AD PHILIPPVM. III. HIS paniæ Regem Catholicum præfatio.↩

AD confines Carpetanorum, Vectonum, & veteris Lusitaniæ nobile & lautum municipium situm est, magnorum ingeniorum parens, quod à Ptolemæo Libora, Ebura Liuio, Gotthorum ætate Elbora, nostro tem pore Talauera nominatur. Loco plano in valle quatuor ea parte passuum millibus lata, superius latiori, quam plures amnes amœnissimo riparum vestitu pinguibus aruis interſecant. inter alios princeps Tagus ab arenis auro micantibus celeberrimus fama, latissimo aluco, multisq́ue receptis aquis amplissimus, eius oppidi mœnia ad Austrũ alluit: quæ sunt opere firmissimo, multis & excelsis turribus horrida specie minaci. De cuius laudibus, quoniam in eo nati sumus, silere præstat quam pauca dicere. Quod rei præsentis est tamen,

[2]

in vicinis huic oppido locis, qua Abulam itur, mons assurgit ferme in metę modum ab alijs Abulensibus montibus omni ex parte diuulsus, ambitu colligens passuum millia viginti quatuor, arduus ascensu plerumque præruptus. Multis circum collucet pagis syluisque impeditur: aquis gelidis & copiosis irriguus, tenui gleba, nonnulla ea iniuria est. In summo vertice ad. Austrum rupibus horridum, difficili aditu antrum visitur religione plenum, Vincentij & sororum, quo tempore Elbora profugerunt Datiani metu, latebra nobilis. propeque arx & templum Vincentij nomine, eius fugę monimentum extabat inclytum olim, non religionis modo opinione sed & amplis possessionibus locus editus, vnde latissimus in omnes partes despectus est, & intactis ęuo arboribus amęnus auget maiestatẽ. Fama est olim Templarijs militibus fuisse attributum, nunc abba tia magis quam re alia insigne est, quę in Toletani tẽpli sacerdotijs numeratur. Alioqui locus vastus vix vt parietinæ supersint vetusti operis vestigia, gemina lapidea sepulcra formę insolẽtis & nouę: nullum præterea vel angustum sacellum: qua culpa haud facile dixerim ea religio negligatur. Sed sub eatamen arce ad septentrionẽ planicies omni ex parte collibus circumuẽta panditur, annosis quercubus distincta. in qua rudi opere & male

[3]

materiatum sacellum extat Virginis matris nomine omnibus circum populis sanctum, coniun ctum viridarium fonte perẽninitet, multa intus circumque castanea, nuce, pruno, moroque. Quibus vestigijs Dianam nemorum tutelarem Diuam (vti finxit antiquitas) cultam fuisse lapidis inscrip tio Romana indicio est, his verbis.

TOGOTI
L. VIBIVS
PRISCVS
EX VOTO.

Ipse Toxoti primis litteris legendum putabam, ab arcu & sagittis, cognomen haud infrequens Dianę. Loci temperies, cum in medijs ęstatis caloribus maligni sideris vi subiecti agri & oppida ar dent, mirabilis. Noctu atque per diem sine mole stia sine noxa sub arbore aut simplici tecto durare possis. Perflant suauissimæ auræ nullis infectæ vaporibus, nulla tetra contagione graues: gelidissimę aquæ locis omnibus scatent: fontes decurrunt pellucidi, vnde Pelagi nomen loco factum. Lætissima cæli, solique facies est. thymum, borraginem, oxalim, pioniam ſponte & copiose ex se terra fundit, ebuli & filicis amplius. Quales Elysios cãpos beatorum sedes antiquitas prędicauit, talis eius

[4]

montis per æstatem facies est cælo data. Rerum ad victum copiam vicina oppida pagique suppe ditant, fructus suauissimos, vuas, ficus, pira cum optimis comparanda, pernas salitas eximia boni tate, piscium, auium, carnium affatim, vina nobilissima, vt obliuionem patrię possint inducere: mirerq́ue alioqui in tantis dotibus, ea loca vasta ædificijs esse, & non potius viros copiosos eo frequentes per æstatem domicilia transtulisse, siue amœnitatem siue salubritatẽ, siue rerum copiam secutos. Sed nimirum amęnitatem honoremq́ue regionum, si prouẽtu careat, plerique inanem arbitrantur, studia vtilitate metientes. In eum mon tem Calderonius nobilis in primis Theologus, eruditionis merito canonicus Toletanus, cum fra cto laboribus & valetudine corpore æstiuis locũ idoneum quæreret, forte an consilio delatus, me sibi, quo familiariter vtebatur, ſocium Toleto euocauit: vt haberet cum quo in ea solitudine fallendo tempore sermones eruditos & familiares mis ceret. quod libenter & iucũdissime faciebamus. reliquum tempus aut in diuinis precibus diuinaq́ue hostia, aut in libris ponebatur: vt verissime di cere possim, nullos mihi dies illustriores iucundioresque illuxisse. tanta erat cõuictus & rerum omnium suauitas. Vna domicilij angustia sordidi, humilis, rimosi fatigabat. Cui incommodo vt

[5]

mederetur vir minime parcus in vicino agro, suo sumptu nostra ex forma hospitium ædificare pro xima æstate aggressus est, structura modica, tardis incrementis redemptorum culpa: sed vbi ad culmen peruenerit, cum Regum superbis palatijs comparandum. Ei structurę eramus intenti cum à Garsia Loaysa tuo, Philippe Princeps, magistro municipe nostro litteræ venerunt plenæ humani tatis atque officij: atque ijs litteris adiunctæ disputationes, quas eo ductore ad D. Laurentij de arte grammatica habueras eruditas & elegãtes. Aderat Suasola vir prudens & doctus, expiatum per confessionem conscientiam nostram, frequẽter ad nos ventitare ex proximo oppido Nauamorcundo solitus, ingenio facili, morum eximio candore, vt germanum Cantabrum possis agnosce re. Erat in more, vt sole in occasum præcipiti pro ximum iugum occuparemus: vnde sereno cælo, nullaq́ue offuscato nebula, Toletana ædificia ex tanto interuallo contemplari licet. Quo aspectu animis tantisper ex comparatione eius tranquilli tatis cum vrbanis æstibus, recreati, & quoniam perpetuæ auræ eo loco aspirant suauissime, nocturnis psalmis dabamus operam versus alternis pronunciando. Accidit eo die vt maturiùs penso absoluto, sub annosa quercu, bifida trunco, patula ramis, procera & opaca lunę, quę pernox erat,

[6]

radijs prohidendis informi ligno, qualia multa per syluam iacent, vi ventorum aut manu prostratæ arbores, consideremus. Ibi vt assolet recenti me moria de acceptis litteris & tuis, Princeps, institutoribus mentio incidit Marchione Veladę, Obijt Cõpluti Februarij die 22. anni 1599. factus recẽs Archiepiscopus Toletanus. Garsia Loaysa viris eximijs, quales nostra ętas paucos tulit. in quorum moribus elucet abſolutiſsimum modestię, suauitatis, comitatis, prudẽtięque & priscę grauitatis exemplum (& licet ex eo mõte tũ Marchioni subditos fines, tum gentilitia Loaysę prædia despicere) quibus deligendis dicebamus Regis prudentia cælesti proxima, nisi multis & magnis documẽtis testata esset, eo delectu perspectam omnibus fuisse. Omnia quæ in eam sententiam sunt dicta, referre pudor prohibet. Sed silentio tantisper facto, Magnum, inquam, nostro Principe instituendo onus ij viri quamuis præclari & nobiles sustinent. quantum enim est eius ingenium excolere, formare mores, cuius imperium post adiectos certe proximis annis Lusitanos, ipsis Oceani & terrarum finibus terminatur? quantum momentum, vt se disciplina dederit neglecta an accurata? & vt est ingenium multitudinis in deterius pronæ, si quos progressus di ligentia fecerint, fortunę, nobilitati, præclarę indoli totum adscribetur: si quid in tanta rerum varietate, tanta aulæ licentia offensum fuerit,

[7]

éorum inuida peccabitur. Rectè Suasola ait, si quid institutore opus esset. patre Rege sapientissimo præsenti, exemplis & præceptis filium Princi pem, quem pleno iam gradu per sua ingredientẽ vestigia videt, formãte, reliqua omnis industria superuacanea sit. Et alioqui quid Hispaniæ Principi litteris opus sit? An conueniat studijs immori, in vmbra pallescere, cui arma cui bella curæ esse debent? præsertim cum multos in Hispania Principes numerare liceat, nullo quamuis cultu litterarum, rerum bello paceque gestarum gloria excellentes. An Cidus memoria excidit, & recenti memoria Ferdinandus Rex Catholicus, tum alij viri præstantes nullis munditijs, nullis artibus exculti, ingenti ac militari animo, nobiles de hostibus triumphos reportasse? Næ tu, inquam, bellus es homo: qui Principem nobis dari bardum, eruditionis omnis expertem velis, truncum nimirum aut lapidemsine oculis, sine auribus, sine sensu. Quid enim est aliud sine cultulitterarum, sine ingenuis artibus homo? Sed nimirum gentis vestrę ingenium prodis virile vere ac militare. An bella putas gerisine eruditionis pręsidio? Neque enim temere Mineruam tum bellis, tum sapientiæ studijs eandẽ præfecit antiquitas, armatam finxit. sed vt indica ret in armorum pręsidio, pacis artes delitescere,

[8]

sine sapientię subsidio haudquaquam prudenter bella administrari. Licetque pro paucis Hispanis ducibus indoctis, innumeros proferre litteris atque eruditione præstantes. nostri etiam, quos designabas Principes, si ad excellentem indolem, cultum ingeniorum adiunxissent, multò admira biliores extitissent. O diuine Plato tua sunt pleraq́ue dicta & cogitata præclarè. Tu dicere solebas, tum demum respublicas fore beatas, cum eas aut philosophi cępissent regere, aut qui regerent philosophari. Ipsæ etiam diuinæ litteræ quantopere Regibus sapientię studium commendent & quàm frequenter, ignorare nemo potest. Ad hęc Calderonius paucis, Sunt, inquit, quę dicis verissi ma, si modus adsit: neque enim Principem in litteris omnem ætatem conterere conuenit, vt inanẽ ab eruditione laudẽ petat: & vera sapientia Principum metu numinis, & legis diuinę cognitione magis quàm alijs artibus continetur. Sapientiæ, inquam, præcipuum munus diuini numinis cultu nititur: sed si aliæ ingenuæ artes accesserint, di uinum quid & eximium extabit: si via rationeq́; procedutur, primis annis, magnos processus habebit, præsertim ea indole ingenij, expeditæ atque tenacis memoriæ laude, qualem nostro Principi contigisse fama prædicat, & magni viri teſtantur. cultura adhibita incredibilis prouentus existet.

[9]

neglectus ager quo est fœcundior natura, eo amplius sentibus & noxijs herbis vastatur. Verum de litteris plura à me sunt dicta ea disputatione, quam de Principis institutione commentabar diebus superioribus. Eam vobis vbi lima accesserit, cognoscendam atque castigandam libenter dabo. simul etiam de conformãdis moribus, quę præcipua cura est, de virtutum studio multa disputata a nobis videbitis, quam prudenter, vestrũ iudicium erit: etiam ego, si me docebitis, quod minus placuerit, commutabo. Imo quando otium est, & de ea disputatione à te mentio sacta est, de scripto prælegentem, aut ex memoria recitantẽ hac & sequentibus noctibus, quæ de grauissimo argumento collegisti, auidissimis animis audiemus. Castigandi laborem neque veremur magnopere vt molestus sit: neque recusamus tamen, si quid inciderit quod secus videatur, admonere. Conditionem accipio, ingenuum animum laudo. delicati enim ingenij est, neque satis amici, librum malle ab amico castigatum accipere quã facere. Quod si tandem vultis et si placet, nostras commentationes explicare aggrediar. cessabo cũ tempus monuerit, aut satietas audiendi. Nobis vero, inquit Calderonius, & vehemẽter quidem audire placet, vt pro me & socio respondeam. quid enim iucundius dum cœna paratur, quàm

[10]

de ratione instituendi Principem audire dicentem contingat? istosque tuos conatus præclaros, si qua in re opus sit, pro virili parte adiuuare? Ve strum istum animum, inquam, pro eo ac debeo magnifacio: vellem tamen par vestræ expectationi, & tam eruditis auribus idonea orationis facultas inesset. Quod si Socrates præsente Phædro amorem vituperaturus facere id non audet, nisi sibi prius pallio caput obnuberet: multo magis me verecundari opus est coram eruditissimo viro, qui diu publicas Compluti Theologicas scholas cum magna celebritate explicuit, ludricas nostras cogitationes depromere: ac præsertim de Principe educando instituendoq́ue quî possim homo priuatus sine pudore disserere? non audacia sed temeritas atque impudentia videatur. periculum ne Phormioni senisimilis iudicer coram Annibale Pœno quali & quanto duce, de arte militari scholam explicanti: eiusque exemplo verendum ne pro laude risum referam, stultitiæque & amentiæ vituperationem incurram. Non est quòd reprehensionem metuas, Calderonius ait. ex multa lectione quid prohibet præcepta salutaria colligere omnium seculorum & gentium approbatione testata, magnorum virorum experimentis fixa? Quod possis etiam Aristotelis & Platonis

[11]

aliorumque philosophorum exemplo tueri, qui nulla reipublicæ tractatione, de constituenda tamen republica ex ingenio & libris multa subtiliter & prudenter disputarunt. Verum satietas, inquam, vitanda est, simul æstiuo tempori consulendum. disputationem per otium & per partes diebus consequentibus cognoscendam vobis tradam. Si quid censura dignum videbitur, aut noctibus inter nos conferemus, aut lectione vniuersa absoluta, quod visum erit meis verbis sine altercatione emendabitur: ne volumen crescat scilicet, si de rebus singulis disceptabitur. simul quia, vt quidam ait, charta non erubescit, pudori nostro quamuis subrustico consulemus. Hac lucubratione, si videtur, susceptæ disputationis causas explicabo, summaque capita delibabo, quo paratiores & attentiores ad legennum accedatis. Placet ea ratio, vterque ait: præsertim cùm vna opera & votis nostris satisfiat, & tibi disputandi molestia detrahatur, contentionem omnem etiam litterariam, vt videtur, à multo tempore recusanti. Nempe cum ætate studia mutantur. clamores & iurgia iuuenes decent, prouecta viros ætate litteræ amœniores. Sed vt quod sum pollicitus, & quod vultis, aggrediar explicare: Superioribus annis cùm ex Italica nostra & Gallica peregrinatione redux in

[12]

patriam Toleti hæsissem, quod nostri homines expetebant, externi importune efflagitabant, historiam latinam de rebus Hispanię aliquot annis confeci: quo vno ornamento carere videbamur. In ea historia, multa & præclara principum viro rum exempla consideraui, quæ si dum vniuersum opus in lucem editur, in vnum corpus colligerẽ, operępretium me facturum putabam, vt gustũ aliquem tum rerum Hispaniensium, tum nostri laboris lectori darem. Simul Philippi Principis ætate formanda ijs exemplis & præceptis conferre aliquid posse videbam, eiusq́ue magistro satisfacere: qui demandata ea cura rogarat per litteras monerem, si quid in eam rem ex vsu fore obser uassem. Fecit ille humaniter & modeste ex omnibus partibus etiam infimis pręsidia petens, ipse tantis in me meritis amoriq́ue nisi reſponderem, ingrati notam subirem, quod cupio à nostris mo ribus abesse. Itaque pro re præsenti pauca rescrip si: hac disputatione reliqua adijcere cogitabam. Occasionem, inquit Calderonius, probamus scribendi, & alioqui in re omnium maxima voluisse vltro iuuare, quis iure vituperarit? nunc quod reliquum est, & quod es pollicitus age, priusquam redeundi tempus adsit. Nam & famulos festinare vt nos reuocent, mihi audire videor, Suasola addit, importuni scilicet & graues. Ergo disputationem

[13]

in librostres, singulos libros in capita distinximus. ne perpetua oratio satietatem afferret cogitandum erat. diuisum iter lapidibus, diuerso rijs ex interuallo distinctum, minus est moleſtum. In primo libro de origine regiæ potestatis, vtilitate, iure hęreditario inter cognatos, agnatosque disputatur. tyranni immanitas cum Regis benignitate comparatur, ea conditione tyrannum viuere, vt cum laude possit occidi: quod est plane miserum. Regiæ potestatis fines quam late proferantur, & an maior vniuersa rep. sit, explicatur magnis in vtramque partem argumentis prolatis. Designatis finibus regij principatus Regem à primis annis liber secundus formare aggreditur litteris & virtutibus omnifariam: sed ijs magis quæ Principem ornant præ cæteris, rebus gerendis idoneę maximè videbantur esse, pudicitia, clementia, liberalitas, magnitudo animi, gloriæ incensum studium, religionis sanctissimæ synce rus amor & cultus: qua nihil est potentius ad flectendos alliciendosque multitudinis animos. Po stremus liber regij muneris partibus explicatis consumitur: quibus ex recondita philosophia & magnorum virorum vsu, præceptis desumptis maiori ętate Princeps informandus est, ne inscitia aut negligenti institutione labatur. Rep. pace regenda, bello defendenda, atque si opussit,

[14]

amplificanda, Regis vniuersa cura refertur. Ita quales magistratus esse debeant iuridicundo: quî bellum administret, & quibus pręsidijs, qua arte: vectigalium quis modus sit, consideratur: fidei, & iustitiæ quantus cultus, quæ ratio oblectandi gentem, ac quantopere, ne sacra vetustate fixa temerè moueantur, curandum. religionis neglectu remp. non posse constare. Quo loco longissimæ disputationi finis imponitur. Vos vniuersam attentè per otium considerabitis, certi quo seueriores censores extiteritis, eo maiorem à nobis habituros gratiam: neque enim placet eorum ratio, qui leuis molestiæ metu, de amico quid fama locutura sit, nihil aut parum vi dentur curare. Ij sunt medici prudentiores, qui minus ægroto parcunt: indulgentia sine periculo non contingat. His dictis assurgimus. famuli Ferrera, Nauarrus reditum vrgere cœperant, semel & iterum cœnam paratam dictitantes: neque expectandum dum mora nostra gratiam perderet, quam ipsi culpam sustinerent. Ita eandem emensi viam rursus versis vestigijs terebamus, mula Calderonius propter pedum debilitatem: nos pedibus ex interuallo decliue molliter iter fabulis fallentibus legebamus: ad sacellumque delati, matrem Virginem ante eius signum nixi de more genibus salutauimus. mox

[15]

ad cœnam eruditis sermonibus magis quam vlla re gratam, itum est. Ad somnum labentibus astris, lunaque ad occasum inclinante: cum sub opaca castanea ædi vicina ad multam noctẽ modestis iocis captanda aura temperatissima sustentatum esset. Tuo quidem, Philippe Princeps, hoc quidquid laboris est, augusto nomini consecramus, nulla ambitione, sed studio syncero tibi gratificandi, præclaram istam ingenij & virtutum indolem iuuandi, de rep. vniuersa hoc ipso conatu bene merendi. Nam etsi in plena sapientiæ & grauitatis aula educato, inter viros prudentissimos versanti, quod caput est, tali ac tanto parente, tam eruditis institutoribus, præ cepta philosophiæ deesse non poslunt: hac nostra disputatione tamen per otium conſiderata, ea ipsa confirmari amplius posse cogitabam, obseruari alia, quæ ad recte conſtituendam vitam, & remp. prudenter gubernandam, magnam vim mihi quidem habere videbantur. Paruę plerumque res ma ximas trahunt: nihilque deſpiciendum quod maioris rei momentum efficiatur. Sed in disputationis aditu ad vota conuersus. Precor Princeps, vt nostram hanc operam in bonam partem accipias, maiorum nobilitati, tuæ indoli satisfacias. Precor Deus, vt nostris conatibus faueas, tuis muneribus, tantisque animi & corporis dotibus perpetuitatem addas. Vt

[16]

expectationi par prouentus respondeat, benignus facito, tuo dono & castißimæ Virginis matris tuæ præcibus exoratus.

Homo natura est animal sociabile. Cap. I.↩

SOliuagi initio homines incertis sedibus ferarum ritu pererrabant: vni sustentandæ vitæ curæ, & secundum eam, vni procreandæ educandæque prolis libidini seruiebant. nullo iure deuincti, nullius rectoris imperio tenebantur, nisi quatenus naturæ instinctu & impulsu in quaque familia, ei honor deferebatur maximus, quem ętatis prærogatiua cęteris videbant esse prælatum. Et cùm numero augebatur & sobole, quandam populi formam rudem quamuis & incompositam repręsentare videbatur. Sublato rectore, parente aut auo, filij nepotesque in multas familias mapalium instar dissipati, ex vno pago plures pagos effecere. Ratio viuendi quieta erat, nullaquesolicitudine grauis. paruo enim contenti pomis agrestibus arborum, baccis ſponte natis, lacte que pecoris famem, sitim, si admoneret, aqua profluenti sedare soliti erant. pellibus animantium aduersus frigoris & ęstus iniurias se munire, sub frondosa arbore iucundos captare somnos,

[17]

instruere agrestia cõuiuia, ludere cum ęqualibus,sermones familiares miscere. Nullus locus fraudi, nulla mendacia, nulli potentiores, quorum salutare limina, quibus assentari opus haberent. nulli ambitus, nulli bellici fragores quietam vitam eorum hominum solicitabant. Nondum rabida & furens auaritia diuina beneficia interceperat, sibique omnia vendicarat, sed vt quidam ait.

Mallebant tenui contenti viuere cultu:
Ne signare quidem, aut partiri limite campum.
Fas erat.

Quibus bonis de felicitate cum cœlestibus certa re potuissent, illisque conuitium facere: nisi multarum rerum indigentia premeret, imbecillitasque corporis externis iniurijs opportunos faceret. Enimuero parens humani generis & sator Deus cùm mutua inter homines caritate, & amicitia nihil præstantius esse cerneret: neque ali posse excitarique mutuum inter homines amorem liceret, nisi in vnum locum & sub eisdem legibus, multitudine hominum sociata: quibus sermonis facultatem dederat vt cõgregari possent, animi sensus & consilia aperire inuicem, quod ipsum amoris magnum incitamentum est, eosdẽ vt vellent ac vero necessario facerent, multarum rerum indigos, multis periculis malisque obnoxios procreauit. quibus supplendis & procurãdis

[18]

multorum vires & industria sudaret. Sic qui cæteris animantibus cibos & tegumenta dedit, atq; aduersus externam vim, alia cornibus, dentibus, vnguibus armauit, alijs, vt se periculo eriperent, pedum velocitatem largitus est: solum hominẽ nudum & inermem, quasi ex naufragio rebus omnibus amissis, in huius vitæ ęrumnas eiecit. qui neque materna vbera appetere, neque iniuriam temporis ferre, neque mouere se loco, vbi effusus est pedibus possit, nihil aliud quam vitam miserrimã à fletu & lacrymis auspicari valens, ad omen certissimum videlicet vrgentis infelicitatis atque inſtantis. His initijs reliqua vitacon sentanea est multis rebus indigens, quas neque vnus homo sibi, neque pauci præstare possint. Quot enim artificum & quanta industria consumitur lino, lana, bombyce pectendis, nendis, texen dis, in varia indumenta mutandis? Quot fabris opus habemus domando ferro, conficiendis ex eo omne genus ferramentis, armis telisque con flandis, metallis effodiendis, liquandis, in vasa or namentaque formandis quantus labor? Addas licet mercium exportationes inuectionesque, culturam agrorum, sationes arborum, ductus aquarum, deriuationes fluuiorum castigationesque: agros irriguos, portus opera humana & industria factos vastis in mare molibus iactis: quorum

[19]

omnium pleraque necessaria sunt, alijs humana vita ornatur & illustratur. Pellendis certe morbis quot medicamenta necessaria sunt? quanta remedia dies & vsus, & maior rerum cognitio inuexit, noua identidem neque ab antiquis inuenta? & cũ cæteræ animantes naturali sagacitate parent sibi vitẽ subsidia, si quibus opus habent, latibula, lustra, cibos in ęstate, naturæ instinctu: morbis pellendis herbas salutares dignoscant: in tantis tenebris tantaque rerum ignoratione versatur ab ortu suo homo, vt nisi longo tempore singulas artes didicerit, nihil earum rerum, quibus opus habet, efficere possit: conficiendis omnibus nullius vita quamuis longæua sufficiat, nisi obseruatio multorum prudentiague accedat multo vsu collecta. Dictamum ad pellendas sagittas vim habere, quis nisi caprea docuit, ea herba vtens cum iaculis venatorum confixa est? Chelidoniam ocu lis caligantibus admouemus ab hirundine admo niti, pullorum ęgris oculis solita eo remedio lucẽ insinuare. Ciconia origano, hedera apri morbis medẽtur, draco nauseam syluestris lactucæ succo restinguit. Quid alia magno numero cõmemorem? cum ijs quæ dicta sunt competenter sit demonstratum, egere hominem alieno præsidio & opibus: neque suis viribus posse vitæ omnia sub sidia parare, ne exiguam quidem eorum partẽ. Accessit

[20]

imbecillitas corporis ad propulsandam externã vim, prohibendam iniuriam. Nam neque vita hominum à ferisimmanibus, quarum erat magnus numerus, nondum cultu terræ suscepto, nondũ extirpatis incensisque syluis, tuta erat: & ipsi homines vt quisque maximè viribus fidebat, bestię instar ferocis & solitariæ terrentis alias, alias timentis, in tenuiorum fortunas & vitam nullo prohibente grassabantur: præsertim cum alijs inita societate, multorum manus in agros, pecora & vil lasirruebant, agentes ferentesque omnia, si quis resistere pararet, in vitam etiam sæuientes. miserabilis rerum facies. Vbique latrocinia, direptiones, cædesque impunè exercebantur : nullus innocẽtiæ tutus locus, nullus tenuitati. Ergo cùm vita omnis externis iniurijs esset infesta, ac ne ipsi quidem consanguinei inter se & necessarij à mu tuis cædibus temperarent manus: qui à potentio ribus premebantur, mutuo se cum alijs societatis fœdere conſtringere, & ad vnum aliquem iustitia fideque præstantẽ respicere cœperunt : cuius præsidio domesticas externasque iniurias prohiberent: æquitate conſtituenda, summos cum infimis atq; cum his medios ęquabili deuinctos iure retinerent. Hinc vrbani cœtus primum regiaque maiestas orta est. que non diuitijs & ambitu, sed moderatione, innocẽtia, perspectaq; virtute olim obtinebatur.

[21]

Sic ex multarum rerum indigentia, ex metu & consciẽtia fragilitatis, iura humanitatis (per quã homines sumus) & ciuilis societas, qua bene bea teque viuitur, nata sunt. Nam & inter animantes alias, imbecilliores quæque & timidiores congregantur, vt quoniam vires singulis desunt, infirmitatẽ quasi collatis symbolis & inopiam multitudo tueatur. Bestiæ solitariæ versantur, leones, pantheræ, vrsi, quoniam robore viribusque præstant. Sic factum vt homo ab ortu suo rebus omnibus destitutus, præsidioque & armis carens, ex aliorum societate & industria pluribus bonis cir cumfluat, maiora munimẽta habeat solus quàm cæteræ omnes animantes, quę vtrumque à natura ortuque suo habere videbantur. Inepte ergo natura à quibusdam accusatur quasi nouerca huma nigeneris non mater, quæ muta animantia omnibus bonis instruxit: hominem autem inopem & infirmum in huius lucis vsuram effudit, vt esset ludibrio in prædamque cederet. Ineptiùs alij neque sine impietatis nota, diuinam prouidentiam accusant, quasi omnia temere, nulloque rectore in terris circumferantur, vel eo argumento quod animal nobilissimum miserrimam vitã agat, præsidijs omnibus & ornamentis careat. In quo enim illi naturam vituperant, diuinamque prouidentiã sugillant, in eo eius vis & diuinitas

[22]

mirabilius apparet. Si enim homo haberet ad propulsanda pericula vires roburque, neque alienis opibus indigeret: quæ societas esset? quæ reuerentia inter homines? quis ordo? quæ fides? quæ humanitas? & cum homine per disciplinam castigato, reuocatoque ad modestiam, constricto legibus, & maiori potestate nihil præstantius sit, nihil amabilius: quid eodem soluto legibus & iudiciorum timore immanius efferaciusque esset? quæ bestia tantas strages daret? cùm sit sæuissima iniustitia tenens arma. Ita ex imbecillitate societas inter homines diuinum bonum, humanitas legesque sanctissimę natę sunt, quibus vita communis securior facta est & ornatior: omnisque hominis ratio ex eo maxime pendet, quòd nudus fragilisque nascitur, quod alieno præsidio indiget atque alienis opibus adiuuari opus habet.

Vnum reip. præesse, quam plures præstantius est. Cap. II.↩

MAgnam ergo atque admirabilem rationem habent, quę præpostere consti tuta esse videbantur. ex imbecillitate & indigentia hominum ciuilis societas nata est, qua nihil est neque vsu salutarius, neq;

[23]

iucundius ad voluptatem. Adiuncta est regia maiestas quasi multitudinis custos, vno prælato de quo magna erat suscepta animis opinio probitatis & prudentię. quę nullo principali apparatu terrebat, nullis initio legibus septa erat. equabili iure cum cæteris viuentem rectorem ciuium beneuolẽtia aduersus pericula muniebat. ex eius voluntate & arbitratu respublica vniuersa, & priuatæ controuersię cõponebantur: cum nihil esset tam graue quod tali Principe auctore posse consequi, modo iustum, tum singuli tum vniuersi nõ sperarent. Scribendi leges duplex causa extitit. Principis æquitate in suspicionem vocata, quod vnus vir non præstabat, vt pari studio omnes cõplecteretur, ira odioque vacaret: leges sunt promulgatæ, quæ cum omnibus semper, atque vna voce loquerentur. Est enim lex ratio omni perturbatione vacua, à mente diuina hausta, honesta & salutaria præscribens, prohibẽsque contraria. Deinde hominum exaggerata malicia, armis satellitum & maiestate deterrita, seueritate legum, metuque iudiciorum illigata est: vt dum singuli metuebant supplicia, sese facilius vniuersi à flagitio continerent. Illud etiam fit verisimile, leges initio paucissimas extitisse, easque paucis & apertis verbis nulla explicatione eguisse. Legum multitudinem tempus & malicia inuexit tantam, vt iam

[24]

non minus legibus quàm vitijs laboremus: leguleiorum stabulis repurgandis nullius Herculis vi res & industria ſufficiant. Neque nimis aspera supplicia initio sceleri fuisse à legibus statuta creden dum est: sed cum vsus declararet maiorem vim habere spem vtilitatis, voluptatisque libidinem ad cupiditatem inflammãdam, quam pœnæ metum ad extinguendam, addebant semper aliquid ad seueritatem, donec ad mortem peruentum est. Quam ipsam, quia quidam pestilẽtes homines & nefarij præ voluptate contemnebant, maioribus exquisitisque tormentis ad terrorem incutiendum illam armarunt. Deinde Reges tuen dis finibus magis quàm proferendis intenti, cuique vrbi aut populo suus, tot numero censebantur quantus erat numerus ciuitatum. Sic in diuinis libris atque profanis scriptoribus sæpe in regione haud latissima spatijs consideramus multos Reges extitisse. Progrediente vero tempore siue plura habendi cupiditate impulsi, siue laudis & gloriæ ambitione incitati, nonnunquã etiam iniurijs lacessiti, gentes liberas subiugare, cupiditatem imperandi causam belli habere, Reges cæteros ditionibus pellere, & in omnium fortunis soli cœperunt dominari. vt Ninus, Cyrus, Alexander, & Cæsar, qui magna constituerunt primi & fundarunt imperia, non legitimos fuisse

[25]

Reges, non monstra domuisse sublata per terras tyrannide, non vitia vt videri volebant depulisse, sed prædatoriam exercuisse videantur, tametsi vulgi opinione immensis laudibus celebrentur & gloria. Hoc fuit initium, hi progressus regiæ potestatis. De qua à magnis viris sæpe dubitatũ est, an præstet cæteris principatuum generibus, commodiusque sit rebus humanis ciuitatem vnã aut prouinciam ab vno regi, an inter plures diuidi potestatem, imperiumque, siue pauci hi sint ex omni multitudine selecti, siue vniuersi qui in tra eadem mœnia habitant, atque eisdem legibus viuunt. Suppetuntque magna & multa in vtramque partem argumenta, quę hoc loco sum ma colligenda sunt. Primum enim cæteris principatuum generibus regium esse pręstantius declarat, quod naturæ legibus maxime consentaneum est, vniuersitatis, cælique regimen ad vnũ caput reuocantis: quod in cæteris naturę partibus obseruamus à corde animantis vitam spiritumque diffundi in omnia membra: inter apes regem vnum præesse: in concentu musico cæteras voces ad vnam referri atque ex illa pendere, quasi dominetur alijs. Quæ gubernandi ratio non solum mundi rectioni consentanea est, sed cum suis partibus congruens domo vna, pago, ciuitate: quæ ab vno regi amant, multa capita auersantur.

[26]

Hoc primum argumentum est multis alijs exemplis illustre. cuius vim primi homines considerantes, qui propius aberant à prima & meliori progenie, eoque facilius rerum naturam intuebantur, vnius imperium amplexi sunt. quod Aristoteles fatetur multis locis, ab vnius principa tu ad alias imperij formas ventum esse. Et est verisimile, vti antea dictum est, multitudinem initio ab ijs oppressam qui maiores opes habebant, societate cum alijs inita, vnum aliquem sibi pręfecisse ducem, qui iniurias hostium prohiberet, & vindicaret. Alias principatuum formas tempus inuexit. Vnde illæ voces natæ. Multos esse Principes non est bonum: Rex vnicus esto. Deinde conseruanda multitudinis pace, vnus cõmodior est quam plures, qui sæpe sententijs discrepant, neque minus negotij, suis controuersijs & dissidijs exhibent, quàm ipsi habeant priuatorum litibus componendis. Prauæ cupiditatis, per quam mens excæcatur, iustitia corrumpitur, res publicæ & priuatæ perturbantur, minus in vno Principe quàm in pluribus est, siue rerum copia fastidium faciente, seu quia vnum quam multos pręsta re facilius est. imminuta cupiditate maior iustitiæ locus erit, maior libertati. Postremo cum principatus potestasque imperandi vana sine viribus sit: eæ vires in vno homine coniunctæ validiores

[[27]]

sunt, maioresque impetus dant, quam cum pluribus participatæ, siue illæ opes sint, siue autoritas imperandi, siue populi studia in vnum coniuncta, plura maioraque efficiunt quam diuisa inter multos. quod in rebus alijs videmus, virtutis in angustum contractæ maiorem esse efficaciam & potestatem quàm segregatæ & quasi multa aqua di lutæ. Res communes melius ab vno quàm à multis curantur. in pari robore & copijs plura vnus præstat, quam si plures operi admoueantur. quod vsus declarat bello gerendo fœdera inter multos inita neque esse diuturna neque valida. Hæc erãt in hanc partem argumẽta valida atque pręclara. Quis neget? Quis non videat? Sed e contrario plurium principatum esse pręferendum multa ſuadent. Prudẽtia & probitas per quam salus publica stat, & respublicę feliciter gubernantur, multorum haud dubium maior est quasi collatis symbolis cœna lautior. quod vni deest suppletur ex alijs. vnius Principis quanta cæcitas, quanta rerũigno rãtia, præsertim in palatio quasi in cauea inclusi, neq; suis oculis singula conſiderantis ? & est magna apud Principes omnes penuria veritatis. cui quis locus sit inter continuos aulicorum plausus, inter do mesticorũ mendacia & fraudes, omnia ad suum cõmodũ referẽtiũ? Ea sublata Principem passim offendere quis miretur? aut quisvellet sine luce, sine

[28]

oculis & auribus hominem vnum in fastigio re rum collocare? T. Manlius Torquatus cum consul esset declaratus, excusat valetudinem oculorum: quod indignum duceret ei rempublicam committi, qui alienis oculis omnia gerere opus haberet. Qui alieno ingenio, aliena prudentia egent, ijad gubernandos alios idonei videbũtur cæci hallucinantesque passim? Quod Gordianus Imperator grauissimis ad Misitheum socerum litteris conqueritur malum, Principum rationes labefactare. Cui ipsi Reges Perſarum vt mederentur ex parte, ministros delectos habebant spectata prudentia viros, quos ab officio, Regis oculos auresque nominabant. Præclare cum rebus humanis ageretur, si vt in gregibus & inter apes cõ tingit, à præside vtraque regi naturę præstantioris: ita rector populi conditione mortali maior esset Heros aliquis, vti primis temporibus sactũ memorant. Sed quando id datum non est: quod vni deesse videmus, vt virtutis & sapientię opibus cæteros vincat, numero suppleatur. Deinde nulla maior pestis iudiciorum esse possit, quàm ira, odium, amor, cæterique affectus animi, quę præcipua constituendarum legum causa fuit: quoniam in vniuersum loquuntur, neque vlla perturbatione animi deprauantur. constat autem huic malo magis obnoxium vnum hominem

[29]

esse, plures difficilius corrũpi, donis, ambitu, amicitia: quemadmodum multam aquam corrumpere, quam exiguam difficilius est. Adde multis de republica disceptantibus, quod ab vno peccatur ab alijs emendari, quorum in pari potestate incorruptius iudicium est, vires maiores. Vnius Principis errata quis audeat castigare, arma tenentis & in acie linguæ (vti Aristotelis monuit) vitam mortemque gestantis? furor non audacia sit eius voluntati repugnare velle, illumque monendo dolorem facere: pręsertim cum tam multi ad gratiam loquantur vaniloqui assentatoresque, quorum est semper magnus numerus, certa pestis quia blãda. Quisque etiam in potestate sibi assentator est, sibique blanditur. Ad hæc constricto legibus principatu nihil est melius, soluto nulla pestis grauior. & est argumentum oppressę per tyrannidem reipublicæ, cùm contemptis legibus ad rectoris nutum vertitur. Quis autem nõ intelligat, non fateatur vnius potestatem & vires, penes quem summa reipublicæ sit, omniaque præsidia, difficillimum esse legibus contineri, ne maiora atque insolita imperet populis vectigalia, iura regię successionis inuertat, omnia pessun det? & cum alijs magistratibus creandis inter plu res communicetur potestas, siue senatus constituendus sit, siue legendi iudices: quis ferat vt in

[30]

supremo magistratu vnus tantum rector præficiatur. cuius muneris grauissimæ partes sunt & variæ, bellum contra hostes gerere, subditos in pace continere, vniuersamque rempublicam domi forisque præstare. His argumentis victi quidam manus dant eruditione præstanti viri, præsertim ex eorum numero qui in liberis ciuitatibus nati sunt: & est inſitum natura, vt assuctis stare homines malint, nisi quæ vsus manifeste arguit: neque periculo vacabat patria instituta mouere, contraria quamuis sentientes. quod maximis philosophis video contigiſſe, vt regiæ potestati se minus ęquos præbuerint. Aristoteles certe cum regiam potestatem probet maxime eius viri, qui cęteros omnes populares probitatis & prudentię opibus vnus vincat, in quem omnes animi & corporis dotes, quasi secum ipsa certans natura cõgesserit larga manu, quod vix aliquando contingat: cæteris ciuitatibus vbi plures viuunt, ingenio & prudentia præstantes, à pluribus gubernari satius fore arbitratur: iniquumque videri, qui nullas maiores opes ingenij, prudentiæ, probitatis ad rempublicam attulerit, summam eum rerum ad se trahere, supremamque potestatem occupare exclusis omni bus alijs. Ipsi etiam diuini libri regię potestati parum fauent iudicibus initio constitutis, qui Iudæorum rempublicam gubernarent. Quam

[31]

reipublicæ formam ad ciuilem spectasse declarat, quod ad eum honorem electione, atque ex omnibustribubus qui videbantur idonei, sumebantur, nulla præterea facultate leges gentis aut mores mutandi: vti illa Gedeonis verba declarant. Non dominabor ego neque filius meus, sed dominabitur vestri Dominus. Regiam potestatem in eam gentem tempus inuexit, & malitia atque improbitate Heli primum, deinde Samuelis filiorum irritati populares Regem sibi dari extor serunt, multum quamuis reclamante Samuele, atque imminentes ex eo calamitates seuera denunciatione prędicente: foreque vt accepta potestate Reges abuterentur ad tyrannidem. Quo argumento efficitur, aut regiam potestatem ciuili præstantiorem non esse, aut illius certe populi moribus, atque eo præsertim tempore non satis fuisse accommodatam. Quod enim in alijs rerum generibus contingit, vt quæ pręstantiora sunt & elegantiora non omnibus conueniant, vestes, calcei, domicilia: idem in reipublicæ forma contingere arbitror, vt quæ præstantissima sit, eam non omnium populorum mores & instituta recipiant. In non dispari enim argumentorum pondere, & ea sententiarum varietate animus inclinabat vt crederẽ, ac vero pro certo ponerem, vnius principatum

[32]

cæteris omnibus reipublicę formis esse præferen dum. Quem ego quidem non negabo magnis periculis esse obnoxium, sæpe etiam degenerare in tyrannidem: sed ea incommoda maioribus bonis video compensari: neque alios principatus suis vitijs carere, & periculis multò grauioribus quisquam negabit. & vt sunt res humanæ fluxæ inconstantesque, prudentis viri partes sunt, non omnia incommoda, sed mariora vitare, persequi quæ maiores opportunitates afferre videantur. ac præsertim concordia inter ciues retinenda, (sine qua quid esset respublica?) aptissimum esse vnius principatum nemo dubitabit. qua conseruanda alia mala & pericula dissimulari satius arbitror. Quid enim pace præstantius, per quam ciuitates ornantur, illustrantur, fortunæ publicæ & priuatæ stant? Quid bello exitialius, quo euertuntur, vruntur, intereuntque vniuersa? Concordia parua imperia augentur: dissidijs maxima concidunt. Deinde cum in omni populi parte improborum numerus sit multo maximus, si rerum potestas penes plures fuerit, in omni deliberatione pars sanior à peiori superabitur: neque enim suffragia ponderantur, sed numerantur, ac ne fieri quidem aliter potest. quod in vnius principatu non contingat : cùm Princeps probitate & prudentia perspecta sit, quod non parum sæpe continget,

[33]

& ipse quod optimum factu erit sequetur, & pro iure acceptæ potestatis prudentiores secutus, populi leuitati, improborum temeritati resistet. Calamitates motusque graues in Hispania, quo tempore indulgentia paterna in plures filios diuisus est principatus, vti á Sanctio Rege Vasconum, qui Maior est dictus, & à filio eius Ferdinando factum scimus, documento esse debent, imperium indiuiduum esse debere: naturam potestatis esse incommunicabilem: ambitionem imperandi impotens malum esse, impium, inquietum, suspiciosum, fallax: nulloque amicitiæ neque propinquitatis respectu fręnari, quominus omnia permisceat atque pessundet. Debilitari vires inter plures partita cura, illud argumento est: quod non alia causa quàm ditione inter plures tributa, contentionibusque intestinis ex eo natis factum est, vt Maurorum gens steterit ea tempestate diuisa & ipsa in plures regulos, eoque opportuna maximè exitio. quod ipsum multis alijs temporibus accidit. Quod si in vnius prouinciæ partibus plures Principes esse non debent, quamuis discreti finibus, multo minus in eadem parte, imperio inter plu res communicato. Verum ita vnius principatum præferendum iudicamus, si optimos quosque ciues in consilium adhibeat, atque senatu

[34]

conuocato ex eorum sententia res publicas & priuatas administret. sic enim priuatis affectibus medebitur & imprudentiæ: sic cum regia maiestate coniunget optimates, quam Aristocratiam dixere veteres: sic ciuitate vniuersa aut pro uincia cursum tenente, optatum felicitatis portum occupabit. Rege priuatis affectibus seruien te, aut ex so aulicorumue iudicio subditos gubernante res publicas aut priuatas, nulla pestis grauior excogitari potest: quod magnorum imperiorum miserabiles casus declarant, cladesque ab omni memoria graues. cùm enim relicta Regis beneuolentia in eo tyrannum induat, cum eius nomine regnent aulici: vniuersas reipublicæ partes euertat necesse est, subditosque eius fidei creditos in grauissimas calamitates prę cipites det. Estque natura ita comparatum, optima quęque, si corrumpantur, in peiora & tetrio ra mala desinere. Neque leue argumentum est regiam potestatem cæteris esse præstantiorem, cum eadem labefactata atque in contrarium versa, desinat in tyrannidem omnium pessimam atque pestilentissimam formam gubernandi. Optimo enim pessimum opponatur ne cesse est, maxime pestilentem saluberrimo prin cipatui.

[35]

Num principatus hæreditarius esse debeat. Cap. III.↩

VNius principatum, quem monarchiam Græci dixerunt, cęteris omni bus præstare explicatum est: eius prę sertim qui ciues omnes prudentiæ, probitatis & iustitiæ opibus vnus superet, nulli cedat: quem subditi quasi de cælo dilapsum hominem supra conditionem mortalem intueantur, admirẽturque. Ea namque gubernandi ratio mundi rectioni consentanea est, cum natura rerum consentiens, & aliarum animantium guber natione, Deo amica: cùm respublica per eum modum Deo similior euadat, qui maximè vnus est. Dei autem similitudine, quoad natura humana recipit, tum singuli tum vniuersi felices efficiantur. Ad hæc bonum & vnum ita inter se apta & connexa sunt, vt boni ratio vnius rationem consequatur (vti acuti philosophi disputant, & res ipsa indicat.) Constat autem rempublicam vnus imperio constrictam, magis quàm plurium vniri inter se & cum suis partibus: atque adeo meliorẽ, perfectioremque fore, quàm si plura habeat captia fateamur necesse est. His argumentis ad superiora adiunctis, quæ pro ximo capite sunt posita multa atque illustria, satis

[36]

arbitror confirmari regiam potestatem excellen tiorem esse ea reipublicę forma, vbi dominantur multi, siue proceres siue populares. Debet quidem vir prudens meminisse temporum & reipublicæ in qua natus est, neque nouarum rerumstudio incitari: meliora tantum voto expetere, atque cogitare, vix imperia & respublicas nisi in peius mutari si tamen optio detur, si hominum & reipublicæ, in qua viuit, conditio patiatur, præ stantissimam reipublicæ formam pro virili parte fundabit, modo sine motu tumultuque ad vnius imperium directam vnius conſtrictam potestate. His ita conſtitutis quæstio sequitur neque minus grauis neque minori difficultate implicita. Conueniat vno Principe sublato per mortem, principatum esse hęreditarium : an successorẽ ex omnibusdari pręstet, vti in plerisque gentibus obſeruatum scimus cura, ne regia potestas data adsalutẽ, diuturnitate imperandi certaque successione in tyrannidem degeneraret. & filios sæpe paterna indulgentia, copia voluptatum corrumpi, & parẽtibus esse dissimiles non ignorabant. ea culpa breui imperia concidisse. Quid autem exitialius, quid tetrius, quàm fortunę temeritati rempublicam permittere? iuuenem prauis moribus, aut puerum sępe in cunis va gientẽ, & quod deterius est fœminam imperio præ fici, excercitus, prouincias, copias, ex vxoris sinu

[37]

dari accipique temere nullo delectu? & quod vir tutibus erat debitum, nullis iam meritis, contra malis artibus obtineri gentis principatum: rempublicamque vnius respectu grauissimis procellis exagitari? & quidem (vt alias gentes missas faciamus) ex diuinis libris satis perspicitur, Idumęo rum Reges electione, rerum summæ fuisse præfectos, nec parentibus successisse filios. In Hispania tandiu Principes omnibus imperaturi ex omnibus eligebantur, quandiu in ea Gotthorum imperium stetit: imperio & legibus commutatis hæreditariam successionem tempus inuexit. nimia Regum potentia, populisque Principum voluntati blandientibus hæreditaria successio inuecta est. Neque deerant viri prudentes, qui magnis in speciem argumentis iuri id atque ęquitati consonum esse disputarent, priorum Principum beneficijs deuincti & in assentationem effusi: aut quia ita sentiebant. Principum filios ex nobilissimo sanguine procreatos, & in plena sanctitatis atque prudentiæ domo educatos, similes fore maioribus affirmabant. Ex priuatis factos Principes superbos atque arrogãtes euadere: vti videmus pauperibus contingere cùm repentè facti sunt diuites, hono res adepti sunt, graues intolerandosque existere. in magistratu, omniumque rerum licentia mores

[38]

commutari aut apparere indolem vitiorum, naturæ peruersitatem, quę priuatę fortunæ humilitate tegebatur: non secus ac quassati vasis vitium humore infuso perspicitur. Nouo Principe desig nando (quod superius est indicatum) improbos vincere, quorum est in omni multitudine semper numerus maior. Romani imperij opes & potentiam corruisse nulla re magis, quam Principum electione à prætorianis occupata. magno sæpe dedecore maiestatis, vilissimi plerumque homines magno rempublicam licẽtes in rerum imperij fastigio collocati sunt. Sed & in Hispania ex minoribus principatibus licet de summa disputationis iudicare. Erant in Castella vlteriori ante annos ducentos oppida non pauca, quibus, ducta ab antiquo consuetudine, dominos designare liberum erat. Quædam ex vniuersa gente eum Principem iubebant, quem suis rationibus opportunum maxime iudicarent: alia ex vna tan tum familia. Vtraque ab ea libertate Behetriæ vulgò vocabantur, tanta ex ea re legum & iudiciorum perturbatione, vt ea voce passim vtantur Hispani, cum rem maxime perturbatam significare volunt: vbi nihil ratione agitur, sed vis, clamor atquelibido dominatur. Quæ mala omni ratione vitanda sunt, & in non minori periculo hæreditas retinenda est in principatu: meliusque

[39]

sperandum de Principum filijs, quam in priori disputatione ponebatur. Sed et si spes fefellerit concepta popularium animis, vti non parùm sæpe accidit, id incommodum maioribus cõmodis compensari constat. Reuerentiam exhiberi maiorem ijs, qui ex Regibus auis atque atauis nati sunt, nõ à ciuibus modo sed ab externis ipsisque publicis hostibus. Imperij maiestas quid aliud quam salutis tutela reipublicæ salus est? quod Iacobus Abẽ iucephus bis aperte declarauit, semel Zaharæ Alfonso Regi cognomento Sapienti, qui ad eum supplex accesserat, altiori sede data: qui honos hospiti est habitus, & quoniam Alfonsus ex Regum progenie ortus, & in regni spem à prima ætate educatus, dignitate maior erat. Iterum cum Cæsariano, quam vrbem in Bætica sextum iam mensem obsidebat cum numerosis Afrorum copijs, repente mutato consilio, raptimque transmisso Lethi discessit, veritus ne si cum Sanctio Rege Alfonsi filio, qui proximis locis tendebat contractis raptim copijs, ventum esset ad manus, in pugna vinceretur. neque dissimulauit timoris causam. roganti enim, eccur fugæ consilium cepisset, Hostis, inquit, quadraginta nihilominus Regibus ortus tanto septus præsidio pugnaret ante oculos versantibus nobis ad terrorem, illis ad fiducaim: cùm ego in nouam familiam

[40]

Barramedæ primus regni maiestatem intulerim. Tanti refert in Principe maioribus Principibus esse natum. nobilitas enim instar lucis est, multitudinis sed & procerum oculos perstringentis frænantisque temeritatem. Et est natura datum vt res communes & imperia magis opinione hominum quam rebus ipsis gubernentur. Pereunte obsequio imperium etiam intercidit: feruntque ęquiori homines animo, quem Princeps infeliciter genuit, quàm qui electus est non male. Ad hæ principatu facto hæreditario, perpetui quodammodo Principes perpetuę reipublicę dantur, quod saluberrimum est. sic enim interregni turbulẽtæ tempestates motusque graues, quasi principatu continuato, magnæ de successione contentiones, simultatesque vitantur, quas existere necesse est sublata in principatu hæreditate. Demum res communes diligentius quasi propriæ curantur ab eo, qui posteris relicturus est quam acceperit potestatem: negliguntur ab alijs, qui exiguo vitæ incertoque tempore circumscriptũ principatum habent. Præsertim cum quisque vereatur ne successor, vt sunt homines, eorumque iudicia varia, eius præclara cœpta conſiliaque aut inchoata relinquat, aut vertat in contrarium: vti contingere videmus, vbicumque principatus, populi aut procerum suffragijs demandantur.

[41]

Equidem non negabo Aristoteli, quali & quanto philosopho? non probari vt filij parentibus sine discrimine succedant, lib. Polit. tertio, cap. vndecimo. Constat præterea filios sæpe à paternis vir tutibus degenerare. Veteres historiæ testantur sacræ atque profanæ: innumera exempla proferri possunt calamitatum, quas reipublicę intulerunt Principes à maiorum virtutibus degeneres. Nimirum exolescente indole probitatis, non secus ac in satis & pecudibus semina cælo, terraque, tempore maxime mutantur. Sic ardens Principum ingenium copia voluptatum aut praua educatione extinguitur. vtque singuli morituri nascimur, ita miramur dolemusque indolem stirpium, satorum, animantium atque familiarum suos veluti natales incrementaque habere, ac tan dem conſeneſcere interireque: quod in postremis Castellę Regibus considerare licet. Fuit in Henrico eo qui Petrum Regem fratrem suum interfecit, familiæ conditore viuidum ingenium, & supra ortus conditionem animus maior. In Ioanne filio felicitas multo minor, neque par industria vigorque rebus gerendis domi forisque. In Henrico nepote ignea mens, animus orbis terra rum ac cæli capax: sed imbecilla valetudine, breuique ętate diu præstare non potuit quales promiserat virtutes. Ioannes eo nomine secundus

[42]

ingenio fuit erudito magis litteris, quam rebus gerendis idoneo. in quo & eius filio Henrico con senuit maiorum gloria, atque in ludibrium versa est: industriaque & virtus aliena sibi viam ad eorum regnum muniuit, ambiguo tunc iure, publico deinde commodo. Quæ quidem omnia eô pertinent, vt intelligatur filios non parumsæpe parentibus dissimiles existere ingenio, natura, moribus. Sed neque negare possumus, Principes neque minus ignauos, neque minore prauitate morum, ac ne minori quidem numero per electionem extitisse quàm post susceptam hæreditatem. Excute veteres annales, atque memoriam antiquitatis repete, illas imperij Romani fęces, monstraq; Claudium, Othonem, Vitellium, Heliogabalum, alios considera. num alia ratione euectos ad imperium putas, quàm suffragatione militari? Mitto externa. an erit aliquis tanta confidentia qui audeat, aut tam ignarus rerum nostrarum, qui non confiteatur in Hispania rerum potientibus Gotthis, quo tempore eligebantur ex omnibus Principes, multo peiores Reges quàm tempore consequenti extitisse? An Vvitiza Rodericusque memoria exciderunt postremi Gotthorum Reges, quorum scelera funestam cladem vniuersæ Hispaniæ attulerunt? Præclare cum rebus humanis ageretur, si quæ à sano initio

[43]

suscipiuntur eadem perseuerarent, postremaque cum primis cõnexa aptaque essent. verum ignauia maliciaque hominum, tempusque cuncta depra uat. ea est humanæ vitæ conditio. Nos stulti atque inepti rerum ęstimatores, qui alterius partis vitia accusantes nolumus considerare in quæ incõmo da antiquis temporibus diuersa ratione suscepta incurreretur. quæ videmus vitia auersamur, præterita præsentibus potiora fuisse, foreque existimantes, vnde malorum orbis recurrat. Quæ tamen si minora antiquis temporibus extitissent, comi tiorum ęstus, ambitionis tetræ incommoda, qua alia ratione, nisi hæreditate sufcepta possint pro curari. Porro ad domesticam tranquillitatẽ retinendam nulla cõmodior ratio sit, quàm lege successore designato, ne studijs populorum aut cupiditati Principũlocus sit, sublata omni contentionis facultate. Sic commodius fore cogitabam hæreditarium esse principatum. Et vitia Principis præ sertim in tenera ętate, recta institutione castigari possunt: qua sæpe deprauatę naturę fręnantur, vertuntur que in contrarium. quod si secus contingat, neque votis & diligentię par successus fuerit, dissimulandum censeo quatenus salus publica patiatur, priuatimque corruptis moribus Princeps contingat. alioquin si rempublicam in peri culũ vocat, si patrię religionis contemptor existit,

[44]

neque medicinam vllam recipit, abdicandum iudico, aliumque substituẽdum: quod in Hispania non semel fuisse factum scimus. quasi fera irritata omnium telis peti debet, cum humanitate abdicata tyrannum induat. Sic Petro Rege ob immanitatem deiecto publice, Hẽricus eius frater, quamuis ex impari matre, regnum obtinuit. sic Henrico huius abnepote ob ignauiam prauosque mores abdicato procerum suffragijs, primùm Alfonsus eius frater, recte an secus non disputo, sed tamen in tenera ętate Rex est proclamatus: dein de defuncto Alfonso, Elisabetha eius soror Henrico inuito rerum summam ad se traxit regio tantum nomine abstinens dum ille vixit. Quibus tẽporibus multa deprauate fuisse facta fatemur. Verùm omne magnum exemplum habeat aliquid de iniquo propemodum necesse est: & quod priuatim peccatur, publica salute deiectaque prauitate compensatur. Neque vni tantum familiæ principatum tribuendum censeo iure hæreditario: sed etiam cùm multi filij Principis extiterint, designandum lege, quis in defuncti patris locum & opes reponatur. ne quoad fieri possit studijs populi locus relinquatur, vnde publica tranquilliras perturbetur, cuius prima cura esse debet. neque enim in principatu probamus quod Plato faciendum censuit in hæreditate priuata, vt cæteris

[45]

exclusis vni filio relinqueretur vniuersa, sed voluntate patris prælato, certaque sententia: quo filios obsequentiores parẽtibus faceret scilicet. quod fere institutum in Hispania Aragonij sequuntur. Verum ex priuatis hæreditatibus nullũ periculum imminet: ex principatu graues contentiones existere necesse est, nisi lege definita sit successio. quales inter Mauros Principes in Afri ca atque Hispania extitisse sæpe considero, bella exitialia, pulsos occisosque Reges non tantum ingenio gentis ad mutãdos Principes pronæ, sed etiam quod certa lege & more, quis inter filios succederet, fixum non erat. Porro moribus natio num video susceptum, vt maiores natu filij cæteris præferantur, fœminis mares: tametsi Dauidẽ videmus Salomoni minimo omnium filio regnum de manu dedisse, maiori abdicato. quod nõ negabo ab alijs Regibus fuisse in ea gente factita tum Dauidis exemplo. Et primis temporibus constat Iacobum Patriarcham iura primogeniti Ru beno ablata in Iosephum transtulisse, vti diuini libri testantur. Verum Rubeni flagitium impietasque grauis eo supplicio est vindicata. Dauidẽ non sine diuino instinctu & inflatu crediderim id exemplum reliquisse, quod Principes alij aliquando imitati sunt: nostri etiam imitentur, cum aut maior natu filius fædus flagitio est, neque

[46]

recipit sanitatem omnibus remedijs tentatis, aut minor natu excellenti præ cæteris virtute est, non arbitror iniquum aliquando fore, si fratribus maioribus præferatur, modò sine motu contingat contentioneque: pater Princeps hærede instituendo non priuatis affectibus ducatur, sed publicam salutem respiciat. quod auorum memoria Ioannes Aragonius Rex fecit, nostra pater tuus, capto vterque Carolo filio suo maiori. nimirum Ferdinando Catholico Hispaniæ imperium supeti tunc destinabant, nunc tibi ataui & maiorum laudes veris virtutibus ęqua turo: quod ista indoles ingenij & præclara institutio pollicentur, & nos votis nostris libenter fauemus. Sed quoniam diuini hominis est affectibus priuatis resistere, vixque tantum virtutis splendorem nostri mores recipiunt, retinendam fore consuetudinem arbitror: neque pro Regis arbitrio successionem etiam inter filios mutandam videri. præsertim cum leges successionis mutare non cius, sed reipublicæ sit, quæ imperium dedit ijs legibus constrictum, ordinum con sensu id faciat opus est. De fœmina an nulla prole virili suscepta, aut defunctis fratribus debeat rebus præfici, dubitari solet. & moribus multarum prouinciarum fixum est, ne fœmina imperij hæres sit. quid enim mulierem præficiant

[47]

gerendis rebus ineptam, consilij inopem, quę si domi pręsideret magna perturbatio esset, an eam vniuersæ reipublicæ præfici patiemur? pacis bellique consilia ab ea prodibunt? Et quidem in Hispania non vnus mos fuit, neque ratio eadem. In Aragonia sæpe fœminę ad regni hęreditatem admissę sunt, sępe exclusę. Verum cum in diuinis libris legamus Deboram Iudęorum rempublicam tenuisse, cùm multò plures prouincię id sequantur, vt fœminis deferatur imperium nulla virili prole: ac in Castella profecto, quę nobilissima Hispanię pars & prouincia est, exterarum nulli cedit, in Vasconibus item id videamus à primis temporibus susceptum, vt sexum in imperio non discernant: non putamus nostrum morem vituper ari iure posse. & alioqui multas commoditates habet: hæreditatem cum electione coniungi fœminæ hæredi ex omnibus viro delecto, qui cæteris præstet. Imperia per coniugia amplificari: quod alijs prouincijs non contingat. Hispanas res scimus in hanc imperij amplitudinem venisse, non magis armis & virtute, quàm per varia Principum coniugia iun ctis multis prouincijs principatibusq;.

[48]

De iure regiæ succeßionis inter agnatos. Cap. IIII.↩

CRaues de successione rixæ, exitiales contentiones vitantur successore in omne tempus per legem designato, neque relicto in cuiuſquam arbitrio, defuncto aliquo Rege quis in eius locum substituatur: ne patri quidem Regi potestate permissa ex filiorum numero hæredem principatus, quem maxime voluerit designandi. In quo publicæ tranquillitati consulitur, qua in rebus humanis nihil est salutarius. Leges, quibus constricta est successio, mutare nemini licet sine populi voluntate, à quo pendent iura regnandi. Eæ leges pars in æs incisæ in tabulasque relatæ, pars moribus institutisque singularum prouinciarum conseruantur. Sed de scriptis legibus, quomodo intelligendę sint, dubitari potest: consuetudines sæpe pro rerum conditione mutantur. Inde totius controuersię difficultas existit: quam scribentium diuersitas & altercatio magis etiam obscurauit. Filios patribus in regno succedere moribus populorum receptum est, ac ferme virili sexu, natuque maximos, vti paulo ante dictum est. sed vbi superstite patre Principe è pluribus filijs maior natu decessit prole relicta, nepos auo defuncto

[49]

an eius patruus præferri debeant, dubitatum sæpe est: illustriaque in vtramque partem exempla extant: tum in Hispania tum in cæteris prouincijs patrui nepotibus prætermissis regnum obtinuerunt: nonnunquam econtrario nepotes ad regnũ vocati sunt decedentibus auis. Quod ęquitati esse atque legibus magis consentaneum plerisque visum est, in auiti regni spem natos atque educatos non esse ea spe, eoque iure spoliandos: acerbumque videri patris obitum noua cumulari calamitate filiorum. Illud maiori ſententiarum varietate disputatur: omnibus liberis sublatis, aut nulla à Principe prole suscepta, ex agnatis quis debeat ad sceptra vocari, Regeque de fũcto successor dari. Finge illi fratres sororesque antea fuisse, extinctosque iam esse: an nati ex sororibus an ex fratribus: an stirps consideranda, si ex maribus si ex fœminis sint prognati: an ſingulorum agnatorum capita, non secus ac si filij essent cõparanda, sexus atque ætatis inter ipsos modo discrimine perspecto. Præterea an gradu remotiori pręferen dus sit, vt nepos maioris fratris patruo, aut ami tæ. Omnino in cæteris bonis, quæ hęreditario iure proueniunt, vtroque modo contingit: legeq; imperatoria, quę lex est de hæreditate ab intesta to proueniente scitum est, auo cum patruis nepotes ex filio defuncto succedere, in stirpem tamẽ

[50]

relatos: vt nihil amplius obueniat omnibus quã parens, si superstes esset, de hæreditate participa ret. idem sancitum cum defuncto fratri intestato frater succedit, filios ex fratre alio in stirpem relatos cum patruo ipsorum, defuncti fratre hæreditatẽ capere. nam si cum patruo nepotes aut filij fratrum non succedunt, sed aut hi inter se comparati, aui patruiue hæreditatem adeunt, aut qui remotiori gradu propinquitatis, defunctum attingunt: in capita vt referantur, & ęquas singuli por tiones accipiant necesse erit. Ergo in priori hęre dum genere repręsentatio suscipitur, excluditur in posteriori. Vtrum horum in regno obseruari debeat cum descendẽtibus sublatis omnibus, filijs nepotibusque propinqui à latere ad imperiumsceptraque vocantur, magna quęstio est incredibi lisententiarũ varietate inter iureconſultos exagi tata dubiaque. Numero tamen & eruditione po tiores capitum rationem haberi iubent, negant stir pis: quod iure sanguinis regnum obueniat. dicũtur autem sanguini dari, quę more, instituto, lege, aut priuati cuiuspiam voluntate vni cuipiam familiæ destinata capiuntur, non iudicio & voluntate vlti mi possessoris: vti alia quę hæreditario iure prouenientia pro voluntate mutantur. Eoque in pari propinquitate iubent, nisi lege prouinciali secus sancitum sit, præſtantiſsimum sexu, ętate, prudẽtia

[51]

ex ea familia cognatorumque numero ad regni successionẽ vocandum. Quod fęminis, quasipsa natura ab imperio seiunctas voluit, puerisque ętate minoribus, & curis grauioribus impari, diuersa sententia aditum ad regnum patefaciat, quæ magna pernicies est, omnibusque piaculis procuranda: reijcienda repręsentatio quasi iuris figmentum, neque extendenda ad ea, quæ expressa legibus institutisue populorum non sunt. Quid enim, an commẽtis fictionibusque susceptis rempublicã præstãti rectore spoliabimus, permittemus inep to, cui tutore & gubernatore opus sit? atque in manifesta pericula incõmodaq; sciẽtes prudẽtesque præcipitabimus, vanasque cogitationes & argumẽta multorum salute potiora iudicabimus? Apage tã tum probrum tantũque malum. At parẽtes omnia sua vt bona sic iura cũgeneratione transfundũt in posteros. verum in iure quęsito: in futuro si su perstites ij essent, non item. At in minoribus principatibus hæredes reuocantur ad stirpem, & ex parentum conditione non secus ac si ij viuerẽt de filiorum iure, an propinqui defuncti adeant hæreditatem iudicatur: fœminaque modo ex viro nata præfertur mari, cui ex matre ius successionis quæritur. Negant id quidam. deinde si concedatur, non continuo verum est tantundem in regni successione seruari debere:

[52]

vbi multa propria sunt ab alijs omnibus hęreditatibus seiuncta: minor repræsentationi locus, si reipublicę incolumitas procuranda est. Sed vt in pauca disputationem conferamus. Sint ex iustis nuptijs modò iusti filij quorum honor principa tusque disceptat, imperijque sanctitas ad coniugij sanctitatẽ adiungatur, in pari propinquitate eorum qui defuncti sceptra ambiunt, qui ętate, se xu, virtutibus præstantior est, ei regnum deferatur: nisi priuatis prouinciæ legibus aut more secus ſancitum sit: quibus ſtandum putabamus. Nostra disputatio ex ipsis naturæ principijs procedebat & iure communi: quæ ratio Hispanorum moribus consentanea est. Constat etiam iura regnãdi in armis plerumque homines ponere malis arti bus ambitiosos atque vęcordes: & qui minus iure, plus viribus sæpe potest: silent enim inter arma leges. nemoque est qui oblatam facultatem regnãdi, legum arbitrio permittat. Neque negamus iure successionis controuerſo eam sequi partem rempublicam posse, modo voluntate certoque iudicio, quę rebus & tempori maximè accõmoda ta videatur: vnde varia in vtramque partem atque illustria exempla manarunt, tum in alijs Christiani orbis partibus, tum præsertim in Hispania. Hẽrico eo nomine primo Castellę Rege in tenera ętate fine prole defũcto è duabus sororibus Berẽgaria

[53]

prælata est Ferdinandi Regis mater, eius cui vitę probitas Sancti cognomen adiunxit. Blanca Galliæ Regina prætermissa est Ludouici itidem Sancti Galliæ Regis mater, quæ maior natu erat. tametsi in eo proceres secuti videntur, ne externi in Hispania imperarent. Consilium proculdubiosalutare, vti perpetua felicitas Ferdinandi, vitæq; innocentia, morum sanctitas declarauit. Alfonsi Regis cognomento Sapientis Sanctius minor filius, quia indoles inerat, periculosum tenenti arma quod ambiebat denegare, nepotibus ex maiori filio prælatus est. Verum omissis veteribus recentiora proferantur. Henricus re & cognomento Nothus fratrem Regem, quia imperio ad perniciem multorum abutebatur, sua ipse manu interemit, eiusque filias paterna hæredita te spoliauit regno occupato. quod nisi iure factũ est, priores in Castella Reges iniuriaregnasse fateamur oportet. Consequẽtibus annis Ioannem Auisij Magiſtrum Lusitania Regem iussit, iure an iniuria non disputamus: sed certe obscuri natales, Castellæ arma deturbare eum, aut posteros non potuerunt, quominus ad nostram ętatem imperium ab eo constitutum bonis omnibus & felicitate conſpicuum steterit. Neque multo post duę Ioannis Aragonię Regis filię à paterno regno depulsę sunt: Martinusque Ioannis frater eo

[54]

defuncto ex Sicilia ad imperij sceptra euocatus, quoniam rationes publicæ conturbatæ id postu lare videbantur. Quod Petronilla olim Regina Ramiri Monachi filia secuta sub ipsum partum sacto testamento ventrem hæredem scripsit, si mascula proles esset, si filia Raymundum Barcinonensem virum suum substituebat hęredem exemplo memorabili: quod filius Alfonsus retractauit ad regni hæreditatem, contra quam mater fecerat, filiabus restitutis. Sic iura regnandi ex Principum voluntate mutantur, vsque eo vt in ea prouincia inueniamus aliquando ex clusis à regno filiabus, nepotibus ex ijs relictam succedendi facultatem & ius. Mitto Ferdinandum in Martini Regis defunctilocum ad imperium Aragonium venisse è Castella: vbi res communes pro puero Rege Ioanne secundo procurabat. Gloriarerum gestarum præclaraque virtus imperium dedit, magis quàm quod iure alios æmulos superaret. Nimirum quod publicæ salutis causa, & communi consensu statutum est, eadem multitudinis voluntate rebus exigentibus immutari quid obstet? certe iure inter multos controuerso, quis amplecti vetet consilium salutarius? An iniqui iudices incausa omnium grauissima esse velimus? præsertim cum iura regnandi hæreditaria fere sint facta magis dissi

[55]

mulante populo, & priorum Principum voluntati re pugnare non auso, quam certa voluntate, liberoque omnium ordinum consensu: vti fore opus videbatur.

Discrimen Regis & tyranni. Cap. V.↩

SEx sunt genera principatuum formæque respublicas gubernandi, sum ma hoc loco designãda, priusquam quid inter Regis beneuolentiam & tyranni vęcordiam intersit, explicamus. Regia potestas, vni homini delata rerum omnium summa atq; vnius arbitrio conſtituitur. Optimatum, quam Græci Aristocratiam dixere, sancitur, eadem potestate inter paucos virtute præstantes tributa. Nam quæ respublica proprio nomine dicitur, tum existit, cum vniuersi populares imperij participes sunt, eo temperamento, vt maiores honores & magistratus melioribus commendentur, minores alijs, vt cuiusque dignitas aut meritum est. in populari enim principatu, quę Democratia vocatur, honos promiscue atque sine delectu, maioribus, minoribus, medijs communicatur: que magna peruersio est, velle cõparare quos natura seu vis altior fecerat inęquales. Ita popularis gubernatio reipublicę opponitur, quemadmodum paucorũ principatus, quę Græcè Oligarchia est,

[56]

optimatũ regimini. nam quamuis vtrobique ad paucos quoſdam rerum potestas deferatur, in illis præficiẽdis virtus, in paucorum principatu diuitiæ considerãtur: & vt quisque censu superior est, ita maxime præfercur alijs. Tyrannus, quæ postrema ac pessima gubernandi ratio est, regiæ oppo sita, grauem in subditos exercet potestatem plerumque per vim occupatam: certè à sano initio profecta in vitia desinit, ac pręsertim auaritiam, libidinem, crudelitatem. Et cum Regis veri par tes sint tueri innocentiam, coercere improbitatem, dare salutem, rempublicam bonis omnibus atque felicitate amplificare: tyrannus contra maximam potentiam in libidinis infinitæ licentia atque fructu constituit, nullum scelus sibi dedecori fore putat, nullum est tantum facinus quod non aggrediatur. potẽtium fortunas euertit, per vim labem castis infert, bonis vitam eripit, nullumque est probri genus, quod non in omni vita suscipiat. Præterea Rex mitem & tractabilem se præbet, aditus faciles habet, ęquo cum cęteris iure viuit. Tyrannus quia ciuibus diffidit, quos timet, terrere consueuit principali apparatu mole que fortunę suę, seueritate morum, iudiciorum immanitate. Ergo de Rege & tyrãno quomodo differant paulo plura dicenda sunt, atque vtriusque principatus initia, media, progressus considerãdi.

[57]

Rex quam à subditis accepit potestatem singulari modestia exercet, nulli grauis, molestus nullipræterquá improbitati & væcordię. qui in aliorum fortunas & vitam temere grassantur, in hos seueritatem exercet: alijs omnibus paternam exibet charitatem: seuerique iudicis personam, quam ad tempus nefarij homines imponunt, eorum sceleribus vindicatis libenter exuit, seque in omnni vitæ parte facilem omnibus præbet. nullius inopia, nullius solitudo, non modo populari accessu, sed ne regia quidem & conclaui excluditur. Omnium querelis aures patent. toto deniquę imperio nihil acerbum est, nihil crudele: contra multra exempla clementiæ, mansuetu dinis, humanitatis. Sic fit, vt subditis non tanquã feruis dominetur, quod faciunt tyranni, sed tanquam liberis præsit: qui à populo potestatem accepit, id in primis curæ habet, vt per totam vitam volentibus imperet, atque subditorum beneuolentiam præcipue bonorum, laudemque bonis artibus factus popularis colligat. Qua populi caritate munitus, neque satellitibus magnopere opus habet ad tuendam salutem, neque aduersus externos hostes milite conductitio & mercenario: quippe pro cuius dignitate & salute subditi pugnare parati sunt, sanguinem vitamque profundere, non secus ac pro liberis, coniugibus.

[58]

& patria, in ferrum flamamque irruere, si resferet, rapidi, feroces, formidabiles. Sic neque arma equosque detrahet ciuibus, nequeotio & ignauia marcescere patietur, quod faciunt tyranni sedentarijs artibus populum, proceresque volupta tum copia & lenocinijs, & vino debilitãtes: sed exerceri curabit lucta, pugna, saltu equestres pe destresque, inermes tectosque ferro: in eorũque virtute maius præſidium ponet quàm in malis arti bus & fraude. An ęquum sit filijs in periculo arma detrahere, dare seruis? nos antẽ sub Rege iusto & moderato ciues se felices arbitrari atque omnibus bonis circumfluere ponimus: quod est magnũ erga Principem beneuolentiæ amorisq; incitamentũ. sic nec maiestatis apparatu, neque bello lgerẽdo ingentes sumptus facere opus habebit, cum virtutum choro & bonorum ciuium comitatu sepiatur, clarissimusque euadat: publicas & priuatas opes bello defendendo aut etiam inferen do, si opus erit, ad manum habeat cũctis ordinibus vltro suppeditantibus. Qua ratione in Hispania consideramus exiguo cẽsu Reges multa & magna bella præsertim aduersus Mauros inuicta vir tute gessisse: qua fundamẽta imperij ponebantur, quale hodie cernimus, amplissimi, ipsis fere orbis terrarum finibus descripti. Ergo neque vectigalia magna & insolita imperare populis opus habebit:

[59]

et si quando res aduersæ, aut bellum illatum coget, eorum consensu vt opus est faciet. quem neq; terroribus neque minis exprimet, ne fraude quidẽ suorũ (qualis enim conſenſus is esset?) sed explica tione periculi, bellique instantis, ęrarij extenuati. Neque enim se Princeps reipublicæ & singulorũ deminũ arbitrabitur, quamuis assentatoribus id in aurẽ insusurrantibus, sed recterẽ mercede à ciuibus designata: quam augere nisi ipsis volentibus nefas existimabit. Et tamen thesauros conſtruet, publicũ ærarium ditabit sine ſubditorum gemitu. tum ex hoſtium spolijs, quod fecit Romæ Paulus. Omni enim Macedonum gaza, quæ fuit maxima, potitus tantum pecuniæ in ærarium intulit, vt vnius Imperatoris præda finem attulerit tributo rum: tum cura regiorum vectigalium. ne aulicis aut ministris alijs prædę sint, cauere debet. & quantum de regio censu detrahit peculatus? quantum decerpit fraus? Pręterea modestia aulæ, quæ magna Principum laus est, instar magnorũ vectigaliũ bello paceque sufficientium. Eę veræ opes sunt, quę innoxię & sine inuidia paratæ. Qua ratione Hẽricus eo nomine tertius Castelle Rex ęrarij iniuria temporum exhausti inopiã suppleuit, thesaurosque moriens ingentes filio reliquit sine fraude, sine gemitu & dolore ſubditorum cõgestos. Eius enim illa vox fuit. Populi se

[60]

execrationes amplius quàm hostium arma formidare. Quod caput est, Rex vitæ & modestiæ exemplo magis quàm præceptis ciues officij admonebit. Lõgum enim iter per verba est, vt qui dam ait, breue & efficax per exempla: atque vti nam ò vtinam tam multi bene facerent, quám multi loquuntur benè. Quod ab alijs exigit, omnes probitatis partes præstabit ipse, modestiæ, ęquitatis, pudicicię. Neque in quemquam imperium seuerius exercebit quàm in se & familiam suam. Facilius id continget, primum si in omni actione & deliberatione spem occultandi quicquam à se penitus remouebit: persuasum etiam habebit, si Deum hominesque latere aut fallere posset, nihil tamen auare, nihil iniuste intemperanterue esse faciendum. non si Gygis anulum, vt est in fabulis, haberet, plus sibi licere quàm si inomnium oculis versaretur. Neque enim aut simula tio esse diuturna potest, aut Principis facta late re. Lucis instar maiestas est: nalefacta & benefa cta in oculis & conſpectu ponit, neque latere sinit. Deinde si assentatores aula exiget, genus hominum pestilentissimum: cùm Principis ingeniũ acriter inspicientes, ea laudent quæ vituperandasunt, accusent contraria, in eam se partem vertentes quæ Principi magis placeat: quæ pessima ars nimium multorum prosperis successibus

[61]

creuit. Porro pulsis assentatoribus viros optimos ex omni prouincia aduocabit: quibus vt oculis & auribus, sed synceris nulloque vitio infectis vtetur. Faciatijs potestatem renunciandi non vera modo, sed quæcumque de eo dicentur, inanes etiam vulgi rumores & vanos. dolorem ex ijs rumoribus eaque libertate conceptum animo, vtilitatis publicæ ratio & salus vniuerse pro uinciæ cõpensabit. Et sunt veritatis radices ama ræ, fructus suauissimi. Ac mihi quidem huc omnia à Principe referenda esse videntur, vt in sub ditorum animis beneuolentiam alat: rjque sub eius imperio quàm beatissimi habeantur & sint. & est non modo eius qui ciuibus sed etiam mu tis pecudibus præeft, eorum quibus præsit cõmodis, vtilitatique seruire. Hæ sunt regię virtutes. hac via ad immortalitatem contẽditur. Quibus summa explicatis de tyranno pronũciare prõptum est, cùm omnibus turpitudinum maculis fædatus diuerfa via ac prorsus contraria ad reipublicæ euersionem ingrediatur. Primum enim supremam potestatem in populo aut per vim ipse occupauit nullis meritis datam, sed diuitijs ambitu & armis: aut volente populo acceptam violenter exercet, metiturque non vtilitate publica, sed suis cõmodis, voluptatibus, vitiorum licentia. Et quidem initio mitis arridẽsque omnibus,

[62]

aut æquo cum cæteris iure viuens, specie lenitatis & clementiæ fallit, dum vires confirmat, seque opibus & præsidijs munit. Quod Domitius Nero fecit quinquennio commodissimus Princeps etiam Trajani testimonio. Confirmato principatu in contrarium prorsus vertitur: insitam immanitatem diu dissimulare non valens, quasi bestia indomita & immanis in omnes ordines grassatur: singulorum opes vt perdat rapit, ex contrarijs vitijs libidine, auaritia, crudelitate compositus & fraude. Qualia illa monstra fuerunt fabularum tegumentis priscis temporibus inuoluta, Geryones tricorpores in Hispania, Antęus in Libya, Hydria in Bœotia, Chimęra in Lycia: quibus pellendis liberandisque misera seruitute populis magnorum her oum industria, vir tusque sudauit. Omnibus iniuriam facere, omnes prosternere tyranni quidem contendunt : sed pręcipue in diuites & probos homines tota ditione impetum faciunt: bonos quàm malos suspectio res habent, semperque his aliena virtus formidolosa est. Et cum medici è corpore noxia excernant succis salutaribus, illis meliores è republica pellere certum est. Vox enim tyrãni est: Quidquid excelsum est in regno cadat. quod aperta vi faciunt, aut industria secretisque criminationibus. Reliquos omnes exhauriunt, ne se commouere

[63]

possint, noua indies vectigalia imperando, serendo lites inter ciues, bella ex bellis nectendo. Præterea magna opera moles ingentes subditorum sumptu & gemitu extruunt. Vnde Pyrami des in Ægyptonatę sunt, Olympi substructiones in Thesalia, vti Aristoteles est auctor. Et in diuinis libris Nembrotus, qui primus tyrannidem in terris occupauit, eoque robustus venator dicitur, se muniendo subditisque extenuãdis excelsam turrim magnis molibus & cæmentis ædificare Babylone est aggressus. Vnde Græcorum fabula nata creditur. olim Gigantes, vt Iouem è cælo pręcipitem deturbarent, in Macedoniæ campo, cui Phlegra nomen est, montes montibus imposuisse. auctor Philaster. Mitto Pharaonis fraude gentem Hebraicam, ne ad libertatem aspiraret, malis domitam coactamque suo sudore vrbes in Ægypto ædificare. Metuat tyrannus necesse est quos terret: & quos seruorum loco habet, ab ijs ne exitium comparetur, diligenter caueat, sublatis præsidijs omnibus, detractis armis, ne per missis quidem suis vllas ingenuas artes, libero homine dignas exercere, aut militaribus studijs robur corporis, confidentiam animi confirmare. Timet quidem tyrannus, timet Rex: sed Rex subditis, ille sibi subditosque: ne videlicet quos hostium loco ducit, ijopes & principatum

[64]

eripiant. Sic ciues congregari in vnum, in conuentus & collegia coire vetat, & omnino de republica loqui per inquisitiones occultas adempta loquendi libere, audiendique facultate, quod supremum in seruitute est ne gemitum quidem in tantis malis liberum esse permittit. Sic cum ciuibus diffidat, in fraude præsidium ponit: amicitiam cum externis Principibus diligẽter ambit, vt ad omnes casus paratus sit: satellites externos aduocat, quibus quasi barbaris fidit: mercenarrum militem alit ciuibus diffisus, quæ magna calamitas est Domitio Nerone Imperatore volitabant per fora, per domos, rura quoque & proxima municipiorum pedites equitesque permixti Germanis, quibus fidebat Princeps quasi externis, (ipsa Taciti verba retuli.) Tarqui nius Superbus Romæ primus Regum, vt traditur, morẽ de omnibus consulendi ſenatum sustulit: domesticis consilijs rempublicam administra uit: bellum pacem, fœdera, societatesque per se ipse cum quibus voluit iniussu populi ac senatus fecit diremitque. Latinorum sibi gentem maxime conciliabat, vt peregrinis quoque opibus tutior inter ciues esset. sic Liuius ait libro primo. Quin & primores Patrum in terfecisse affirmat, in eorum locum nullos legisse, quô cõtemptior paucitate is ordo esset: cognitiones rerum capitalium

[65]

sine consilijs per se solum exercuisse. quę sunt omnia tyranni propriæ notæ. Postremo rempublicam omnem inuertit, prędę miseris modis habet nulla cura legum, quibus se solutum arbitratur. & cum publicę saluti consulere præse ferat, id agit vt ciues omnibus malis oppressi miserrimam vitam agant: singulos, vniuer sos patrijs possessionibus iniuria pellit, vt in omnium fortunis solus dominetur. Plebe bonis omnibus euersa, nihil mali cogitari potest, quod non sit in ciuium calamitate.

An tyrannum opprimere fas sit. Cap. VI. ↩

TAle est tyranni ingenium moresque cælo ęque ac hominibus inuisi. vt maxime felix esse videatur, flagitia in supplicium vertuntur. vt corpora verberibus, ita sæuitia, libidine, metu prauus animus & conscientia laceratur. Quos cælestis vindicta premit, in exitium vrget, mentem, consiliumque eripit. Irritatæ multitudinis odio Principis quantæ sint vires, populi inuidiam rectoris exitium esse, multis exemplis tum antiquis tum recentibus explicare promptum est. Nuperque in Gallia monimentum nobile est constitutum: quo perspicitur quanti referat popularium

[66]

animos pacatos esse, quibus non perinde ac corporibus imperatur, insigne ad memoriã atque miserabile. Henricus eo nomine tertius Gallię Rex iacet manu monachi peremptus, me dicato cultro in viscera adacto. fędum spectaculũ in paucis memorabile. sed quo Principes doceã tur impios ausus haud impune cadere. Principũ potentiam imbecillam esse: si reuerentia ab animis subditorum semel abscesserit. Parabat ille, quoniam prole carebat, sororio Henrico Vindomiensi regnum relinquere, quamuis à tenera ætate prauis de religione opinionibus infecto, eoque tempore diris deuoto à Pontificibus Romanis, iureque successionis spoliato: nunc mente mutata Galliæ Regi. Consilio indicato magna pars procerum re cum alijs Principibus cõmuni catatum Gallis tum externis, pro salute patrię, pro religione sumunt arma, vndique auxilia conquirunt. Princeps Guisius, in cuius & familiæ vir tute spes & fortunæ Galliæ hac tempestate sitæ erant. Regum voluntates in eo quod proposuerunt inuictæ sunt. Procerum conatus Henricus vindicare parans, Guisium perimendi certus Lu tetiam aduocat: & cùm consilium non processisset furente populo atque ad arma concitato, ex ea vrbe raptim discedens, haud magno interuallo simulat se ad meliora conſilia traductum public

[67]

de communi salute deliberare velle. Blesis, quæ vrbs Ligeri alluitur, cũctis ordinibus eius accitu conuenientibus, Guisium & Cardinalem elus fratrem securos per fidem conuentus in regia perimit: confictis tamen post cædem maiestatis criminibus, vt iure factum videretur. accusati nullo defendente, decretumque vt lege maiestatis punirentur. capit alios, in his Borbonium Cardinalem, cui in affecta quamuis ætate, proxima imperandi spes post Henricum destinabatur iure sauguinis. Commouit ea res magnæ Galliæ partis animos: multæque ciuitates Henrico abdicato, pro communi salute publicè rebellarunt. Princeps Lutetia, cui opibus, amplitu dine, sapiẽtiæ studijs nulla in Europa cõparatur. Verùm motus plebis ad instar torrentis est, ad breue tempus inflatur. Residente multitudinis impetu, atque Henrico ad quartum ab vrbe lapidem castra habente non sine spe eius vrbis vindicandæ, res propemodum deploratas, vnius iuuenis audacia ad tempus breue certe recreauit. Iacobus Clemens nomine, in Heduis natus pago ignobili Serbona, in sui ordinis Dominicano collegio Theologiæ operam dabat: cũ cognito à Theologis, quos erat sciscitatus, tyran num iure interimi posse, tum acceptis litteris ab ijs, quos ab Henrico voto in vrbe aut palam stare

[68]

odoratus erat, suppresso consilio, certus Regis perimendi in castra abijt pridie Kalen. Augusti salutis anno milesimo quingẽtesimo octogesimo nono. Nec mora, quasi arcana ciuium communi caturus ad Regem continuo admissus, redditis quas afferebat, litteris in diem proximum sustentare iubetur. Ergo ipsis Augusti Kal. qui dies Petri Apostoli vinculis sacer est, sacris operatus ad Regem è lecto surgentem nondum planè vestitum eo aduocante ingreditur. Sermonibus vltro citroque habitis, cum prope accessisset, specie alias litteras in manus tradendi, cultro, quem herbis noxijs medicatum manu tegebat, supra vesicam altum vulnus inflixit: insig nem animi confidentiam, facinus memorabile. Dolore Rex percitus, eodem cultro interfectoris oculum & pectus ferit, proditorem, parricidam inclamans. Irrumpunt aulici re insolita cõmoti: prostrato atque exanimi pleraque vulnera feritate & sæuitia imponunt, nihil elocuto aclęto potius, vti ex vultu apparebat, quod re patrata cruciatus alios euaderet, quibus vt par esset veritus erat. simul suo sanguine patriæ communis & gentis libertatem redemptam, interictus & vulnera impense lætabatur scilicet. Cæso Rege ingens sibi nomen fecit. cæde cædes expiata, ac manibus Guisani Ducis perfide perempti regio sanguine

[69]

est parentatum. Sic Clemens perijt ęternum Galliæ decus, vt plerisque visum est, viginti quatuor natus annos, simplici iuuenis ingenio, neque robusto corpore: sed maior vis vires & animum confirmabat. Rex nocte proxima in magna spe salutis, eoque nullis sacris procuratus, secunda hora post mediam noctem in illa Dauidis verba, Ecce enim in iniquitatibus conceptus sum, & in peccatis concepitme mater mea, extremũ spirirum edidit: felix futurus, si cum primis vltima contexuisset, talemque se Principem præsti tisset, qualis sub Carolo fratre Rege fuisse credebatur aduersus perduelliones copiarum bellique dux: qui illi gradus ad regnum Poloniæ fuit pro cerum eius gentis suffragio. Sed cesserunt prima postremis, bonaque iuuentæ maior ætas flagitio obliterauit. Defuncto fratre reuocatus in patriam, Rexque Galliæ renũciatus, omina in ludibrium vertit: vt non alia causa videatur ad rerum fastigium sublatus, nisi vt grauiori casu præcipitaret. Sic fortuna seuvis maior ludit in rebus humanis. De facto monachi non vna opinio suit. multis laudantibus atque immortalitate dignum iudicantibus, vituperant alij prudentiæ & eruditionis laude præstantes, fas esse negantes cuiquam priuata auctoritate Regem consensu populi renunciatum, facroque oleode more delibutum

[70]

san tumque adeò perimere, sit ille quamuis per ditis moirbus, atque in tyrãnidem degenerarit. Quod multis argumentis exemplisque confirmant. Quanta, inquiunt, Saulis Regis ludæorum, antiquis tempotibus prauitas fuit, vitęque & morum conditio quàm profligata? cuius mens malis incursibus agitata, scelerum pęnis agentibus scilicet per interualla titubabat: eoque abdicato, Deo auctore, iura regni cum mystica vnctione in Dauidem translata erant. Iniuria tamen regnãtem atque ad amentiam prolapsum & scelera, Dauid æmulus redactum in potestatem semel & iterum, violare ausus non est: cum iure posse facere videretur, siue imperio vindicãdo, siue tuen da salute: quam is nullis prouocatus iniurijs & vi tam auferre modis omnibus moliebatur, vestigijs innocentis insistens in quancumque partem se daret. Neque ipse tantum inimico pepercit, sed Amalechitem adolescentem, qui victum in prælio & gladio proprio incumbentẽ, eius iussu quamuis, peremisse nunciauit, ferro interfecit quasi impium & temerarium: qui Principem Deo sacrum (id enim inunctionis cęremonia significat) violare ausus esset. Imperatorum Romanorum, tempore nascentis ecclesiæ immanitatem, cum exagitanda piorum natione sæuam carnificinã per prouincias exercerent, omnesq;

[71]

cruciatus in eorum corporibus conſumerentur, quis vnquam ferro vindicandam coercendamque fore iudicauit: ac non potius patientia cum crudelitate obsequio cum maleficio certandum ? præsertim cùm Paulus admoneret Dei voluntati resistere, quicũque magistratui resistit. Quod si Prætori quamuis iniquo temereque in aliquẽ irruenti, manus afferre non liceat, quanto minus Reges violare, sint quamuis perditis moribus: quos Deus & respublica in rerum fastigio collocauit, vt numinis instar à subditis haberentur, maiores conditione mortali. Deinde qui Principes mutare tentant, magnum sæpe malum reipublicæ accersunt: neque euertitur principatus sine graui motu, ipsis plerumque oppressis auctoribus. Plenæ sunt exemplis historiæ, referta vita communis. Quid enim Sichimitis pro fuit facta in Abimelechum coniuratio studio vindicandi, vt videri volebant, septuaginta fratres, quos is impie & immaniter peremerat ex impari quamuis matre natus, imperandi ambitione mala inductus, qua nullum est tertius malum? nisi vt vrbe ęternum euersa (quod sal seminatus significabat) cuncti vno impetu perirent. Et vt antiquissima mittantur, quid Domitio Nerone sublato ciues Romæ profecerunt, nisi vt Othonem & Vitellium attraherent non

[72]

minores reipublicæ pestes? nam vt minores strages essent, breuitate imperij factum est. Itaque consulunt, ęquum atque iniquum Principem fe rendum esse, obsequio mitigandum imperium. Regum ducumque clementiam non in ipſorum mo do, sed etiam in subditorum ingenijs sitam esse. Quod non pauci exiſtimant Petro Castellæ Rege contigisse, Crudelisque cognomentum vulgò factum non tam ipsius culpa, quàm quod proceres intemperantes in omne fas nefasque auidi vindicandi iniurias, coercendi audaciam, necessitatem imposuissent. Sed ea est conditio rerum humanarum. Virtus modo infelix in vitio poni tur, ex euentis consilia ponderamus. Quî autem reuerentia erga Principes (sine qua quid est imperium?) conſtabit, si fuerit populis persuasum fas esse subditis Principum peccata vindicare? veris sæpe aut assimulatis causis reipublicæ tranquillitas, qua nihil est præstantius, turbabitur. Omnesque calamitates seditione facta incurrent parte populi in partem armata. quæ mala qui non existimabit esse omni ratione vitãda, ferreus sit, communi aliorum hominum sensu defectus. Sic disputant qui tyranni partes tuentur. Populi patroni non pauciora neque minora præsidia habent. Certe à republica, vnde ortum habet regia potestas, rebus exigentibus Regem in ius vocari

[73]

posse, et si sanitatem respuat princ patu spoliari. neque ita in Principem iura potestatis transtulit, vt non sibi maiorem reseruarit potestatẽ: quod vectigalibus imperandis, legibus in omne tẽpus constituendis consideramus, rempublicam sem per retinuisse, vt nisi eius voluntate mutari ab an tiquo nihil possit. de conſenſu, qualis esse debeat, non disputamus: sed populis tamen volentibus tributa noua imperantur, leges constituuntur: & quod est amplius, populi sacramento, iura imperandi quamuis hæreditaria successori confirmantur. Pręterea ab omni memoria consideramus, in magna laude fuisse quicumque tyrannos perimere aggressi sunt. Quid enim Thrasibuli nomen gloria ad cælum euexit, nisi graui trigin ra tyrannbrum dominatu patriam liberasse? Quid Harmodiũ & Aristogitonẽ dicam? quid vtrumq; Brutum? quorum laus gratissima memoria posteritatis inclusa, & publica auctoritate testata est. Multi in Domitium Neronem conspirarũt conatu infelici, sine reprehensione tamen, ac potius cum laude omnium seculorum. Sic Caius Chereę coniuratione perijt monstrum horrendum & graue: Domitianus Stephani: Caracalla Martialis ferro ocubuit. Prætoriani Heliogabalum peremerunt, prodigium & dedecus imperij ipsiusmet sanguine expiatum piaculum. Quorũ

[74]

audaciam quis vnquam vituperauit, ac non potius summis laudibus dignam duxit? Et est communis sensus quasi quædam naturæ vox mentibus nostris indita, auribus insonans lex, qua à turpi honestum secernimus. Addas licet tyrannum bestiæ instar esse ferocis & immanis, qui quancumque in partem se dederit, omnia vastat, diripit, incendit, miserabiles strages edit vnguibus, dentibus, cornu. An dissimulandum iudices: & non potius laudes, si quis vitæ suæ periculo publicam incolumitatem redimat? Omnium telis exagitandum statuas quasi crudele monstrum terris incubans, neque lanienæ modum, dum vixerit facturum? Matrem carissimam aut vxorem si in conspectu vexari videas, neque succurras cum possis, crudelis sis, ignauiæque & impietatis reprehensionem incurras: patriam cui amplius quàm parentibus debemus, vexandam, exagitandam pro libidinety ranno relinquas? Apage tantum nefas, tantaque ignauia. Si vita, si salus si fortunæ periclitandæ sint, patriam tamen periculo, patriam exitio liberabimus. Hæc sunt vtriusque partis præsidia, quibus attente consideratis, quid de proposita quæstione statuendum sit, explicare non erit difficile. Equidem in eo consentire tum philosophos tum Theologos video, eum Principem

[75]

qui vi & armis rempublicam occupauit, nullo præterea iurę, nullo publico ciuium consensu, perimi à quocumque, vita & principatu spoliari posse. cum hostis publicus sit, malisque omnibus patriã opprimat, vereque & proprie tyranni nomen & ingenium induat: amoueatur quacumq; ratione, exuatque quam violenter occupauit potestatem. Quo merito Aiod muneribus in Eglo nis Moabitarum Regis gratiam insinuatus eum peremit pugione in ventre confixo: popularesque suos dura seruitute eripuit, qua iam decem & octo annis premebantur. Nam si Princeps populi consensu aut iure hæreditario imperium tenet, eius vitia & libidines ferẽdę sunt eatenus, quoad eas leges honestatis & pudicitię, quibus est astrictus, negligat. Neque enim facile Principes mutandi sunt, ne in maiora mala incurratur, grauesque motus exiſtant, vti initio disputationis pone batur. Si vero rempublicam pessundat, publicas pri uatasque fortunas prædæ habet, leges publicas & sacro sanctam religionem contemptui: virtutem in superbia ponit in audacia atque aduersus superos impietate, dissimulandum non est. Attente tamen cogitandum quæ ratio eius Principis abdicand teneri debeat, ne malum malo cumuletur selus vindicetur scelere. Atque ea expedita maxime & tuta via est, si publici conuẽtus

[76]

facultas detur, communi consensu quid statuen dum sit deliberare: fixum ratumque habere quod communi ſententia steterit. In quo his gradibus procedatur. Monendus in primis Princeps erit atque ad sanitatem reuocandus. qui si morem gesserit, si reipublicæ satisfecerit, peccataque correxerit vitæ superioris, resistendum arbitror, neque acerbiora remedia tentanda. Si medicinam respuat, neque spes vlla sanitatis relinquatur, sententia pronunciata licebit reipublicæ eius imperium detrectare primùm. & quoniam bellum necessario concitabitur, eius defendendi consilia explicare, expedire arma, pecuni as in belli sumptus imperare populis: et si res feret; neque aliter se respuplica tueri possit, eodem defensionis iu re ac vero potiori auctoritate & propria, Principem publicum hostem declaratum ferro perimere. Eademque facultas esto cuicumque priuato, qui spe impunitatis abiecta, neglecta salute in conatum iuuandi rempublicam ingredi voluerit. Roges quid faciendum si publici conuentusfacultas erit sublata: quod sæpe potest contingere. Parprofecto, mea quidem ſententia, iudicium erit, cùm Principis tyrannide oppressa republica: sublata ciuibus inter se conueniendi facultate voluntas non desit delendæ tyrannidis, scelera Principis manifesta modo & intoleranda

[77]

vindicandi, exitiales conatus comprimendi: vt si sacra patria pessundet, publicosque hostes in pro uinciam attrahat: qui votis publicis fauens eum perimere tentarit, haudquaquam inique eum fecisse existimabo. Quod satis ijs argumentis confirmatur, quæ posteriori loco aduersus tyrannũ in hac disputatione sunt posita. Ita facti quæstio in controuersia est, quis merito tyrannus habeatur: iuris in aperto, fas fore tyrannum perimere. Neque est periculum vt multi eo exemplo in Principum vitam sæuiant quasi tyranni sint. neque enim id in cuiusquam priuati arbitrio poni mus: non in multorum, nisi publica vox populi adsit, viri eruditi & graues in consilium adhibeantur. Præclarè cum rebus humanis ageretur, si multi homines forti pectore inuenirentur pro libertate patrię, vitæ contemptores & salutis: sed plerosque incolumitatis cupiditas retinet magnis sæpe conatibus aduersa. Itaque ex tanto numero tyrannorum, quales antiquis temporibus extiterũt, paucos quosdam numerare licet ferro suorum perijsse: in Hispania vix vnum aut alterum. quamuis id subditorum fidei tribui debet, Principum clementiæ, qui imperium optimoiu re acceptum modeste atque humaniter exercue runt. Est tamen salutaris cogitatio, vt sit Principibus persuasum, si rempublicam oppresserint,

[78]

si vitijs & fœditate intolerandi erunt, ea conditione viuere vt non iure tantum, sed cum laude & gloria perimi possint. Fortassis is metus aliquem retardabit, ne se penitus vitijs atque adulatoribus corrumpendum tradat: fręnos inijciet furori. Quod caput est, sit Principi persuasum totius reipublicæ maiorem, quam ipsius vnius aucto ritatem esse: neque pessimis hominibus credat diuersum affirmantibus gratificandi studio: quę magna pernicies est. Dauidi (quod obijciebatur) interficiendi Saulem Regem idonea satis causa non erat, cum fuga tueri salutem posset: qua ratione Regem præsertim à Deo constitutum si perimeret causa tuendi se, impietas non reipublicæ amor fuisset. Neque enim tanta morum prauitate Saul fuit, vt subditos tyrannide opprimeret, diuinas & humanas leges inuerteret, ciues prædę haberet. Iura regni in Dauidem translata sunt quidem, vt defuncto succederet, non tamẽ vt viuo imperium vitamque eriperet. Quid pręterea, quod Augustinus contra Adiman, cap. septimo decimo noluisse ait occidere Saulẽ, licuisse tamẽ De Imperatoribus Romanis laborare non est ne cesse. piorum sanguine & patientia ecclesię amplitudinis fundamenta ponebantur ipsis orbis ter rarũ finibus descripte: eo maiori miraculo quod oppressa crescebat, imminuta numero maiora

[79]

capiebat indies incrementa. neque vero eius rationibus eo tempore expediebat, ne hoc quidẽ omnia facere quæ iure & legibus erant concessa. Itaque nobilis historicus Sozom. lib. sexto, cap. secundo, militem, si quis forte Iulianum Im peratorem occidisset, vti eo tempore quidam accusabant, iure & cum laude fecisse ait. Denique motus reipublicæ vitandos iudicamus. ne Iætitia ob depulsum tyrannum breui luxuriet vanaque euadat, prouidendum: atque omnia remedia sanando Principe tentanda, priusquam ad extremum illud & grauissimum perueniatur. Quod si omnis spes est sublata, in periculum salus publica, religionis sanctitas vocatur: quis erit tam inops consilij, qui non confiteatur tyrannidem excutere fasfore, iure, legibus, & armis? Moueat fortassis ad extremum, quod à Patribus concilij Constantiensis sessione quintadecima reprobatum est, Tyrannũ posse & debere occidi à quocumque subdito non aperta vi modo, sed etiam per insidias & fraude. Verum id decretum Romano Pontifici Martino quinto probatum non inuenio, nõ Eugenio aut successoribus, quorum consensu conciliorum eccleſiaſticorum sanctitas stat: eius præsertim quod non sine ecclesiæ motu, tricipiti Pon tificũ dissidio de summo pontificatu contenden tium celebratum fuisse scimus. Eterat Patribus

[80]

propositum Hussitarum licentiam frænare, reprobare placita existimãtium, quocumque Principes crimine admisso, principatu cadere: posseque potestate, quam iniuria occupabant, à quo cumque impune spoliari. Ac proprie Ioannis Parui Parisiẽsis Theologi vanitatem improbare animus erat, Ludouici Aurelianensis cædem à Ioanne Burgundo Lutetię factam, eo commẽto excusantis, quasi tyrannum opprimere fas sit priuata auctoritate. Quod non licet præsertim violato iuramento, vti ille fecit, neque expectata sententia superioris, si facultas suppetat videlicet: sic enim patres loquuntur. Hæc nostra ſententia est à syncero animo certe profecta, in qua cum falli possim vt humanus, si quis meliora attulerit gratias habeam. Quam disputationem verbis concludere placet Tribuni Flauij, qui conspirationis conuictus aduersus Domitium Neronem, inter rogatusque cur sacramenti ad obliuionem processisset, Oderam te, inquit, nec quisquam tibi fidelior militum fuit, dum amari meruisti. Odisse cœpi postquam parricida matris & vxoris, auriga & bistrio & incẽdiarius extitisti. Animum militarem & validum. auctor Tacitus libro quintodecimo.

An liceat tyrannum veneno occidere. Cap. VII.↩

[81]

HAbet mens scelerata, nescio quos internos carnifices: aut ipsa sibi consciẽtia tyranni carnificina est. etiam si nullus exterius aduersarius accedat, acer bam omnem iucunditatem & vitæ licentiam esse, ipsa vitæ & morum prauitas facit. Quæ enim vitæ conditio & quam misera, barbam & capillum carbonibus incensis adurere tonsoris metu, quod Dionysius tyrannus faciebat? Quæ voluptas erat ei qui serpentis in morem in arcam se con debat quietis & somni tempore, vti Clearchus Ponticus tyrannus facere consueuit? Quis fructus imperij Argiuo Aristodem: qui pensili porta scalis additis detractisque se abdebat in cœnaculum? An maior infelicitas esse possit quam nulli fidere, ne amicis quidem & familiaribus? ad quem uis strepitum vmbramque pauere, quasi tumultu concitato omniumque animis in eum irritatis? Miseram plane vitam, cuius ea conditio est vt qui occiderit, in magna tum gratia, tum laude futurus sit. Hoc omne genus pestiferum & exitiale ex hominum communitate exterminare gloriosum est. Enimuero membra quædam fecantur si putrida sunt, ne reliquum corpus inficiant: sic ista in hominis specie bestiæ immanitas, à republica tanquam à corpore amoueri debet ferroque excin di. Timeat videlicet necesse est, qui terret:

[82]

neque maior sit terror incussus quam metus susceptus. Non tantum præsidij in viribus, armis & copijs est quantum periculi in inuidia popular, vnde exitium imminet. teterrimis nequitię atque ignauiæ sordibus nobile portentum cuncti ordines amouere satagunt: auctisque indies odijs aut in apertam vim prorumpitur seditione facta, armisq; publice sumptis (spiritum quem naturæ debemus patriæ reddere præclarum, quomodo non pauci tyranni perierunt aperta vi) aut maiori cautione, fraude & ex insidijs pereunt, vno aut paucis in eius caput occulte coniuratis, suoque periculo reipublicæ incolumitatem redimere satagentibus. Quod si euaserint, instar magnorum Heroum in omni vita suspiciuntur: si secus accidat, grata superis, grata hominibus hostia cadunt, nobili conatu ad omnem posteritatis memoriam illustrati. Itaque aperta vi & armis posse occidi tyranumsiue impetu in regiam facto, siue commissa pugna in confesso est. Sed & dolo atque insidijs excep tum: quod fecit Aiod datis muneribus confictoque diuino responso propius accedens, remotis. arbitris Eglonem Moabitarum Regem peremit. Est quidem maioris virtutis & animi simultatem aperte exercere, palam in hostem reipublicæ irruere: sed non minoris prudentiæ, fraudi & insidijs locum captare, quod sine motu contingat

[83]

minori certe periculo publico atque priuato. Lau doque Lacedæmonum institutum Marti bellorum præsidi (vti delusa antiquitas existimabat) gallo candido sacrificantium quidem, cum collatis vexillis victoria parta erat. cum autem ex insidijs aut astu hostes vincebantur, opimum taurum mactabant. quasi prudentia & ratione, qua homines sumus, hostes vincere, exercitum incolumem seruasse præstantius sit, quàm viribus & robore, quibus à bestijs superamur: multo præterea effuso suorum sanguine. Quæstionem tamen habet, an par facultas sit veneno herbisque lethalibus hostem publicum tyrãnumque (idem enim iudicium est) occidendi. quod ex me annis superioribus Princeps quidam in Sicilia rogauit quo tempore in ea insula Theologiæ scholas explicuimus. Et sæpe factum scimus: neque putamus fore aliquem, qui certus perimendi, oblatam eius cædis facultatem negli gens theologorum id arbitrio permittat, & ferro grassari malit: præsertim minori periculo maiori spe impunitatis: quò nihil de publica lętitia minuatur hoste perempto, conseruatoque auctore & ar chitecto publicę libertatis. Nostamẽ non quid factu ri sint homines, sed quid per naturę leges concessum sit, despicimus. & sane quid interest ferro aut veneno perimas? præsertim conceſſa dolo & fraude agendi facultate. extantque multa exempla antiqua &

[84]

recenti memoria hostium peremptorum eo mortis genere. Est quidem difficile Principi venenum temperare, aulæ ministerijs septo, præterea epulas explorare gustu solito. regiæ fortunæ molem arcemque perrumpere arduum. Sed si occasio opportuna offeratur: quis erit tam acuto ingenio, tã perspicaci, vt inter vtrumque genus mortis discrepare contendat? Equidem non negabo his argumentis magnam vim inesse: foreque qui ijs inducti rationibus id genus mortis approbent quasi iuri & ęquitati conſonum, ijs quæ dicta sunt conſentaneum : summisso non modo sicario sed etiam venenario tyrannum seu publicum hostem iure opprimi. Nos tamen de nostris moribus ſublatum videmus, quod Athenis atque Romæ frequẽs antiquis tẽporibus fuit, rerum capitalium conuictos noxio medicamento tollere. Nimirum crudele existimarunt, atq; à Christianis moribus alienum, quantumuis flagitijs coopertum eò adigere hominem, vt sibi ipsima nus afferat pugione in viscera adacto, aut lethali ve neno in cibo aut potu temperato. perinde enim est, neque minus humanitatis legibus, iurique naturæ contrarium: quo in vitam suam sæuire vetatur omnibus. Negamus ergo hostem, quem fraude dedimus perimi posse, veneno interfici iure. Quid enim refert prudenti an ignaro propinetur: cum interfector non possit ignorare quo motis

[85]

genere vtatur nimirum naturæ legibus contrario, ad auctorem redit sceleris per ignorantiam commissi culpa. Quid Labano profuit Iacobo ge nero pro Rachele, quam duxerat, Liam ignaro quamuis substituisse? quid alijs ad innocentiam imprudentia eorum qui ipsorum fraude decepti peccarunt? Et est naturæ vox communis hominũ sensus vituperantium si quis in alios quantumuis hostes veneno grassetur. quo nomine Carolus vas conum Rex cognomẽto Crudelis passim accusatur quasi veneno multorum Principum salutem appetiuisset, summissis adeo venenarijs, Regis Galli, Ducum Burgundi, Bituricensisque, atque Fuxensis Comitis. Quæ siue vera siue simulata, quod magis credere iuuat, in vulgus iactata insanum, quan tam illi apud vtramque gentem Gallos atque His panos inuidiam conflarunt, quantam infamiam? Ergo me auctore neque noxium medicamentum hosti detur, neque lethale venenum in cibo & po tu temperetur in eius perniciem. Hoc tamen tem peramento vti in hac quidem disputatione licebit, si non ipse qui perimitur venenum haurire cogitur, quo intimis medullis concepto pereat: sed exterius ab alio adhibeatur nihil adiuuante eo qui perimendus est. nimirum cùm tanta vis est veneni, vt sella eo aut veste delibuta vim interficiendi habeat. Qua arte à Mauris Regibus inuenio sæpe

[86]

alio Principes missis donis veste prætiosa, linteis, armis, ephippijs fuisse oppressos: famaque frequenti vulgatum est Henrico Castellæ Regi Valetudinario, malo fuisse ocreas elegantes à duce quodam Mauro dono oblatas. Ex quo enim eas induit, pedibus veneno infectis scilicet, ad finem vitæ aduersa valetudine afflictus est. Sic à Phutensi Rege vestis missa purpura auroque rigens Iucepho Granatæ Regi, intra trigesimum diem necem attulit. fides confirmata noxio veneno vestem eam fuisse infectam, cùm membra præ sanie dilapsa carne diffluerent. Quod Mahomadi Guidixensi scilicet, Regi Granatensi, tempore Henrici tertij Castellæ Regis contigiſſe fama tenuit: interula medicata perijsse. Ferdinandus Garsia abiurata superstitione Maurica noster omnia hæc ad Ferdinandum Principem conscripsit, eum qui postmodũ Aragonius Rex fuit, litteris admonẽs in donis Mauricis magni pretij à Iucepho Granatensi Rege ad eum missis, caueret insidias, metueret Mauros specie amicitiæ plerumque fallaces. Male faciunt profecto qui specie beneuolentiæ fallunt, perniciemque comparant nullo maleficio prouocati, aut post inimicitias reconciliata gratia, fœdere syncere facto. Sed tyrannus tamen ciues nisi mutanti reconciliatos sperare non debet, metuere etiam ferentes dona: in eius vitam

[87]

grassari quacumque arte concessum. ne cogatur rantum sciens aut imprudens sibi conscire mortem: quod esse nefas iudicamus veneno in potu aut cibo quod hauriat qui perimendus est, aut simili alia re temperato. de quo erat suscepta disputatio

Reipublicæ an Regis maior potestas sit. Cap. VIII.↩

CRauis disputatio sequitur multiplex, impedita: eo maioris laboris & molestię, quod nullis vestigijs tritam ingredimur viam. Ea est, Regis ne maior auctoritas sit, quàm vniuersæ reipublicæ cui præficitur. Locus lubricus & periculum ne assentari Principibus voluisse, aut offendere non esse ve ritos videamur, eos penes quos vitæ & necis potestas est: pari vtrumque vitio pro alterutra parte sententia pronunciata, exigua spes proficiendi. Frangas enim citius quàm corrigas quæ tempore induruerunt. næuos nostros & cicatrices amamus, amareque alios cupimus. Leuis animi & ambitiosi alterum esset: in altero nota temeritatis & demẽtię. Tentandum est tamen, quoniam nulla re grauius in rempublicam peccatur, quàm augenda minuendaue Principis auctoritate. Maximam quidem par tem constituenda republica, legibus promulgãdis

[88]

quasi suo iure fortuna sibi vendicat: populus sæpe non delectu aliquo & sapientia ducitur, sed impetu animorum & quadam temeritate. quo circa sapientes ea quæ populus fecisset ferenda, non sæpe laudanda iudicarunt. Me tamen auctore, quando Regia potestas, si legitima est, à ciuibus ortum habet, ijs concedentibus primi Reges in quaque reblica in rerum sastigio collocati sunt: eam legibus & sanctionibus circũscribent ne sese nimia efferat, luxuriet in subditorum perniciem, degeneretque in tyrannidem. Quod inter Græcos olim Lacedæmones fecerunt Regi tantummodo dantes belli curam, atque sacrorum procu rationẽ. auctor Aristoteles. Idem recentiori memoria in Hispania Aragonij præstiterunt, studio tuendæ libertatis acres & incitati, neque ignari à paruis initijs multum imminui iura libertatis. Medium itaque magistratum crearunt, tribunitiæ potestatis adinstar (vulgò hoc tempore Aragoniæ Iustitia dicitur) qui legibus, auctoritate & populi studijs armatus regim potestatem certis hactenus finibus inclusam tenuit. ac proceribus prę sertim erat datum vt fraudi non esset, si quando inter se consilio cõmunicato per causam tuendarum legum, defendẽdæ libertatis, inscio Rege conuentus haberent. In ijs gentibus & si quæ sunt similes, maiorem reipublicæ quam Regum auctoritatẽ

[89]

esse nemo dubicabit alioqui quomodo nisi maior esset, frænare eorum potentiam posset, obsistere voluntati? In alijs prouincijs, vbi minor populi auctoritas est, Regum maior: an idem iudiciũ sit, & an rebus cõmunibus id expediat, considerandum est. Plerique omnes Regem rectorẽ reipublicæ & caput esse concedunt, rebus gerendis supremam & maximam auctoritatem habere, siue bellum hostibus indicendum sit, siue iura subditis in pace danda. neque dubitant maiorem vnius quàm singulorum tum ciuium tum populorum imperandi potestatem esse. Ijdem tamen si respublica vniuersa aut qui eius partes gerunt, viri primarij ex omnibus ordinibus delecti in vnum locũ sententiamque conueniant, negant pari iubendi auctoritate Regem fore. Quod experimento cõprobatur in Hispania, vectigalia imperare Regem non posse populo diſſentiente. Vtetur quidem ille arte, præmia ciuibus ostentabit, nonnũquam terrores pertrahendis cæteris in suam sententiam: so licitabit verbis, spe, promissis (quod an recte fiat non disputamus) sed si restiterint tamen, eorum potius iudicio quàm Regis voluntati stabitur. Idem de legum sanctione iudicium esto: quæ auctore Augustino. d. quarta. c. in istis, tunc instituuntur cum promulgantur, firmantur, cum moribus vtentium approbantur. Neque aliud fortassis sentiendum,

[90]

cum successor ordinum sacramento designandus est: præsertim si nulla Principis prole, nullisque cognatis, ex alia familia sumendus sit, ciuiũ eæ partes erunt, non Principis tantum. Præterea Regem prauis moribus rempublicam vexantem, atque in apertam tyrannidem degenerantem cõprimere eadem respublica quî posset, principatu & vita, si opus sit, spoliare, nisimaiori potestate penes se retenta, cum Regi suas partes delegauit? Neque fit verisimile sua se ciues vniuersos penitus auctoritate spoliare voluisse, transferre in alium sine exceptione, sine consilio, rationeque: quod necesse non erat, effecisse, vt Princeps corrup tioni obnoxius & prauitati, maiorem vniuersis haberet potestatem: fętus parente, riuus origine esset præstantior. Et quis sentiat reipublicæ cui maiores vires sunt, maioresque copiæ quam Principis quantauis potestate nitatur, non etiam maiorem si dissentiat, auctoritatem fore. Video tamen non deesse viros eruditionis opinione præstantes, qui secus statuant: Regem non singulis modo ciuibus, sed etiam vniuersis maiorem esse, his argumentis. Quoniam alioqui regius principatus popularis potius esset: quando summa rerum penes multos atque adeò penes omnes ciues manet. Quod ea sententia suscepta, liceret à Regis sententia ad rempublicam prouocare. quæ libertas si suscipitur,

[91]

magna esset rerum omnium confusio, magna iudiciorum perturbatio neque est existimandum minorem habere Regem in prouincia potestatem, quam habeat paterfamilias in domo, Regis adinstar vniuersæ familiæ præpositus, vt Aristoteles ait. Idem sentiendum de singulis regulis si cum subditis sibi populis comparentur: de Episcopis non singulis in diœcesi, sed vniuersis præstare auctoritate, viribus, maiestate. licetque multis exemplis alijs rem hanc illustrare quamlibet copiose: sed genus ipsum apparet. Præterea cùm negare nemo possit, quin respublica supremam & maximam potestatem possit sine exceptione Principi deferre: quid prohibet id factum concedere, quo maior esset auctoritas imperandi, maior populis obsequij necessitas, minor rebellandi facultas: qua re salus omnium & tranquillitas publica continetur? Maiestas imperij quid aliud quam salutis vniuersorum tutela est? Sic disputant qui regiam potestatem amplificare volunt: neque vllis finibus circumscribi permittunt. Est autem perspicuum, id institutum in quibusdam gentibus vigere, vbi nullus est publicus consensus, numquam populus aut proceres de republica deliberaturi conueniunt: obtemperandi tantum ne cessitas vrget, siue equum siue iniquum Regis impe riũ sit. potestas nimia proculdubio, proximeque ad

[92]

tyrannidem vergẽs, qualem inter gentes barbaras vigere Aristoteles affirmatum reliquit. Nec mirum cum robore corporis, sine consilio, sine prudentia ad seruitutem nati sint quidam: Principũ imperium quamuis graue volentes nolentes ferunt. Nos hoc loco non de barbaris, sed de principatu qui in nostra gente viget & vigere ęquum est, deque optima & saluberrima imperandi forma disputamus. Ac primùm libenter dabo, regiam potestatem supremam in regno esse ijs rebus omnibus, quæ more gentis, instituto, ac certa lege Principis arbitrio sunt permissæ: siue bellum gerendũ sit, siue ius dicendum subditis, siue duces magistra tusque creandi: maiorem non singulis modo, sed vniuersis habebit potestatem, nullo qui resistat aut facti rationem exigat. Quod moribus populorum ferme omnium fixum videmus, ne à Rege consti tuta retractare cuiquam liceat, aut de illis disceptare. Credam tamen, in diuerso quamuis genere, maiorem reipublicæ quàm Principis esse auctoritatem, modo vniuersæ in vnam conspirantis sententiam. Certè tributis imperandis, abrogandisue legibus, ac præsertim quæ de successione in regno sunt, mutandis, resistente multitudine impar vnius Principis auctoritas sit. & si quæ alia gentis moribus vniuer sitati reseruata haudquaquam Principis in arbitrio posita sunt. Postremo, quod caput

[93]

est, Principis malo coercendi potestatem in republica residere: si vitijs & improbitate infectus sit, ignoransque verum iter gloriæ, metui a ciuibus quàm amari malit: metuque pauentibus & percul sis imperare, iniuriam facere pergat factus tyrannus. Appellatio ad rempublicam sublata est (quod tamen ius ab Aragonijs retinetur) duplici de causa. quod Regis suprema potestas sit priuatis litibus diiudicandis: ratioque excogitanda erat sceleribus vindicandis, finiendis litibus, ne sine modo immensum progrederentur. Quis vero populare imperiũ effici dicat republica prælata, cùm rebus gerendis, singulisque reipublicæ partibus administrandis nulla potestas populo relicta sit, nulla proceribus? De patrefamilias, regulis, Episcopis laborare non attinet. de primo, quoniam subditis vt seruis principatu despotico præest. Rex ciuibus ciuili atque libero principatu. duos alios subditis præfer re vniuersis nihil impedit, cùm maior potestas in republica, nempe Regis aut Pontificis Romani sit: qua, si quid illi peccauerint, meliori censura corri gatur. Regem sanare quis posset, si respublica penitus in ordinem redigatur. Et quoniam de Romano Pontifice mentio incidit, ne eius quidem auctoritas quamuis diuinæ proxima (quo alij argumento vtuntur) moueat, vt Regibus in vniuersam rem publicam auctoritas maxima sine exceptione detur.

[94]

multi enim viri prudentes & graues eruditione maxima, Pontifices Romanos ecclesiæ vniuersæ subijciunt in conuẽtu generali de religione & mo ribus deliberanti certe, iure aut iniuria non disputo, sed subijciunt tamen, regiæ potestatis adinstar. qui secus faciunt & iudicant, pontificiam potestatem vniuersis præferentes, eorum sententia cum è regiæ potestatis conditione impugnatur reipublicæ subiectæ, facto discrimine euadunt: regiam potestatem à republica ortam illi iure subdi: pontificiam Deo, quem vnum auctorẽ habet à Christo, dum esset in terris, Petro & successoribus delegata sacra iurisdictione in totum orbem terrarum: siue mores populorum castigandi sint, siue statuen dũ quid de religione rebusque diuinis sentiamus. Ex qua responsione efficitur plane in Pontificum auctoritate dissidentes in regia conspirare, minorem reip. potestate esse. Quod si pergas curiose rogare, sit ne in arbitrio reip. plenam sine exceptione potestatem, de qua disceptatio est, sibi auferre, Principi dare? Equidem non magnopere contendam, neque in magno ponam discrimine vtrouis modo sentiatur: modoillud concedatur imprudenter facturam rempub. si dederit: Principem temerarie accepturum, per per quod subditi è liberis serui euadant, principatus ad salutem datus, degeneret in tyrannidem. Qui tum demum

[95]

regius est, si intra modestiæ & mediocritatis fines se contineat: excessu potestatis, quam imprudẽtes indies augere satagunt, minuitur penitusque corrũpitur. Nos stulti maioris potentię specie decepti dilabimur in contrarium, non satis considerantes eam demum tutam esse potentiam, quæ viribus modum imponit. Neque enim vt in diuitijs, quo amplius augentur, eo locupletiores euadimus, ita in regio principatu contingit, sed contrarium. cùm Princeps volentibus debeat imperare, ciuium beneuolentiam colligere, eorum commodis seruire: imperio exacerbato & Regis beneuolentiam exuet, & potestatem imbecillitate mutabit. Recte & sapienter Theopompus Lacedæmonum Rex recẽs ad frænandam Regum licentiam Ephoris cõstitutis in ea vrbe Tribunorum adinstar, domum inter populi plausus reductus vxori conuitio expoſtulanti, dicentique, Tuo facto imminutum imperium filijs relinques: Minus, inquit, sed magis stabile. Principes enim felicitati frænos imponẽtes se, illam, subditos facilius regunt. obliti humanitatis & modestię, quo altius conſcendunt, grauiori casu præcipitant. Hoc maiores nostri prouidẽtes viri prudẽtes periculum, vt Reges continerent intra modestię & mediocritatis fines, ne se nimia potestate efferrent, vnde publica pernicies existeret, multa sapienter sanxerunt atque preclare. In his quam prudenter, quod

[96]

nihil maioris rei sine voluntate procerum & populi sanctum esse voluerunt : eoque consilio delectos ex omnibus ordinibus ad conuẽtus regni, Pontifices rota ditione, proceres, & procuratores ciuitatum euocare moris erat. quod hoc tempore in Aragonia alijsque prouincijs retentum, vellem nostri Principes reponerent. Cur enim maiori ex parte antiquatum in nostra gente est exclusis proceribus & Episcopis, nisi vt sublato communi consensu, quo salus publica continetur, Regis ad arbitrium, & ad paucorum libidinem res publicę & priuatæ vertãtur? Homines priuatos, quales procuratores vrbium sunt, qui soli hac tempestate supersunt, donis speque corrumpere conqueritur populus passim: præsertim non iudicio delectos, sed sortis temeritate designatos, quæ noua corruptela est, argumentum reip. perturbatæ. quod prudentiores dolent, mutire nemo audet. Sed rebus tranquillis de tempestate cogitandum, ne incautos procella opprimat. vt mirum non sit conuulsis tantis reip. præsidijs gemere prouinciales: multas calamitates & graues quasi facto agmine indies incurrere: ne que amplitudini imperij successus respondere bello paceque, multis implicari malis. Deinde reip. auctoritas ne sine viribus in anis sit, non minori prudentia prouisum est vt reip. capita magnas opes magnamque potentiam haberent, ampla ditione

[97]

data multis oppidis & arcibus, non modo regni proceribus, sed etiam Episcopis & sacerdotibus quasi custodibus publicæ salutis, vti reip. amor & ordo sacratus exigit: quod rerum euentus comprobauit iustitiæ eos cultores & religionis patrię vindices sæpe extitisse: futuros terrori sperandum meritò, ne quis se audeat in publicam perniciem cõmouere. Errant & grauissime errant quicumque viris sacratis statuunt ditiones & oppida aufe renda, quasi pondus inutile & sacrato ordini mini me conuenientem curam: non considerantes videlicet, salutem reip. constare non posse nobilissima eius parte debilitata: Episcopos non ecclesiarum modo capita sed primas reip. partes esse, Principesque. Quod institutum qui mutare contendunt, fundamenta omnia conuellunt libertatis, salutis, principatus. & credam potius, si salui esse velimus, addendum ad auctoritatem, ampliori ditione augendos, firmissimas arces credendas. Quid enim an in vno capite salus publica, religionis sanctitas, cunctorum fortunę periclitentur, inter continuos aulæ plausus, assentatorum turbam, immodicas voluptates vix sui compote, certè ob noxio periculis multis ne corrũpatur vitijs atque prauitate? An sacrato ordine debilitato profanis hominibus, quales in aula Principis viuunt, rerum, religionis, reipublicę arbitrium permittemus?

[98]

Horret animus quanta impendeant mala ex hoc fonte cogitare. Sapienter Aristoteles vt multa, reip. non tantum maiorem auctoritatem esse voluit, sed vires etiam firmiores. cuius verba ex Gręcis Latina facta adscribere placuit. Quæstionis & illud est, habere Rex debeat circa se vires, quibus malo cogere inobedientes valeat, aut quo pacto exercebit imperiumt? Si enim habeat potestatem legibus constrictam, vt nihil ex voluntate sua faciat, sed ex præscripto legum, necessariæ sibi erunt vires, quibus leges tueri queat. forsan conueniat huiusmodi Regem vires habere, sed tantas quibus singulis & compluribus potentior sit, multitudine vniuersa impotentior. Sic antiqui custodias temperabant, cum aliquem ciuitati præfecissent, quem Aesymnetam vocitabant, vel tyraunum. Et cum Dionysius peteret satellites custodiæ causa, quidam Syracusanis tot esse custodes dandos consuluit. Hæc Aristoteles. Quanta vero esset reip. maiorum tempore auctoritas, quanta nobilitatis, vnius rei exemplo si notauero, finem faciam. Obsidebat Alfonsus Castellæ Rex eo nomine octauus in Celtiberis Concham locis præruptis sitam vrbem, firmissimum ea parte Mauricæ ditionis propugnaculum. Pecunia in stipendiũ non erat, eoque commeatus inopia. Rex Burgos festinat. In gentis conuentibus petit, vt quoniam populus vectigalibus fessus esset, bello sustentãdo

[99]

ingenua conditione homines per capita quinos marauedinos aureos in regium ærarium inferrent. Delendi nominis Maurici opportunitatem non esse prætermittendam. Auctor consilij Dieghus Harus Cantabrię regulus. ijs conatibus Petrus Laræ Comes obsistit: contractaque nobilium manu è conuentu discedit armis tueri paratus partam armis & virtute à maioribus immunitatem: neque passurum: affirmans nobilitatis opprimendæ atque nouis vectigalibus vexandæ ab eo adituini tium fieri. Mauros opprimere non esse tanti, vt grauiori seruitute remp. implicari sinant. Rex periculo permotus ab ea cogitatione destitit. Petrum nobiles consilio communicato quotannis conuiuio accipere decreuerunt, ipsum & posteros, nauatæ operæ mercedem, rei gestæ bonæ posteritati monimentum, documentumque, ne quauis occasione ius libertatis imminui patiantur. Sit ergo fixum reip. saluti consulere, Principũ auctoritati, qui regium principatum in ordine retinẽt certis finibus cancellisque descriptum: labefactare vtraque quicunque sine modo volunt efferri vani loqui, assentatores, fallaces: quorum in aulis Principum magnus numerus visitur, opibus, gratia & auctoritate pollẽs. Quę pestis semper accusabitur, & semper erit.

Princeps non est solutus legibus. Cap. IX.↩

[100]

MAgna atque excellenti Principes potestate intra modestię fines continere ardua res est: suadere difficile, ne bonorum affluentia corrupti & vanis aulicorum sermonibus inflati ad dignitatis suæ ſtatum, maiestatis amplificationem pertinere putent auge re opes & potentiam, neque imperio cuiusquam ob noxios se esse videri. Cùm contra res habeat. nihil enim regias opes magis confirmat quam modestia: si fixum fuerit animo atque intimis medullis impressum, ita Principes imperare vt ſeruiant, consi liorũ & vitæ posituri rationem, primum Deo, cuius nutu sola terrarum gubernantur, imperia stabiliũtur caduntq;: deinde pudori atque honestati: quibus bonis & diuinum præſidium promeremur & hominũ beneuolẽtia conciliatur ijs, penes quos rerum arbitriũ est. populari etiam ciuium opinioni ſeruiendum est, ac frequẽter cogitandum, quid fama post sexcentos nempe annos locutura sit. & est magni animi secundũ cælestia ad immorralitatẽ nominis aspirare. Contemptu famę cõtẽnuntur virtutes: optimaque ingenia altissima cupiunt: humili homines animo, quia dif fidũt, præsentibus cõtẽti de futuro non curant. Quod intelligentes primi mortales, Principes fato functos, quorum pręclarain rẽp. merita extabant, cęlo adscribere soliti erant, dicare templis. stulte, inquis, & inaniter. quis id negat? præsertim cum id inſtitutum non ab

[101]

insano initio susceptum in eam amentiam degenerarit, vt perditis luxu & vitijs Principibus diuinitatem etiam darent mortuis, viuentibus. sed in ea tamen prauitate satis elucet, ad excitandos ad virtutem posteros, laudes priorum valere multum: amore famæ virtutes ali, æquitatis studium. Postremo sit Principi persuasum, leges sacrosantas, quibus publica salus stat, tum demum fore stabiles, si suo ipse eas exemplo sanciat. Ita ergo vitã instituat, vt neque se neque quemquam alium plus legibus valere patiatur. Cùm enim fas iusque legi bus contineatur in omni vitæ parte, qui leges vio lat ab æquitate discedat, & à probitate necesse est. quod nulli conceditur, Regi multo minus: cuius cura & potestas ęquitate sancienda, vindicãda prauitate consumitur: eoque curæ imperandi & cogi tationes referendę sunt. Licebit quidem Regibus, rebus exigentibus, nouas leges rogare, interpretari veteres atque emollire: supplere si quis euentus lege comprehensus non est. pro suo tamen arbitratu leges inuertere, ad suam libidinem & commo dũ referre quæ agit omnia, nulla moris patrij insti tutorumue reuerentia, proprium tyrannorum esse vitium credat: neque in legitimos Principes cade re ita se gerere, vt legibus solutam potestatem obtinere & exercere videantur. Iam quantum illud est, subditos velle obsequentes habere, probitate

[102]

conspicuos: ipsum vitæ licentia impudicitiam im probitatemque sancire: credunt enim homines magis exemplis quàm legibus, & genus obsequij putatur Principum studia imitari, siue praua illa sint siue salutaria. Ineptus Princeps qui edicta sua, maiorum leges verbis figit modo, vitiorum licentia destruit, funditusque conuellit. Quid vero quod Princeps non maiorem potestatem habet quam vni versus populus, si principatus popularis esset, aut quã viri primarij, si potestas vniuersa ad eos esset deuoluta: quam principatus formam Ariſtocratiam Grę ci dixere. non ergo se magis liberum putet a suis legi bus, quam singuli populares aut proceres ab ijs essent exempti, quas pro iure arreptæ potestatis ipsi sanxissent. Præsertim cum plures leges non à Principe latæ sint, sed vniuersæ reip. voluntate constitutę: cuius maior auctoritas iubendi vetandique est, ma ius imperium quam Principis, si vera sunt quæ superiori disputatione posuimus. Atque ijs legibus non modo obedire Princeps debet, sed neque eas mutare licebit, nisi vniuersitatis consensu certaq; sententia. quales sunt leges de successione inter Principes, de vectigalibus, de religionis forma. Non se Zaleucus Locrensis, non Charondas Tyrius legibus solutos putabant. quorum prior quidem adul terio à filio patrato, remittentibus quamuis poenã ciuibus, qua adulteri luminibus priuabantur, suo

[103]

prius deinde filij oculo eruto, nobili tẽperamento humanitati & proceribus satisfaciens, legum auctoritatem sanxit. Charondas autem cùm legem tulisset, ne quis cum ferro in conuentum ingrede retur, cùmque ex agro veniens repente concione aduocata gladium non deposuisset, legis admonitus in districtum ferrum incubuit. His præceptis & exemplis imbutus Princeps, omnibus præstet probitatis & modestie specimen: & quam a subdi tis obedientiam exigit, legibus ipse exhibeat: patriæ mores amet & instituta: haudquaquam in ex ternos ritus & insolentes degeneret. patrio cultu, vestituque & vocibus delectetur: quod est regiæ grauitatis & constãtiæ, deinde amoris in patriam certissimum argumẽtum. neque sibi licere quidquam putet, quod si populares imitarentur, legum & patriæ consequeretur interitus. Aulicorum voces certissimam pestem arbitretur, qui placendi studio Regem prædicant legibus & patria maiorem potestatem habere: quæcumque publice & priuatim à subditis possidentur vnum eorum dominum esse: ex eius arbitratu pendere vniuersa, in eoque ius omne versari, vt Principis voluntati seruiatur. Quod Thrasymachus Chalcedonius affirmabat Principum vtilitate & libidine, ius æquitatemque definiens. Magorum pudendam vanitatem auersetur, eorum qui Cambysi Persæ

[104]

sororem, quam perdite amabat, sibi cõnubio iungere volenti, quærentique ex eis, vtrum legibus id facere liceret: negarunt primum communi apud Persas esse iure concessum: extare tamen legem quæ decerneret, Regibus licere quidquid liberet: ea lege matrimonijillius licentiam Regi permitti, quę erat alijs omnino præcisa. O homines ad seruitutem natos. Ne Anaxarchum quidem audiat, Alexandrum, cùm interfecto Clito in summo luctu iaceret, his verbis erigẽtem. Num ignoras o Rex, Themim atque iuſtitiam assidere Ioui, vt quidquid illi cordi fuerit, confestim sanciant. nimirum Regi bus, interpretabatur, ius & fas esse quod facere col libuisset. neque alio Romanus senatus populusq; respexit, cùm Augustum decreto sanciuit legibus solutum fore. Nam armis & potentia Cæsaris oppressa resp. nihil aliud quàm timere, dissimulare, assentari valens, quid mirum si omnis multitudo insolito metu pressa in vnius adulationem con cessit? Sed ita tamen legibus Principem soluit, vt eodem decreto tyrãnum esse decerneret. Fuit ille quidem natura clemens atque benignus: qui tamen tyrannum fuisse negauerit, mente careat necesse est. Tyrannus est enim qui imperat inuitis, qui armis reip. libertatem opprimit, qui non populi vtilitati præcipue seruit, sed suum emolumentum & arrepti imperij amplificationem respicit: quæ in

[105]

Cæsarem, Augustumque conuenire omnia, quis erit tam cæcus qui non intelligat? At ridiculum esse ais, qui opibus & potentia cæteris præstat, eum legibus velle subijcere, iure exæquare alijs: nam lex æqualitatem sancit: quid enim aliud est æquitas? inter eos ergo qui omni ex parte sunt inæqua les habere locum non potest. Quam ob causam Athenis susceptum erat, vt viros præ cæteris excellentes exilio mulctarent, quem Oſtraciſmum dixere. Iniquum nimirum existimabant legibus eos cum cæteris exæquare: exitiale reip. si essent in ea, qui plus priuatim quàm publice leges possent. Deinde ineptũ videri ais, illigare legibus quem metu supplicij & iudiciorum coercere non possis, arma ni mirum tenentem, omnibus præsidijs septum. frustra enim leges sint, nisi maioris potestatis metu stabiliantur. Postremo multæ sunt leges quæ ita multitudinem constringunt, vt in Principem nõ conueniant: certè quæ sumptibus modum ponunt, cultus modestiam, vestium genus præscribunt, armadetrahunt popularibus. Verum id est: neque ita amentes sumus, vt Reges in fastigio collocatos de gradu deijcere, in turbamque mittere conemur. Non ea nostra mens est legibus omnibus sine discrimine Principem esse subiectum, sed quæ sine maiestatis sugillatione seruentnr, neque functionem Principis impediant: nimirum de ijs vitæ officijs

[106]

latæ, quibus à populo Princeps nihil differt. vt quæ de dolo malo, de vi, de adulterijs, de vitæ modestia promulgantur. Faciet prudenter Princeps si leges sumptuarias suæ vitæ exemplo sanciat. ne ciues ad contemptum aliarum legum inducat: nec ea opinio vulgò accipiatur non esse è dignitate legibus parere. sitamen eas prætermiserit haudqua quam morabor, neque in magna culpa ponam, modo cæteras præſtanti siue diuinas siue humanas. Omnino qui cæteris excellentior est, debet nihilominus se hominem aut reip. partem arbitrari. Athenienfium institutum viros Principes à rep. pellẽtium passim vituperatur: quos à prima ætate præstitisset assuefacere æquo cum cæteris iure viuere: ac meminisse vniuersos, maiores, minores, medios in eadem rep. versari, eoque iure quodam societatis constrictos teneri. Principem à lege nõ coerceri inuitum malo, sed dirigi præcepto magni philosophi aiunt: in qua cùm duplex vis insit iubendi coercendique inobedientes, Principem altera tantum ex parte legi ſubijciunt, in religionem vertentes, si ab eius præscripto recedat: cæteros vtraque ex parte legi obnoxios esse prædicant. quæ mihi ratio non displicet: fortassis etiam ijs legibus quas resp. sanxit, cuius maiorem esse potestatem quam Principis diximus, teneri Principem suppli cioque, si opus erit, cogi posse concedã. nam imperio

[107]

deijcere, morte plectere rebus exi gẽtibus superius est datum. Alioqui ijs legibus, quas ipse tulerit, simorẽ sua sponte gerat satis habeam, inuitum ne quis cogat, supplicioue coerceat dabo. Inculcetur tantum Principis animo à tenera ætate, sitque persuasum, ipsum multo magis esse legibus alligatum quàm cæteros, qui eius imperio parent: graui se re ligione implicare si repugnet. esse legum custodẽ & vindicem: quod exemplo magis faciet, quam metu, qui officij diuturnus magister non est. Si se legibus astrictum profitebitur, remp. facillime gu bernabit, felicemque præstabit, procerum insolen tiam frænabit: ne putent ad dignitatem pertinere mores patrios contẽnere, legibus se solutos monstrare. At Principis maiestas ea modestia imminue tur. Imo augebitur amentia, libertate violandi leges concessa. Praui, inquis, & obnoxij animi est vereri leges. Imo profligati atque contumacis eas despicere. Beatum est facere quæ velis. Imo miserum velle facere quod non licet, miſerrimum posse facere quod inhonestum eft. furor armatus ferrosibi & alijs conciliabit pestem. Sit ergo fixum, Principis modestiam qua præsefert quod verum est, quod decet, legibus obnoxium esse: ipsi honeftam, ciuibus salutarem fore: regni statum vniuersi valido atque firmo præsidio munire: faustum, felix. propriumque vt sit, imperium facere.

[108]

De religione nihil Princeps statuat Cap. X.↩

QVæ si vera sunt, Principem neque suis legibus, neque reip. solutum esse: sacrorum ritus & cæremonias mouen di, leges ecclesiasticas mutandi, de rebus diuinis statuendi, quis illi concedat facultatẽ? aut quî posset inter omnes prouincias concordia atque consensus ita constare, vt non aliud Germa nus, aliud Hispanus de Deo & immortalitate sentiat: vna sit Franci & Itali, vna Angli & Siculi de rebus diuinis sententia, eadem omnium mens & oratio: si quilibet Princeps in sua prouincia ad suum aut suorum arbitrium reuocet, quid de religione sentiatur? An nõbreui futurum credimus, vt tot sint de religione opiniones per orbem fusæ, tam varij ritus sacrorum, colorque sacrati ordinis, quam sunt varia hominum iudicia? Eafuit necessitas vnius capitis constituendi, cui sacrorum cura esset, cæremoniarum tutela, legumque sacrarum: quibus alij per orbem Principes obtemperarent: cuius imperium cuncti respicerent, ministri sacro rum maximè, hac de causa ab imperio aliorum Principum liberi decreto maiorum diuinis legibus consentaneo. Antiquissimis quidem temporibus satis constat à Principibus profanis sacra tractata: penes eosdem reip. & sacrorum curam fuisse. quod

[109]

ex diuinis libris consideramus, Noam, Melchisedechum, Iobum sacrificasse suis manibus: sacerdo tum voce proceres significari. In Xenophonte vi demus Cyrum Persam mactasse Dijs hostias. Athenis atque inter Romanos sacerdotum munere fun gebãtur Reges: sublatoque Athenis Codro Rege,sacrorum Rex est creatus. Romę exactis Regibus, sacrificijs instaurandis, quæ Reges factitare erant soliti, necubi Regum desiderium esset, Regem & ipsi sacrorum seu sacrificulum crearunt Pontifici tamen subiectum: ne additus nomini honos libertati officeret, cuius prima cura erat. Quod institutum etiam Romanorum Imperatorum temporo reuocatum est, Augustisque datum vt ijdem Pontifices essent: recens creatis sacerdotalis stola à Pontificibus mitti consueuit, quasi eos in collegium adoptarent. Quam primus inter Christianos Imperatores Honorius Augustus religioni id habẽs scilicet, repudiauit: vti Zozimus est auctor. Multa adduci alia possent, quæ necessario sunt resecãda. Sed eo tamen id institutum pertinebat, vt religio nis cultus in reip. & Principum patrocinio esset: cũ magistratibus, sacrorum ministri coniunctissime viuerent, vno vtriusque nationis capite. Primus Moses eo more mutato Aaroni fratri suo ex Dei voluntate sacrorum procuratione delegata, ipse sibi regendi populi curam retinuit, neque immerito:

[110]

prouidebat enim in tanto sacrorum apparatu, tam diligenti & multiplici cæremoniarum pro curatione, vnius ne vires pares essent vtrique administrationi. Quod maiori de causa, postquam se Christus in carne monstrauit, secreta vtraque potestate, cùm Petro & successoribus sacrorum curam commendauit, Regibus & Principibus eam potestatem reliquit, quam à maioribus acceperant. non ita tamen vt sacrorum antistites ac reliquos sacerdotes, quod quidam nefarij homines semper accusarunt, copijs & priucipatibus quasi ineptos penitus arceret: si qui pleni Deo vellent eo etiam. splendore religionis maiestatem augere & amplificare. Quod institutum in omnibus gentibus vsurpatum, quam late pertinet Christianorum nomen, quis iure vituperet? Prorsus diuulsa vtraque potestate curandum diligenter, vt vterque ordo beneuolentia & mutuis inter se officijs constringantur. Quod commodissime fiat, si vtrisque ad vtrosque honores & procurationes sit aditus. sic enim coniunctis animis & sacrati viri reipublicæ incolumitatem procurabunt, viri Principes & primarij maiori conatu in curam tuendæ susceptæ religionis incumbent: vnde certa spes ostenditur se suosque honoribus & copijs augendi. Ergo ea prima Principicura sit vtrumque ordinem conciliandi,

[111]

in paceque ponendi, ne malo publico diffentiant: eoque studio & ad curam reipublicæ viros sacratos admittet: quod video à maioribus factitatum, cùm ad regni conuentus Episcopi vocabantur: neque quidpiam maioris rei fixum esse volebant, nisi eorum consensu & voluntate esset comprobatum: quod nescio cur nostris temporibus antiquatum sit. An in vnius Principis capite, tot præsertim deprauatoribus circumfusis, reipublicæ salutem & religionis patriæ incolumitatem periclitari æquum sit? An aulicorum & magistratuum profanorum arbitrio permittatur quid de cæremonijs, de sacris legibus & institutis sentiatur? Apage periculum grande, quod qui non videt cæcus est, qui remedium adhibere non cupit, contemptor salutis publicæ atque priuatæ. Corruptis moribus respublica à viris sacratis commodius, an à priuatis hominibus & profanis, quales sunt vrbium procuratores, remedium expectabit? vtri tantis vulneribus prouidentius medeantur? Deinde sacrati ordinis immunitates & iura intacta vt sint, curare Princeps debet. Neminem ex sacrato ordine supplicio quamuis merito subijciat. Ad templa quasi ad asylum confugientes concessa à maioribus libertate non spoliet. præstat scelera impunita relinqui, quàm refigi legesipsa vetustate sacrosanctas. Ac illud

[112]

consideret, impios ausus haud impune cadere. Arcadio Imperatore scimus Eutropio malo fuissesuasorem extitisse legis de templorum immunita te contraria lege abrogandæ. consilium auctori exitiale in primis: ex templo enim extractus, ad quod in ira Imperatoris quasi ad præsidium confu gerat, capite pœnas luit paulo ante beatus & magnus, Imperatoris cubiculo præfectus & consul, qui honos eunuchorum primo habitus erat. Si qui ex ordine sacrato pestilentes homines & nefarij extiterint, si templorum præsidio ad flagitia populares abutentur, Pontificibus vt remedium afferant, auctor impulsorque sit: ipse haudquaquam sua auctoritate atque pro imperio iura sacrosancta violabit: quæ ad augendum amplificandumque religionis cultum atque maiestatem sunt à maioribus constituta præclarè. Quo plura religioni ipse dederit, maiora cælo accipiet opes, honores potestatem. Ad hæc ne vnquam Princeps oppida & arces templis & Episcopis datas auferri patiatur: ordine enim sacrato viribus & auctoritate debilitato, quis prauorum hominum conatus retũdet remp. inuertentium, religionemue habentium ludibrio, quod sæpe contingat? ij prudentissime faciunt qui tranquilla rep. de tempestate cogitant. Finge Principem à patre in minori atque adeo imbecilla ęta te relictum: qua occasione turbulenti homines

[113]

abuti ad exagitandam remp. conſueuere. Finge (quid enim prohibet, cùm fieri possit?) prauis moribus esse, nouis de religione opinionibus contaminatum, patria instituta & cęremonias mouere. Finge à proceribus coniuratione facta bellum intestinũ excitari: an ordinem ſacratum conueniat præsidijs carere? an vero viribus, copijs & potentia augeri, qua prauitati resistant, sanctissimam religionem tueantur? Ego paruum quiddam instar eorum quæ animo concipio, præsentia mala putabam: ac vellem potius non tantum quę à maioribus data sunt, Episcopis non auferri, sed etiam firmissimas arces eorum in fidem tradi: vt quasi iniectis compedibus prauitas & impietas atque, quæ se locis omnibus ostentat, nouandi libido ne se commoueat, constricta teneatur. Possunt quidem viri sacrati deprauari, sed id multo rarius contingat. & scimus in Germania atque Gallia, si quid incolume manet in tanta licentia nouandi, in tanta atrocitate temporis, Episcoporum viribus & potentiæ totum fere acceptum ferri. In Hispania Alfonso Legio nensi Rege defuncto Ferdinandum eius filium, cui vitę probitas Sancti cognomẽ adiunxit, dissentien tibus proceribus atque ad arma consternatis, non alio præsidio quàm Epiſcoporum stetisse: quibus iniquum videbatur filium à paterna hæreditate excludi. Episcoporum enim partes sunt, vti Rodericus

[114]

Præsul ait, non sacra tractare modo, sed etiam remp. pręstare. siue enim quod muneris & personę ratio postulat, æquitatem maiori studio tuentur: siue in grauescente ætate, sedatisque animi affectibus, minus perturbantur: siue quod à coniugio seiuncti, & de filijs haudquaquam soliciti, quod magnossæpe homines transuersos egit, omnem curam & so licitudinẽ ad publicam multorum salutẽ referunt. Qua de causa inuenio à Regibus Persarum alijsq; Principibus homines castraros ad aulæ ministeria antiquis temporibus fuisse adhibitos: quoniam prole destitutos putabant maiori erga Principes suos ca ritate, maiori fide futuros: à qua beneuolentia ipsam eunuchi vocem deriuasse quidam putant. Postremo sit persuasum, templorum diuitias, siue vasa sint auro & argento grauia, siue annui reditus, agrorum decumæ, prædia, reipublicę esse in primis salutares. Est quidem huius rei modus sicut & reli quarum, & quædam in omni genere mediocritas: sed eæ copiæ tamen augenda maiestate religionis, qua continetur salus publica, continendis in officio facratis viris, non obsunt tantum, sed etiam prosunt quam plurimum. Itaque videmus vbicumque gentiũ templorũ cultus propter inopiam negligitur, vbicumque viri sacrati angustia rei familiaris premuntur, ijs in locis religionem vilem esse, maiorique fęditate mores sacrati ordinis deprauari. nam

[115]

homines sensu ducimur, splendore & apparatu externo plurimum capimur: multumque personę graui tas confert, vt si mores inculpati non sunt, certe maiori pudore peccetur. Neque temere Deus in gente Iudaica ostro & auro redundare tabernaculum, templumque voluit, viris sacratis agrorum decumas attribuit. ne Christus quidem aut Apostoli eum morem vituperarunt aut antiquarunt quasi à nostris institutis abhorrentem. Præclare nobiscum ageretur, si morum sanctitate nobis & religioni auctoritatem conciliaremus, externo apparatu nil opus esset: sed quando tantum decus nostra tempora non recipiunt : qui templa copijs spoliare, templorum ministris diuitias detrahere contendunt, id agunt vt maior contemptus sit, minor modestia, exiguo periculo, iactura leui, nullo pudore. Deinde sacerdotum copijs magna inopum multi tudo alitur: qua potissimum causa à maioribus sunt datæ. Vellem quidem vt maiori modestia, & maiori cum fructu conſumerentur. neque negare possum non paucos ijs copijs abuti ad prauitatẽ: idem tamen contendo si cum profanis opibus conferantur, multo maiorem afferre publice vtilitatem. Alioqui procerum ingentes reditus annuos ante oculos pone: non negabis in cultum corporis superua caneũ, canes venaticos, otiosam famulorum turbam, exiguo præterea fructu conſumi. quod in templorũ

[116]

copijs non contingit: vbi enim pessimè insumun tur, ibi plures aluntur pauperes, inde plura in remp. beneficia bello paceque existunt. Considera mihi monasteriorum reditus non ingentes, ijs viros magno numero ali, honestis atque adeo plerumque nobilibus parentibus natos: qui paruo contẽti vili cultu, victuque vitam sustentare satis habent: vt externi pauperes mittantur, quibus ijs ex opibus succurritur magno sæpe numero. Qui reditus si vni cuipiam profano homini darentur, miserabile dictu est, quam facile exiguoque fructu perirent, ventri & libidini seruientes: certe in paucos famulos filiosque & cultum expensi. Qui ergo tem plorum copias & reditus otiosos esse disputant, & debere contendunt in meliores vsus conuerti, næ ij opinione sua falsi magnum reipub. malum, si fides habeatur, parant. & credam potius non subtrahendis ijs diuitijs quæri salutem, sed potius cura, vt ad pristinos vsus alendosque pauperes conuertantur. quod certè fuisse maioribus nostris propositum nemo dubitare poterit, qui memoriam antiquitatis explicatam habuerit planeque perspectam. Ad hæc templorum ornamèta, reditus annui, aurum argẽtumque factum signatumque, quasi in quodam sacro ærario seruantur ad supremos reipublicę casus: cùm hostis bello lacessit victoria ferox formidabilisque, aut de religion

[117]

sanctissima certamen est, non arbitror incommo dum fore, si ijs copijs resp. ad tuendam publicamsalutem vtatur. qui legam sæpe aurea & argentea templorum vasa ad redimendos captiuos conflata olim fuisse à viris sanctissimis Ambrosio, Cyril lo Hierosolimitano atque alijs. Ferdinando etiam Catholico recenti memoria aduersus Alfonsi Lusitani conatus & arma, Medinæ Campestris anno milesimo quadringentesimo septuagesimo septimo concessum inuenio ordinum consensu, vt templorum aurum dimidia ex parte mutuum sumeret, rebus tranquillis integrum fide integra reddi turus. Neque enim religionis maiestas obscuratur detracto auro, sed augetur potius vsu salutari: homines etiam vt plura certatim offerant inuitantur, vnde vident subsidia certissima rebus asperis constare. Templi Toletani sacerdotes & reditus non alia ratione in eam amplitudinem creuerunt, qualem hodie cernimus, cui comparari nulla toto orbe potest, quam vsu salutari diuitiarum. Ac nominatim inuenio, cum in suprema annonæ caritate ac tanta, vt neglecto agrorum cultu oppida passim desererentur, Rodericus Semenus Toletanus An tistes suis opibus, aliosque sacris concionibus adhortando, multum contulisset inopibus subleuandis: Alfonsum Castellæ Regempro eo merito templum Toletanum, quoniam apud illud tanquam

[118]

in publica ærario optime deponi thesauros cogitabat, noua multorum oppidorum ditione auxisse: Toletanum Præsulem iure perpetuo, legeque in omne tempus lata regni cancellarium fore sanxisse: quo magistratu suprema & maxima auctoritas secundum regiam olim continebatur. Ergo neque maiestas minuitur neque copiæ, sed vsu potius salutari vtrumque augetur. Ita tamen Princeps vtatur, si angustia grauissima sit, neque remedijs omnibus tentatis suppetat aliunde subsidium. neque enim intactis popularibus, nobilium immuni tate conseruata, in thesauros sacros inuolare primum debet: quod nefas est. cùm Deo sacrati sint, cùm dati à maioribus, quorum mouere testamẽta nemo debet. Quod immunes maxime sempersunt habiti. an æquum sit in eos primum inijcere manus? Omnino si eas opes veteres domini retinerent, Princeps non contingeret: easdem templis datas, eaque sanctitate munitas auferre quanta esset prauitas? Præterea viduarum & pupillorum subsidia quis audeat tamen contrectare, qui sump tas de Heliodoro ea causa pœnas animo reputarit? Et erit aliquis tanta confidentia qui inuolare insacros thesauros inducat in animum, inopum, pupillorum, & viduarum dupliciter, eorum vsibus addictos, & quoniam templa virique sacrati in pupillorum numero sunt, quasi aliena tutela: & præsertim

[119]

Principis præsidio opus habeant Simul sermonis vitandi causa abstinendum censeo, magnum rebus bene aut perperam gerendis momentum. populus enim quasi impium auersatur, si quem videt Deo sacra contingere, ipsumque atque adeo remp. inexpiabili religione eo facto constringi putat: si quid aduersi accidat, mercedem suscepti sceleris interpretatur. Qua causa Ferdinandus Castellæ Rex cognomento Sanctus, Hispali obsessa in magna atque adeo suprema inopia suadentibus quibusdam, vti templorum donis eam inopiam leuaret, ne incepto abscedere cogeretur cum graui dedcore nominis Christiani: præcise facturum negauit, maius se præsidium ponere dictitans in precibus sacerdotum, quam in omnibus eorum copijs & auro. Modestiæ & pietatis merces fuit vrbs amplissima proximo die ad deditionis conditiones redacta. Contra Ioannem Castellæ Regem eo nomine primum uictum ad Aliubarrotam opinio fuit, à multo minori hostium numero, non alia causa quam Guadaluper templido narijs, quæ inde mouere nefas erat, in eius belli vsus conflatis. Virginẽ suas sedes sumpta vindictatutatam. Accedat præterea ad inopiam Principis atque ad Romani Pontificis voluntatem sacrati ordinis conſenſus : quod nescio cur negligatur antiquis sæpe temporibus vsurpatum. Sed neque Episcopi

[120]

debent nimium difficiles se exhibere: sed pro virili parte remp. & Principem suis & templorum opibus iuuare. nam & in eum vsum optimè sacra tæ opes collocantur: & quantum est commune periculum velle alienis tantum opibus auertere, neque de suo conferre aliquid? & constat Ambrosij tempore templorum prædia tributum Imperatoribus Christianis repręsentasse. Prouidendum etiã est, ne ipsis onus recusantibus, ad extremum illud recurratur, vt ipsorum consensus non requiratur: ipsis inuitis auferantur, quod multo grauius sit. Illud caueri diligenter debet, ne ſubſidium semel concessum perpetuum sit. sed præsenti inopia subleua ta, periculo procurato ius fuum & libertas ecclesijs integra sit, diuitiæ ad alios vsus conuertantur: milite aut classe iuuent instructa suis sumptibus, commeatum suppeditent. cõmodius id erit quam si pecuniam repræsentare cogantur, quam pace parta in alios vsus conuertat Princeps, nouamque deinde imperet nouis enatis difficultatibus, neque sit exactionis finis. Hæc mihi consideranda Principi, consideranda viris sacratis videbantur atque præstanda. quæ si negligantur, nęsero sacratus ordo ereptam libertatem gemat, imminutas opes: frustra Princeps necessitudinem excuset, calamitatem ærarij. Multi quidem graues casus afferri possunt, plena est exemplis historia eorum principum, quos

[121]

contacti sacri thesauri egere præcipites. mitto eos qui sua auctoritate fecerunt, tum à nostra religione alienos M. Crassum, Gne. Pompeium, Antiochum, Heliodorum, Nabuchod onosorem: tum ex nostra gente, Vrraca Regina Alfonsi sexti filia in limine templi quod expilarat, occisa ruptis visceribus, Carolus Martellus regiæ Francorum magister, Astiulphus Longobardorum Rex, Fridericus Imperator, alijque innumeri infelices exitus con secuti ob occupatos ecclesiarum thesauros. Petro Aragoniæ Regi eo nomine quarto Teclam virgi nem alapam infregisse lethalem scilicet, sexto post die morte consecuta, fama est: Tarraconensis ecclesiæ iura, quæ ille violarat, eo supplicio vindicata. Sanctius Aragonius Rex in templorum & sacerdotum bona licenter inuaserat. ærarij tenuitas ingentes bellorum sumptus excusare videbantur, data præterea à Gregorio septimo Pontifice Maximo facultas decumas & vectigalia templorum, quæ extructa recens aut Mauris erepta essent, pro arbitratu permutandi, inuertendi, attribuendique quibus mallet. Illustri ipse modestiæ & Christianæ pietatis exemplo, conceptam ex eo religionem in uidiamque procurauit, Rotæ in Diui Victoriani ad aram D. Vincentij humillimo corporis habitu cum gemitu & lacrymis publicè veniam precatus. Affuit Raymundus Dalmatius eius vrbis

[122]

Episcopus, cui quæ ablata fuerant omnia reponi integra fide mandauit. Et miror nostra ętate quosdam viros Principes, quorum exempla imitantur, templo rũ bonis occupatis, eius neque lacrymis moueri, neque perhorrescere exitum. In Oscensi enim obsidione, dum propius muro succedit, sagitta sub ala confixa peremptus est: vir alioqui magnis animi & corporis dotibus: sed vno eo auiditatis crimine fama minori. Populus enim infaustæ cædis causam templorum bona occupata interpre tabatur. Huius tamen filio Petro Regi & posteris ab Vrba no secuudo Romano Pontifice datum est, vt tem plorũ, quæ recens extruerontur aut de Mauris cape rentur, decumas & reditus ipsi perciperent, exceptis tantum ijs templis, vbi Epiſcoporum sedes erant. Tanta erat cupiditas impiæ gentis extirpandæ, vt quid incõmodi ea indulgentia in posterum allatura esset, non considerarent. Ea fretus pontificia indulgentia Alfonsus Petri frater Vrracæ maritus: cõ silio præterea Lusitani Regis, in belli sumptus tem plorum thesauros occupauit, quosinde mouere religio erat. Isidorus alijque Diui grauibus inflictis pœnis ac Alfonso dotali Castellæ regno, vxore ac vita tandem ad Fragam spoliato, eam iniuriam vindicarunt: odiumque populare vocesque impium faeinus accusantium, grauia violatores manere pericula. Alfonso Sapienti Regi templorum decumas

[123]

dedit Gregorius decimus Pontifex Maximus. erepti imperij Romani ea compensatio fuit, leuis vide licet & noxia: vti rerum euentus declarauit. regno ablato filij armisinops desertusque decessit: Princeps paulo ante cum magnis Regibus comparãdus. Ac illud certe quanti est quod regij patrimonij, prę fecti regij quæstores fatentur, & res ipsa docet, haudquaquam inopiæ succursum templorum reditibus, sed maiori potius inopia laborari, quasi contactu rerum ſacratarum consumptis etiam regijs ve ctigalibus. Vt non immerito quod de pennis aqui lę Plinius refert: ab ijs mixtas aliarum alitum pennas deuorari: & de lupinis fidibus memorant alij si cũ ouillis in vna chely intendantur eas arrodere occulta quadam naturæ vi: idem credamus in re pręsenti contigisse. Omnino miramur dolemusque auctis immẽsum vectigalibus regijs, ingenti gaza aduecta Indico commercio, nauigationibus anni uersarijs: præterea templorum decumis magna ex parte occupatis, cunctisque ordinibus sub imposito onere gemẽtibus, haud par operępretium existere bello paceq;: grauissima inopia rẽp. premi. minoresque multo quam ante mari terraque victorias existere, miramur dolemusque. Vulgus sed & primores gẽtis contactum rerum ſacrarum interpretantur : quo vi resdebilitãtur, minuuntur opes alię & vectigalia Va sa certe Hierosolymitani templi à Tito Vespasiano

[124]

capta, & à Genserico Vandalo Romæ inter alia spolia in Africam delata, & per multas Romanorum & Vandalorum Principum familias vagata, omnibus possessoribus vindicatis euersisque, non ante quieuerunt, quam Vandalorum imperio deleto Belisarij ductu, captoque Gilimere postremo eius gentis Rege, Iustiniani Augusti iussu Hieroso lymam sunt relata, nobilissimo triumpho post tot ætates de religionis hostibus, suisque violatoribus parto. Verum de regia potestate hactenus. Princi pem deinde debemus præceptis atque disciplina, lubricamque eius ætatem frænare, ne delitijs luxuriet, copijs degeneret in tyrannidẽ: sed eam potius beneuolentiam ciuibus, eam modestiam in om ni vitæ parte exhibeat, eam legibus & religioni reuerentiam, quæ Deo grata, ipsi honesta, reipub. vniuersæ salutaris contingat. Quem omnes ament, admirentur & colant, non quasi ex terrena labe concretum, sed ex diuina progenie cælo datum clarissimum orbis sidus.

De puerorum institutione. Cap. I.↩

MVLTA sunt ad rectè constituẽdam remp. à legislatoribus viris prudentibus excogitata, atque sancita præclare: tum præcepta de puerorum ætate ad omnem virtutis partem informandam, maiorem quam cætera vim habent. Præclara opinio gentiũ omnium firmata consensu, ex ipsis naturæ ducta principijs, si salui esse velimus, præcipuam & maximam curam liberis esse impendendam. Quid enim est in hominum vita, vel ad fructum suauius, vel ad dignitatem honestius, vel vsu salutarius, quam ciues optimos existere? Quid tristius ac vero exitialius contingat, quàm si à Dei notione atque operibus alieni, omnia sceleribus ac libidinibus polluant feroces & rapidi? quæ autem gens tanta humanitate culta, aut tam agrestis & barbara, quæ non fateatur, non intelligat à primis annis reliquã vitam pendere: esseque cum primis rudimentis apta connexaque cætera, postrema cum medijs, cum initijs vtraque fere consentire? Vt enim in se mente posita spes messis est: ita totius reliquæ vitę

[126]

expectatio ab educatione pueritiæ pendet. altas radices agunt serpũtque late, vti in noualibus, quę primis annis semina committuntur. Itaque mirari desinam omnia mala, graues calamitates quasi facto agmine per vrbes & oppida incurrere ea cura neglecta passim, quæ vel maxime commendata omnibus esse debuit publice priuatimque. Filiorum infantiam delitijs & voluptate corrumpimus, corpus otio, animum libidine imminuimus. Ostro, purpura, & auro, gemmarum fulgore superbiam fastumque alimus: cupedijs irritatur pala tum, nerui omnes corporis & animi eliduntur: do mi audiunt videntque, quæ pudet pigetque referre exempla turpitudinum, vitiorum imagines. & credimus ex ijs pueris aut strenuos milites, aut moderatos ciues euasuros? quos potius credi par est se natores factos, magistratus adeptos maiori vitiorum licentia miserabiles strages fore, quam primum edituros. Non facile eluuntur colores quibus natiuus lanarum candor mutatur: retinetque testa odorem, quo est primo tempore imbuta. pru denterque Virgilius vt multa dixit:

Vsque adeo à teneris assuescere multum est.

Rerum imagines à primis annis susceptæ, exẽpla præceptaque quantopere hęreant, quantam vim, siue ad corrũpendos mores, siue ad castigandos habeant vix credi possit. Quod quidam præclara

[127]

facinora per totam vitam suscipiunt, prauos animi motus coercent: alij libidine & ignauię mancipan tur, fere ex prima institutione totum pendet. Canem tu mihi venaticum dum est tener, instituas odo re persequi feram, monſtrare prædam rictu contra cto, sublataue manu: equum inutilem putes noxiumque, nisi à primo tempore domitus, tergo sesso rem admittere, pedes mouere ad numerum, fræno & calcaribus regi virgaque sit edoctus. mites arbo res dum sunt teneræ adminiculis erigas, circuncidendo castiges, telluris vitio laborantibus mutes locum: ne ea cura neglecta syluescant, frustraque denide omnis labor sit. Frangas enim citius quam flectas quæ semel induruerunt. & erit aliquis tam alienus à communi fensu, tam oblitus publicæ salutis, qui non putet omnem curam teneræ puerorum ætati impendendam: formandos ad iustitiam, exemplis præceptisque ad innocentiam vitæ erudiendos: quo tempore mollis ceræ adinstar ducentis manum sequuntur, in quencumque velis habitum formamque mutare? durati figuram externam non recipient, neque vllis præceptis castigati mutabunt. Ridiculum est rem familiarem augere: agros diligenter colere, vt multiplicatus prouentus labori reſpondeat : amplas extruere ędes magnis cæmentis & molibus multis sublatas tabulatis fornicibusue ad culmen vsque perducere:

[128]

addere amœnitates hortorum, veste pretiosa, signis, varia supellectile ornare, pecuniæ cumulos construere: filiorum educationem institutionemque negligere: quibus hæc omnia cedere debent instrumenta salutis & dignitatis si probis, si iniquis profutura ad perniciem, breuique tempore peritura. Quod quid aliud est, vti eleganter Plutarchus dixit, quam calcei vt sint elegantes, diligenter curare, pedẽ cui calceus paratur, negligere prorsus? An vlla possessio, vllum ornamentum cum filijs conferatur, sed probis & modestis: praue educatis nulla tristior pestis. Recte Cornelia Gracchorum mater mulieri ornatum ostentanti gemmas, aurum, vestes: filios ipsa è schola redeuntes monstrauit: quos illa optimis moribus informauerat: multum etiam iuuit ad eloquentiæ laudem, quæ summa in illis fuit, comparandam. Domus procuratorem virum fidelem præficimus: ianuæ curam non credimus improbo homini: ac vero reliquos ministros & famulos, vt moribus compositi sint, prouidendum ducimus: filijs concedimus, vt suo viuant arbitratu. Nimirum liberorum nostrorum mores nos ipsi indulgentia corrumpimus: quæ indulgentia proculdubio dolore parentum, filiorum exitio mutabitur. senum, quibus solatio esse debebant, carnifices facti, rei familiari vniuersæ, familiæque calamitatem comparabunt: eoque amplius quo

[129]

ampliores diuitiæ suppetent maiorum industria partæ, vitæ superioris licentia nullis finibus resistet: grauiora indies appetent omni alia cura reiecta, præ libidine se se voluptatibus quasi cœno ingurgitandi: quanto cum dedecore dicere non attinet. Maiorum gloria posteris quasi lumen est, neque bona eorum neque mala in occulto esse pa titur: quantoque parentum & auorum vita clarior, tanto filiorum væcordia flagitiosior. Proh magnam & sublimen puerilis institutionis potestatem. Sed opponunt quidam, sermonibus & prę ceptis iuuenes ad virtutem incitari quidem, sanari vix vnquam: idque ex eo colligunt quod sæpissime contingat, vt qui optime loquuntur, pessimè viuant, suas disputationes moribus destruentes, vel mores suis disputationibus arguentes, ipsi aduersus se graues censores, disputatores accerrimi. Nos vero si diceremus eam in disputationibus & præceptis philosophorum inesse vim, vt ex audientium animis vitia euellere, virtutes ingenerare sem per valeant, merito mentiri iudicemur. Obstat in genium: exempla, mores impediunt, libertas voluntatis omnia doctrinæ & prudentiæ præcepta vincere solitæ. Multas magnasque mercedes, vt ait Theognis, ferrent philosophi, si quemadmodum Circe herbis & cantibus homines statim conuertebat in feras, ita ipsi suis sermonibus ex feris

[130]

homines facerẽ, id est, homines ferarum simillimos ad virtutem à vitio, ad rationem à furore, ad humanitatẽ ab immanitate reuocarent. Et tamen aliquid se aliquando eiusmodi effecisse philofophię gloriari licet. Producet enim Polemonẽ ab infami vita mo ribusque profligatis ad seueritatẽ vna Xenocratis disputatione perductum : multos alios ab improbita te ad sanitatem diligentia præceptorum reuocatos numerabit: atque concludet, tanti virtutem esse, vt vel paucis sanãdis omnia remedia tentari debeant : teneræ puerorum ætati maiori fructu, certiori spe laborem & diligentiam impendi. Rursus quæ grauior luctatio est, ingeniorum à prima ętate tantam quibusdam inesse prauitatem accusabunt alij, nullis vt salutaribus succis sanari possit: non si Hippocrates medicorum princeps, aut Apollo ipse ad medicinam faciendam omnia artis præcepta, omnemo peram & industriam consumat. Naturæ fere quisque suæ semina ductumque sequitur, si mo deratę ad salutem virtutesque capessendas, si turbi dæ ad suam & aliorum perniciem. subtilis argumen tatio & valida, non expedita responsio. Equidẽ pro fligatam quorumdam naturam corrigi aliquando atq; immutari non posse, facile dabo: quod & in cæteris animãtibus conſideramus, genera aliqua nulla arte posse cicurari. quis enim viperam autfcorpium, quis pantheras posita feritate mansuefacere aggred

[131]

atur? quis illis fidat? nam leonibus forsan & elephã tis propter generositatẽ aliquando cicuratis credamus. alia quędam animalia mansueta natura sunt, vt manu tractari possint, pecora, iumenta, & quædam auium genera: siue naturæ instinctu hominibus amica, siue frequenti vsu feritatem mansuetu dine mutarunt. Ita inter homines plurimum ad vi tam instituendam, moresque conformandos ingenium potest cælo datum: sed secundum indolem recta aut praua institutio multum valet à prima ęta te suscepta, annis consequẽtibus confirmata. Neq; negabo (quî enim possim?) nasci quoſdam tanta ingeniorum prauitate, vt sanitatem reſpuant, ijs instituendis languescat omnis industria. contendo tamẽ praua institutione naturam optimam indolemque virtutum deprauari: non secus atque agri fertiles cultura sublata, sentibus, dumetis & herbis inutilibus vaſtantur. adhibita institutione cultuque recta ingenia indolesque iuuantur, atque cum admirabili fructu suscepto labori respondent. Prudẽter Nicias roganti cuidam, quibus artibus & qua industria talis vir euasisset ac tantus: Naturæ, inquit, bo num industria quoque ipse iuui. Sic arbitror viros omnes præcipuos & excellentes, quos antiquitas celebrauit laudibusque ad cælum euexit, siue in Iudaica gente populoque Christiano, siue inter Græcos & Romanos, ad naturam excellentem,

[132]

disciplinam accuratam & diligentem adhibuisse. ac nominatim quod Susanna pulcherrima puella sanctissimaque, vt pudicitiam tueretur aduersus petulantes senes libidinis æstu furentes, se ignominiæ atque mortis haud dubiæ periculo obiecit, metus numinis præstitit parentum institutione à primis annis susceptus, vti diuini libri testantur. Quod si vitia in natura insita mediocria sunt, neq; desperatæ curationis, recta sæpe institutione sanantur atque in contrarium mutantur: quæ maior inter homines multitudo est. nam & ferrum frequenti attactu deteritur, ferruginemque splẽdore mutat: & pastoritios baculos videmus, cùm recti natura sint, inflecti arte, curuosque reddi. Certe si mutari prorsus ingenium non poterit, minora vitia erunt per institutionem castigata. Quod si leones aliæque bestiæ immites & immanes posita feritate mansuescunt: quis hominem desperet prorsus sanari posse, consilij participem, rationeque ar matum aduersus naturæ impetus quamuis vehemẽtes & deprauatos? Nunquam profectò contingat, vt ex rubo colligantur vuæ, ex arbuto ficus aut malogranata: sed mitiores certè & cõmodiores, vt ex quaque arbore fructus proueniant, diligens cultu ra faciet tempore adhibita. quę frustra quidem sit, si solum sterile, saxis impeditum, arenis gracile contingat, si semẽinane atque corruptum mittatur.

[133]

Sed nulla pars est terræ, vnde percipi aliquid non possit: & hæc ipsa incommoda cultura mitigabit. Omnino ad soli seminisque nobilitatẽ, si diligentia accesserit, eximium quiddam & præstans extabit. Quod si altius ire per naturam non datur, minores profectus negligendi non sunt multa enim quæ corrigi possent cõmodioraue reddi præsump ta desperatio corrumpit: ac fere nulla alia causa à parentibus filij omni tempore degenerant. ex Dauide Absalon nascitur, ex Salomone Roboamus. & vt diuinos libros mittamus, optimi plerumque Principes ab omni memoria profligatos successo res habuere: quam quod molli educatione indoles corrupta est, vitiaque aucta quæ in natura abdi ta erant, modestis parentibus sæpe minori diligentia filios castigantibus. Et vt quisque optimus est, ita alios præsertim in plena sapientiæ domo educatos, sibi similes fore auguratur, minorem industriam adhibet. Quantum enim institutio valeat duorum catulorum exemplo Lycurgus declarauit. ijsdem enim parentibus vnoque partu ortos, alterum venationi assuefecit, alterum offæ. deinde vtroque in conuentum producto cum proiectum cibum alter consectatus esset, neglexisset alter prę studio insequendi leporem obiectum: quantum consuetudo valeat à teneris suscepta ciuibus monstrauit, eam que plerumque natura esse potentiorẽ

[134]

docuit. Verum ad naturam deprauatiſsimam, vnde huc defluxit oratio reuertamur. Hominum sæpe vitium est, quod deprauata indole pueri naſcuntur. nullo coniugum delectu cõnubio iungimus, quibus præter formam nihil præcipuum est, autquos vna census & pecuniæ magnitudo commendat: secus quam in iumentis, pecoribus, stirpibus, in quibus ad propagationem maior adhibetur cura. vnum quodq; in suo genere vt sit maxime generosum curamus: ciuium propagatio negligitur. Vt ciues probatis moribus, ingenio excellẽti, præcipua indole matrimonia iungant, quis curauit vnquam satis pro rei magnitudine? Coniugio adolescentes Aristoteles arcet eo argumento, quod præter alia incõmo da apud quoscumque ſuſceptum est, vt minori ętate iungant connubia, pusilla statura, imbecillo corpo re homines fiunt. Itaque viros triginta sex annorũ iungi vult, vxores annorum decem & octo. Plato his viginti annos dat, illis triginta nihilominus. Ad hæc generandi tempus & horas, in quibus tantum momenti est, quis vnquam medicorum consilio captauit? quis victum temperatum & salutarẽ eadem de causa adhibuit? hyeme Boreaque flante, quibus tẽporibus corpora vegetiora sunt, filiorum procreationi da re operam idem Aristoteles sancit. Quis hęc aliaq; obseruauit omnia: quæ recẽsere oratione longum esset? an non potius ardore concitato sine iudicio

[135]

sine ratione in libidinẽ plerique rapiuntur feroces effrænesque iumentorum adinstar: quod suo & pro lis luatur malo. Ergo fontes repurgentur, vt riui synceri decurrant : arbor in radice sanetur: putre pomũ & corruptum reformetur ex semine, & ad pristi num decorẽ, sublata per eum modum putredine, ni torẽque referatur. Hoc remedium est ægrotæ ac iacenti repi. corruptisque nostris moribus multorum vitio & turpitudine: aut si ne hac quidem procedi mus, profecto nulla vnquam medicinatantis malis tantisque incõmodis idonea reperiatur. ea cura neglecta, in qua salus publica vertitur, mirum non est, si maior indies flagitiorum colluuies existit: omnesque reip. partes libido spurcitia fędat: crudelitas supplicio, auaritia furtis, superbia contumelijs affligit. Ex parentibus non modo prauis, sed etiam modestis & probitate conspicuis (quanquam quæ probitas esse potest filiorum institutione neglecta?) pueri procreantur, adolescentes crescunt agresti ferocique ingenio, viribus confirmatis, exitio patrię familiæque futuri. An ijs sanandis vlla disciplina deinde satis sit, vllæ leges ſufficiant quamuis supplicio sancitæ, armatæ Principis auctoritate? Licentia à primis annis suscepta dissimulatione parentum, quoduis dictum factũque infantum quamuis turpe risu & osculo excipientium, in annos singulos cõfirmabitur: crescetq; immẽsum, vt frænari nulla arte

[136]

possit. Quis enim affectus indomitos libero campo vagari assuetos vi frangat flectatve in contrarium? res esset comparanda miraculo. Contingat potius deprauari, qui optimis disciplinis instituti erant, abreptos naturæ impetu ex se ad mala procliuis: qui prauis ab infantia moribus imbuti maiori ætate mutauerint, paucissimos inuenias. Repete veteres historias, euolue antiqua scriptorum monumẽta, reuoca in memoriam antiqua improbitatis exempla: nobiles scelere Principes priuatosque, ex paruis initijs concessaque vitiorum licentia videbis in illa mala abijsse præcipites. Hoc maiores periculum prouidẽtes viri sapientissimi, prudentes legislatores, ad præcipuam suæ prouidentiæ partem pertinere iudicarunt, quibus moribus prima ętas imbueretur: plurimũque operæ posuerunt in puerorum institutione commendãda. Sic Lycurgus Lacedæmone ex numero principum ei curæ virum præfecit prudentia probitateque pręstãtem, quem Pædonomum dixit, sublatis seruis, quibus pueros instituendos credere antea ij ciues soliti erant. ne frequenti cum ijs vsu videlicet seruiles mores imbuerent, prouidebatur. Id secutus Aristoteles è pluribus magistratibus vnum ei curæ, in qua salus publica vertitur, præficiẽdum cum ampla potestate iubendi vetandique constituit. Melius Persæ (vti Xenophõ scribit) diuisa multitudine in

[137]

quatuor partes pueris inſtituendis viros principes pręfecerunt ex senioribus selectos probitate excel lẽtes, vt vberior prouẽtus existeret, duodecim numero, quo partita inter multos cura, minor labor, maior diligentia esset. Quam industriam vellem ex parte nostri Principes ciuitatesque imitarentur, viris eximijs ei curæ ex vtroque ordine sacrato & populari præfectis cum potestate de præceptorũ moribus, docendique dexteritate (in quo grauissi me peccatur multis modis) iudicandi publice. Quî enim: calceos vestesue non conficiat, nisi qui artis peritiam ante probarit: filios sine delectu cuicunquese obtrudẽti erudiendos tradamus? Medicum nemo morbo curando nisi peritum artis quamuis rogatus accersat: amicorum precibus cedamus filiorum magistro institutoreque aduocãdo? Apage dedecus ignauiaque grauis. neque enim tanti amici esse debant, vt propterea grauissima pignora in periculum vocentur. Sed & ijsdem ius sit, me quidem auctore, inquirendi in ciuium mores censorum adinstar, ac coercendi malo priuatim patres in filiorum institutione negligentes, pueros castigandi, includendi etiam si opus sit rebelles, ingenio præfracto, præsertim qui defunctis parentibus aut domo profugi sine lare familiari incertis sedibus vagantur pueri puellæque: vnde scelerum licentia existit, animi deprauantur, multorum

[138]

corpora libidinum tabe contaminantur. A maioribus nostris non alia causa litteras tradendi cura sacrato ordini à primis temporibus demandata est, quam quod plurimi referre haberent persuasum, si pueri cum litteris pietatem sensim instillatam, auribus oculisque imbiberent, apud viros sacratos versantes. Quo factum puto, vt qui litteris dãt operam sacrati ordinis veste & pileo à populo secreti sint, vti in publicis scholis fieri videmus, præsertim in Hispania. In Gallia etiam quicunque litteris & eruditione conspicui sunt, magnos clericos vulgus vocat. Eam curam Pontificibus haud satis pro dignitate tractantibus ac vero negligentibus, viri præ cæteris pietatis studijs præstantes, quos monachos dicimus, & in studium impulsi iuuandi rempub. sæpe arripuerunt, diuinum se numen promereri eo labore procurationeque persuasi: in quo tantum momenti esse videbant. Anti qua Benedictorum præsertim monasteria scholæ publicæ erant ad iuuentutem erudiendam à viris sanctissimis constitutæ. Vnde haud leuis publice vtilitas extitit, ipsi magnis diuitijs atque ingẽtibus creuerunt, omnibus certatim pios eorum conatus iuuantibusre, opera, cosilio. Ex ijs monasterijs, velut ex arce sapientiæ innumeri viri prodierunt, vtriusque philosophiæ cognitione præstantes, diuinę atque humanæ. vti editi eo tempore ab eaque

[139]

natione hominum libri multi & excellentes in suo quisque genere mirandi argumento sunt.

De nutricibus. Cap. II.↩

SEquitur disputatio de nutricibus quali ingenio, quibus moribus esse debeant, & an omnino adhibendæ sint infantibus educãdis: quoniam earum sæpe vitio ingenia puerorum moresque deprauantur, nulla vt deinceps disciplina, nulla cura sanari possint peccata in lacte suscepta. Expedita præceptio, difficilis obseruatio. Nihil tamen negligendum, quod maioris rei momentum efficiatur. Censeo igitur nullas nutrices præter matres ipsas esse debere: censeo, si id integrum non sit, optimis moribus sedato ingenio adhibendas. Saluberrimum profecto institutum esset, editos in lucem fœtus à matribus nutriri, vt & ipsæ omni ex parte suo officio fungerentur filijs educatis: fœtus quasi continuato alimento vegetiores robustioresque corpore euaderent: syncerior animus esset nulla alieni succi sanguinisque mixtura. Alioqui corpus morbis obnoxium existat, varium ingenium, mores turbidi: quæ fere corporis, cui est animus deuinctus, naturam sequuntur. Quid est enim lac nisi sanguis, quo fœtus in vtero

[140]

alebatur, colore tantum mutato? cur prouida natura effecit vt fœtu in lucẽ edito vbera sua sponte distenta alimentum lactis ministrarent? Cur gemi nis voluit mammis pectus intumescere? nisi vt maiori lactis copia facultas nutriendi magis esset expedita: integrumque matris officium partu educa tioneque ipsæ parentes implerent, præcipuum & maximum mutuæ caritatis vinculum. Neque alia causa crediderim matribus erga filios ardentiorẽ amorem esse, quam quod in ortu educationeque maiores quàm patres dolores molestiasque ipsæ suscipiant. Sic dimidiato onere imminui magna ex parte eum ardorem atque cum nutricibus communicari, neque quæ pepererunt integras matres esse, sed ex parte dimidiata, necesse est. præsertim infante ab oculis ablegato obliuio sequitur, mutuaque illa & ardens animi affectio inter parentes & liberos extinguitur magna exparte: vti in expo sitis infantibus videmus, neque sensum vllum matris neque desiderium eius quæ peperit remanere. vt quidquid amoris filijs erga parentes, parentibus erga liberos apparet, totum frequens consuetudo & opinio ab ortu suscepta parentes eos & liberos esse, sibi vindicare videatur. Sinamus ergo fęminas integras esse matres, neque caritatem concedamus partito onere imminui: quod rebus publicis & priuatis perniciosum sit. Ventris fæditate

[141]

amouenda herbis noxijs, si quæ mulier sœtum abi gat, scelus faciat quod publico odio Iuatur, supplicio vindicetur: infantes editos abs se dimittere impune sit? Quantum enim interest eijcias ex vtero dum conditoris manu formatur, an editum filium cognato sibi alimento priues nutrice aduocata? A Parentibus magnos viros enutritos proprio lacte crediderim, qui ab omni memoria floruerunt: ac præsertim sanctissimos Patriarchas auctores ludaicæ gentis diducto coniugio toto ab ortu infantis triennio: quo decurso, ablactatoque filio, instau rato conuiuio ad cõplexus redibatur. Non minori tempore neque alia cura Samuel propheta creuit, vti diuini libri testantur. Verum quantæ sint deliciæ nobilium fœminarum non ignoramus. quis persuadeat vt ad dolores partus nutritionis grauẽ ac diuturnam molestiam addant? facilius sanguinem hauserint, quam vt præcepta salutaria ad aures admittant. Ea causa, & quoniam contingit vt defuncta matre aut vberibus casu aliquo arefactis nutrix necessario aduocanda sit: censeo ingenium eius esse considerandum vt mite sit, cõpositus animus, vniuersaque constitutio corporis æquabilis, ac quoad fieri poterit maternæ consentanea. Neque atra bilis vexet, neque redundet pituita: non sit iracundia facili, metu deiecta. Omnia denique conueniant aptaque in natura, in moribus sint

[142]

sedata: ve minima immutatio sit in fœtu. ne lacte mutato vires animi & corporis debilitentur, prouidendum. In frugibus pecudibusque, ac omnino cunctis animantium generibus non tantum semina ad seruandam indolem valent, quantum terræ proprietas, cælique sub quo aluntur mutat: generosius in sua quidque sede gignitur. insitum alienæ terræ, in id quo alitur, natura vertente se degenerat. sic filiorum corpora minuuntur sæpe inter Principes viros & locupletes: agricolarum filij robustiores euadunt non modo labore consequentis uitæ exerciti (quantulum enim id eft?) sed quia ab infantia consentaneo alimento maternis ex vberibus creuere. Germanos, Tacitus ait, in eos artus, ea corpora, quæ miramur excrescere, quoniam sua quemque mater vberibus aleret, neque ancillis aut nutricibus eam curam delegaret. Contra nobilium inter nos filij parentibus dissimiles sæpe euadunt, pusilla statura, moribus, ingenio, viribus. cum nouo enim lacte cætera, vt par est, magnopere etiam immutantur. Quod in alijs animantibus cernitur: si ouis lacte hædus, aut agnus caprino lacte nutriantur, eueniet proculdubio agni lanam asperiorem esse, hædi capillum molliorem existere. Scimus in Italia Gotthis imperantibus lacte caprę nutritum Ægistum ex eo nomine, admirabili

[143]

pedum velocitate fuisse. auctor Procopius. Alterius, canis lacte educati recenti memoria vsque adeo cerebrum aruisse, vt noctu sugato somno per plateas miserabiles vlulatus ederet latrantis in morem. Auditum ex eo qui vidit oppidi eius regulo testamur. Vt mirer Habidem primis temporibus Curetum in Hispania Regem à Gargori auo feris obiectum, Cyrum etiam simili casu lacte canino, Romulum & Remum Romæ vrbis conditores primos à lupa educatos. si vera sunt quæ magni auctores affirmant, & non potius commenta fabularum. Recte elegans Poeta & prudenter cuius impietatem accusabat, de eo addidit. Hyrcanæque admorunt vbera tygres. Magni enim refert multumque in vtramque partem valet, quo alimento fętus nutriatur. Censeo præterea nutricis mores diligenter considerandos, ac eius rei præcipuam & maximam curam esse debere, quanta modestia sit, pudore quanto. Eam enim primum audiet puer, eius mores effinget, dicta imitabitur. & hærenttenacissimè quæ primis annis suscepimus. Sapientes Crysippus nutrices optauit, certe quantum res pateretur optimas. Ego ingenio, prudentia, probitate commendatas: vt earum virtutum semina cum lacte in alumnum transmittat: actionibus verbisque consentaneis puer erudiatur. Addit Plato, quoniam infantes propter

[144]

ætatis imbecillitatem fictis narrationibus delectan tur, considerandum quas fabulas nutrices ijs narrent. ne obscœna, improba, væsana contineant (cũ ferme in ania quæque & deridicula in nutricum cunas ablegare conſueuerimus ) sed quæ simulacra & imagines sint earum virtutum, quibus reliqua vita exornatur. Æsopi fabulas præsertim selectas & eleganti carmine explicatas, quod Faernus nostra ætate latine præstitit, infantum auribus & sensibus consentaneas fore putabam. Cantiones promiscuas & ex compitis desumptas vsurpare debere nutrices infantibus oblectandis, conciliando sopore verum non est: sed quæ probitatem pietatemque redoleant, quibus in memoria relictis vir tutum semẽ existat. Curandum denique, vt domi pueri nihil audiant, nihil videant à prima ætate, quod non sit ex probatissimis moribus & sanctissi ma disciplina. Aristoteles ne signa quidem & tabulas obscęnas obijci infantium oculis vult. eosdẽ à theatro arcet omnium turpitudinum fæda officina: cuius præcepta vellem nostri homines seque rentur. Hanc adhibendam diligentiam putabamus fœtibus nutriendis: que superstitiosa fortassis videatur, si nostros mores & ignauiam consideres, pro rei natura haud satis magna. Nos inepti qui agris, vineis, oliuetis magnam curam impẽdimus: filios seruis erudiendos permittimus, quorum

[145]

consuetudine carere potius per omnem vitam debeberent, ne pestilenti morum afflatu corrumpantur. nutrices adhibentur è promiscua turba arreptę nullo iudicio, modo copioso lacte pectus redũdet, cum quo tamen tetrum spiritum ducant, quo corpus & animus inficiatur: contagione morum, verbis, exemplisque corrumpantur. Mentior nisi pueros peruersis moribus existere miratus fratribus & parentibus dissimiles nutricum vitio, tantam morum & & ingeniorum labem contigiſſe causam sciscitatus sæpe deprehendi. Ac duas pręsertim sorores mori bus, ingenio, forma discrepãtes nominare possem, alteram modeſtiſsimam matris lacte creuisse, alterã agresti nutrici atque temuluntæ commendatam, prauo lacte ingenium cõmutasse, euasisse ferocẽ.

De prima Principis institutione. Cap. III.↩

DE singulis disputauimus, nutritione disciplinaque liberorum. de futuro Principe dicere nihil attinet, res ipsa indicat, exquisita & maxima diligentia opus esse ne leue initio peccatum, publice deinde reip. malo luantur. In fastigio enim rerum collocatur Princeps, vt numinis instar sit, quasi heros de cælo lapsus maior conditione mortali. Augenda maiestate, reuerentia concilianda in subditorum

[146]

animis, regius apparatus adiungitur, trabea, gemmæ, vestes auro & purpura rigentes, superba aulæ structura, aulicorum ingens numerus, satellitum ordo, vt eo splendore perstrictis mortales oculis in officio se contineant. Recte hæc & prudenter. Adiungantur tamen virtutum omnium ornamenta, prudentiæ, humanitatis, fortitudinis, iustitiæ: litterarum & ingenij cultus adiungatur, quibus plebeij etiam homines venerandi efficiantur, cælestibus similes. colatur diligenter ager, vnde vniuerso populo annona suppeditanda est, Principis animus. Prospiciatur oculo ex altissima specula in omnes reip. partes contemplanti, cunctis prospicienti maioribus, medijs, infimis. Curetur caput, ne tetra defluxione reliquum corpus inficiat. Est enim grauissimus morbus, vt in hominibus, ita in rep. qui diffunditur à capite. Optandum quidem esset vt Princeps omnibus animi & corporis dotibus præ cæteris emineret: & quo fortuna locusq; altior est, eo maiora otudmenta haberet, quibus popularium beneuolentiam conciliaret, quæ metu præstantior est. cuius in ipso nutu plurimum auctoritatis insit, cuius è vultu ipso atque oculis eluceat grauitas humanitate condita. Vellem eximia formæ dignitate esset, procero corpo re, perspicaci ingenio, ad omnium animos deuinciendos ipsis gratiarum manibus factus. Sed votũ

[147]

id est, & rara fęlicitas cælo data potius quam hominum prudentia quæsita: præsertim principatu hęreditario, præfectoque eo quem Princeps pater quamuis infeliciter genuit. Tametsi ad id periculum vitandum non parum contulerit, coniugem delegisse magnis animi & corporis dotibus, nobilem, pulchram, modestam, & quoad res patietur locupletem: vt nihil humile aut sordidum in moribus existat: corporis venustati, maiorum virtutibus respondeat magnitudo animi. nimirum matrem futuram eius qui cæteris omnibus est imperaturus, exitium aut salutem allaturus ciuibus vniuersis & singulis. Quod nostrum tamen est, cætera omnia comparanda adijciendaque sunt: quibus virtutes in natura insitæ augeantur, minuantur si quæ existunt vitia, illustretur vita futuri Principis & ornetur. Seruetur naturæ institutum, quæ non minus Reginis, quam alijs mulieribus duas mammas attribuit, easque lactescere voluit partu maturo: vt filij nimirum lactis vbertate materni sustentati, meliores vegetioresque fierent. Sed quando tantum inter nos deliciæ creuerunt, vt nulla ferme paulo honestior mater nutriendi laborem ferat: quod reliquum est certe & impetrare debemus, nutrix deligatur cautione maxima: non ad cuiusquam gratiam in regiam irrumpat, quod est nefarium & turpe. vti

[148]

superiori seculo in Lusitania Principem iuuentutis educandum amica Episcopi, qui multum in prouincia poterat, eo agente suscepit cæteris dissimulantibus, proh grauem turpitudinem & pudendam. Qualis successus fuerit dicere non est necesse, spe melior, neque nomina prodere eorum qui peccarunt eo facto. Sed nostra tamen ætate frequenti fama vulgatum est, vero an falso haud facile dixerim, sed fama tamen percrebuit, Principem alterum in spem natum amplissimi regni noxia tabe vlceribusque, primis annis laborasse nutricis vitio tetra contagione infectæ. Pudendam atque detestandam incuriam, nisi multa essent quæ humano consilio prouideri non possent. Quod consequens est, ne à nutricis ore verbum vllum petulans aut obscœnum excidat: ne perpetuo infantis animo infixum permaneat, pudoris ab eo initio sequatur interitus, quanta cum pernicie dicere non est necesse: totum enim studium dignitatis & honestatis extinguitur, libidini fræna laxantur ac vniuersa vita corrumpitur, turpitudine & fæditate suscepta ab eo aditu. Præterea eo institutore crescat puer ijs præceptis, quibus in magnum deinde Principem euadat, par imperio contingat auctoritas. Deligatur ex omnibus magister morum, magister litterarum futurus prudentia conspicuus, eruditionis

[149]

opinione præstans, ijsque virtutibus, quibus alumnus Princeps informetur ad omnem probitatis partem. Quod caput est, nullo vitio sit infectus, quod frequenti vsu traductum in puerum atque infixum ad reliquam ætatem hæreat: vti Alexandro Macedoni contigit, Leonidis institutoris, quæ hauserat vitia, elui penitus atque sanari in omni vita non potuisse. Sed non vnus, inquis, magister sit satis. Multa à Principe præstanda sunt quæ nisi à primis annis tradentur, frustra deinde labor sit. iura danda populis, magistratus creandi, belli pacisque consilia sunt administranda, de multis quæ frequenter incidunt loquendum ac iudicandum. Omnibus disciplinis, vnde hæc petenda sunr, vnũexcellere non contingat: singula delibasse atque in mediocritate quadam consistere exigua laus, neque idonea Principis magistro futuro. In quaq; arte vel prima præcepta rudimentaque melius tra det, qui eius artis fuerit peritissimus: vti in traden da Latina lingua, disciplinis alijs ingenuis contingat. Verum iactis latinitatis fundamẽtis, atque degustatis quibusdam alijs consentaneis artibus, rebus administrandis bello paceque audire viros peritos quid vetat? opaque eorum Princeps quamuis excultus litteris, quantouis ingenio præditus opus habebit. alieno consilio vti salutare. Et placet nihilominus Persarum institutum, qui quatuor

[150]

viris primarijs Principem instituendum commen dabant: vt in qua quisque arte excelleret, eam maiori dexteritate traderet. primus litteras doceret, alter leges patrias, à tertio cęremoniæ religionis tradebantur ritusque sacrorum, à postremo artes militares, in quibus tantum præsidij est reip. constitutum. Inter nos Principe instituendo duo modo viri primarij prudentia & probitate principes designantur à patre Rege: alter litterarum magister eruditionis opinione ætateque grauis, alter actionum moderator & dexteritatis, moris omnis haud ignarus. Verum quocunque numero sint, quibus tenera ætas Principis formanda creditur, ij præcipuam & maximam procurationem sibi demandatam putent: vt muneri satisfaciant dies noctesque vigilare debent. Polycletum nobilem statuarium tradunt librum de artificio suo edidisse, quem canòna, id est, regulam inscripsit. quo libro omnia quæ in statua hominis fingenda obseruare conueniret, quæ singularum partium figura esset, quis situs, quis habitus diligenter explicuit. eodem autem tempore statuam à se factam publice proposuit, in qua quoniam omnia artis præcepta consumpserat, ipsam quoque canòna nominauit. Vellem hanc rationem Principis institutores imitarentur, vt si minus libro scripto præstarent, certe vita ipsi omnia præcepta virtutum &

[151]

sapientiæ à magnis philosophis tradita. ad ea Principis animum fingendum, atque in eo exprimenda vniuersa putarent. Quod rectæ institutionis caput est, ijs prima cura esse debet arcendæ ab aula turpitudinis & improbitatis præsertim: sed & vitiorum aliorum omnes aditus sepiant atque ferruginent. Iuuenibus inuerecundis & petulantibus locus apud Principem non sit: ne obiecta libidinum imagine pestilenti oris afflatu corrumpant euertantque penitus atque momento, quæ longo tempore in Principis animo coaluerunt virtutes, ex infami gratia captantes honores & copias (quo rum est magnus numerus) assentatores, vaniloqui, saluti publicæ insidiantes: quæ pessima ars multorum nimium prosperis successibus creuit. Scimus ingentes inter nos opes fundatas, nobiles principatus constitutos multis locis ab ijs, qui abiecto pudore, ſcelerum administros se Principi varijstemporibus præbuerunt. quorum nomina ne memoriæ prodantur posteris eorum & necessarijs tribuendũ puto. Et tamen sæpius multoque plures euersos breui consideramus. subeunte videlicet Regis animum pœnitentia aut satietate minori in gratia ij sunt, deinde odio: quia quasi exprobratores aspi ciuntur à Principe, ab alijs quasi corruptores & scelerati. Proxima cura sit excolendi Principis veris virtutibus atque erudiendi, blando sermone

[152]

quidem sæpius, quæ pracipiendi ratio commodior multo est: sed cùm opus erit seueritas adiungatur, verbis castigetur, plagæ nonnunquam addantur: ne indulgendo indoles præclara deprauetur, aut vitia, quæ sunt in natura insita, robur accipiant. Leones, ferum animal & immane, neque verberibus cædendi sunt, neque demulcendi blanditijs frequenter: sed popismis minæ permiscendæ eara tione eoque temperamento facilè cicurantur. alioqui plagis ne feritas recrudescat, blanditiæ superbos faciant, ex vtraque parte intractabiles euadant, verendum est. Ingenium quidem Principis dispiciendum est, & quibus rebus maxime moueatur, ijs institutores vtantur, si fræno retineri amat, si calcaribus concitari. pudor subrusticus amoueatur: impudentiæ medeantur si adsit: coque vela conuertant, vbi aduersari vitium considerabunt. moneant, præcipiant, obiurgent, coerceant aliquan do malo, insolẽtes cupiditates frangant: omnemque diligentiam adhibeant, ne alumnus præfracto ingenio sit petulantiue: vnde pernicies ipsi & subditis comparetur. Ita Theodosium Magnum inuenio Arsenio, quem Roma accerſitum filijs erudiendis præfecerat edixisse, vt quoties ei videretur eos verberibus cæderet, neque vnquam in eorum erratis conniueret. Virum magnum orbis imperio dignissimum. In quo ab omni memoria multos

[153]

Principum institutores peccasse inuenio, aut metu exacerbandi Principem, aut cupiditate eorum gratiam iniqua indulgentia promerendi. In ijs Romæ Seneca summus quamuis philosophus erudiẽ do Nerone Principe: in Castella Alfonsus Alburquerquius Petro Rege instituendo, cui Crudeli cognomen fuit, accusari fortassis possint praua institutione naturæ vitia auxisse: accessisse alia. Indicio est vtriusque ijs Principibus præcipua gratia, rebus omnibus auctoritas, opes immensæ non sine inuidia atque obtrectatione aliorum, suspicãtium malo publico priuatas rationes augere indulgendo voluisse: qua nulla grauior pestis, non modo reip. sed auctoribus. opes enim flagitio partæ diuturnæ proprięque non sunt. Scimus quidem Se necam à Nerone peremptum (ea merces disciplinæ fuit) impie, dices, & immaniter. quis id negat? quis non videat? sed gratia tamen molli educatione collecta odio mutatur. Alburquer quium fuga cõpulsum saluti consulere constat, hoc maiori felici tate, quod communicatis cum alijs proceribus armis in ipso vindictæ conatu defunctus, non ante quicuit tamen sepultura data, vti ipse testamento mãdauerat, quam Petro Rege ad Taurum vrbem partium diligentia capto. ne tantas strages daret scilicet prouidebatur. Ad extremum instituatur Princeps neque libidini, auaritiæ, immanitati

[154]

seruire, neque leges spernere, neque formidine subdi tos terrere, neque vitiorum sordibus & libidinũ licentia vitæ & imperij fructum arbitrari: stupra & commessationes: quarum rerum libido & voluptas penes ipsum sit, rubor ac dedecus penes omnes. Sed vt regias potius virtutes persequatur monendus est: atque Regis munus & partes identidem explicandæ. Rex enim (si modo eo nomine dignus est) diuinæ legi paret, rationis ductumsequitur, iuris æquabilitatem tenet, coercet libidinem, malitiam fraudemque odio habet, acceptam potestatem vtilitate publica & commodis non licentia definit: tantumque reliquis hominibus honestatis opibus & ornamentis antecellere conatur, quantum opibus & dignitate maior ipse est. nullum vitæ periculum, nullum laborem pro patriæ salute recusat, in bello acer, in pace moderatus, nihilque magis cordi habens, quam vt populos sibi commissos beatos faciat, omnibusque bonis affluentes. Sic diuino præsidio cinctus & verissimis honestatis laudibus circumfluens, ciuium ad se voluntates allicit, absolutissimũ exemplar factus priscæ maiestatis, quasi ex annalium memoria aut etiam è cælo diuinus homo. qua beneuolentia opinioneque à ciuibus suscepta, multo amplius quàm vllis viribus & armis imperium à maioribus acceptum æternum confirmabit,

[155]

faustum subditis, propriumque posteris faciet: nulla vt vi externa euerti, nullis intestinis fraudibus insidijsque opprimi possit. Hæc de regia institutione in genere dicta sunt: deinde de sin gulis eius partibus est dicendum.

De victus cultusque ratione. Cap. IIII.↩

PRæclaram multorum indolem publice priuatimque sæpe conturbauit copia voluptatum. Victus immoderatus, cultus delicatior gentem Hispanorũ ad arma natam, vertenti fortunæ tribuit: atque ita vt è fastigio rerum, vbi collocati erant, in varias calamitates & magnas præcipites abierint. Ingentes animos atque inuictos, laboris & inedię patien tissima corpora, quibus virtutibus magnæ difficultates mari terraque superatæ sunt, imperium vltrasolis vias, ipsosque Oceani limites propagatum, peregrinæ voluptates fregerunt Romanorum exemplo, haud minori periculo. Vix credat aliquis quod est verissimum. Plus hodie cupediarum in vna vrbe insumitur, tragemata, dulciaria, sachari amplius, quàm parentum ætate in vniuersa Hispania. bombycinæ vestis quantum Deus immortalis? elegantius hodie lanij, sartores, fabri vestiuntur, quam ante nostram ætatem ciuitatum principes

[156]

viri nobiles & primarij. quod ad felicitatem horũ temporum pertinere vulgo homines interpretantur, inde maius periculum imminet. Iam si priuatis hoc contingit, quid putemus in regia fieri: vbi tanta voluptatum copia est, delitijs omnibus ex omnibus locis in vnum locum collatis? Profecto nisi magna diligentia adhibeatur periculum est, ne Princeps à tenera ætate molli educatione corruptus, sagina grauis, morbis oppressus, neque bello neque pace bonus sit, quanta cum calamitate reip. dicere non attinet, quiuis per se intelligit. Sic Principes videmus neruis sæpe laborare, abdomine multo graues esse, ad multam diem somno indulgere, magnam vitæ partem medicis & curationi corporisdare, ac denique ante tempus extingui. quod non laboribus, curis, solicitudini tribuatur: sed inertiæ, luxui, voluptatibus. Quî enim cibo & potu, quibus se ingurgitare sine modo consueuerunt, concoquendo idonei sint: vt non noxiæ morborum causæ existant, tetri humores, & corrupti? Et cum omnis educatio referri debeat, vt vires corporis & animi maiores firmioresque euadant: cura aulicorum in eo consumi videtur, eo spectarevt vtrisque viribus fractis inutilis Princeps ad res gerendas reddatur. Primùm enim corpus mulieribus effœminandum tradunt, cauentes ne solem aspiciat, aut aura paulo vehementiori affletur,

[157]

labores omnes fugiat & uitæ molestias: aulæ parietibus inclusus quasi in solitudine puellæ adinstar teneræ atque delicatæ retineatur, aspectum frequentiamque fugiens, ne sermonis quidem commercio cum ęqualibus dato, ludendi exercendiq; corpus facultate sublata. Mulieres, quasi vna cura sit Principis saginandi, ganeę & ventris cura cibi vt egregia quadam arte conditi palatum excitent, copia tenera ætas obtundatur, vrgent vt comedat, & singulis prope horis cibos ingerunt intruduntque importunæ atque graues: & quasi id tantum operis sit datum, vt Regem epulis onerent, ne se loco cõmoueat, ita conatum omnem in hoc vnũ studium conferunt: vt quoties minus aliquanto cibi sumit quam ipsæ volunt, id indignissime patiantur. Adde aromata, odorum suauitatem, vnguẽto rum fragrãtiam, gemmarum splendorem totius ornatus & cultus mollitiem, reliquas illecebras, quibus robusti etiam & confirmata ætate eneruantur. An Princeps ne falsa illa dulcedine corrumpatur & à mentis statu deflectat, quis præstare possit in tantis delicijs tam effœminata vita? neque enim molli & eneruato corpori animus ingens & fortis deuinctus esse potest. vna opera vtriusq; vigor & fortitudo corrumpitur, quasi cera ignis calore liquefacta. Voluptatibus enim assuefacto corpore, quî laborẽ & moleftiam forti animo amplectatur,

[158]

virtutem consectetur, quæ in arduo posita est: & non potius in vitia diffluat, quæ sunt in præcipiti? An ægro corpore, inerti, ignauo bellum prompto animo suscipiat, ductor ipse copiarum si opus sit, in labore princeps. imperandi curas, molestas quamuis & graues libenti animo sustineat? Rempub. inuerti potius permittet, quam vt laborem & molestiam suscipiat. In otio & vmbra educatus, negotium fugiat necesse est: voluptatibus hauriendis sitienter incumbat, eum vitæ & imperij fructum præcipuum ratus, si nulla cura interpellet, nullam horam vacuam iucunditate patiatur elabi. Multa exempla calamitatum afferri possent, quę mollis & vmbratilis educatio Principum, reipub. attulit. Sed vix vllo tempore Hispaniæ res magis perturbatæ fuerunt quam Ioanne secundo Castellæ Rege. in quo multa bona inerant. corpus procerum & candidum, ingenium mite: venatione & ludicris certaminibus oblectabatur, neque à litteris abhorruit, versus ipse sermone vulgari non inepte pangens: quas virtutes vmbratilis. & mollis educatio corrupit. In primis annis mortuo patre Henrico tertio, ne à proceribus subtraheretur, occasioque existeret rerum nouandarum, Vallisoleti D. Pauli vicinis ædi bus sex amplius annis, nempe ad matris, in cuius tutela erat, obitum limine retentus est, erepta

[159]

libertate exeundi, quemquamue præter ministros aulæ ad se admittendi. Miseram regni dixerim an Regis conditionem: rectorem omnium publico carere, vt ne proceres quidem agnosceret: loquendi audiendique commercium aufferri Principi, solitaria & vmbratili vita pallescere. Indignum facinus. quasi altilem in auiario pullum mihi sagines, qui ad sudorem & puluerem natus est? in vmbra & inter mulieres crefcat, cui corpus debet esse potius labore & victu moderato duratum, vt ad res gerendas idoneum morborum causis resistat, in bello frigus æstumque iuxta patiatur? publico subtrahas qui debet potius à puero assuescere in maxima celebritate, & in media rep. viuere, non reformidare homines: cuius excitãda mens & attollenda semper, quæ in recessu languescit & quemdam velut in vmbra situm ducit, aut contra intumescit, inani persuasione sibi plus iusto tribuens, quippe cum nemine comparatus? Voluptatibus frangas animum, qui dies noctesque quasi in specula præsidere & in omnes reip. partes debet prospicere? Næ ea mollities magno Principis dedecore, magno subditorum damno constabit: pueritięque & adolescẽtiæ maior ætas similis erit, imbecilla, lu brica, dedita libidini ac cęteris voluptatibus. Quod in hoc Principe perspicimus. defuncta enim matre, & rerum cura suscepta, quasi ex tenebris & ex

[160]

materno vtero in hanc lucem denuo repenteque productus, perpetuo hallucinatus est. magnitudine negotij obruebatur animus, aulicorum semper obnoxius imperio, quæ maxima pernicies est: vnde continui motus extiterunt & graues. Verum hæc vitia accusare facile est, emẽdare quis possit? quis quod verissimum est Principi persuadere, mulieribus munditias, Principibus laborem conueni re etiam in tenera ætate? Mollem & delicatam vi tam certam pestem afferre, affirmare quis audeat, apud eos qui imperij maiestatem mollitie, libidine voluptatibusque definiunt : ventri & turpissimæ corporis parti seruire præmia vel maxima imperij suscepti, stupra, commessationes arbitrantur? Principum cupiditatibus indulgere obsequij gratiſsimum genus putant, ad honores & amplas opes certissimũ aditum? Atque hæc omnia non eo per tinent, vt puero Principi quæ ad victum cultũquesunt maligne ſuppeditentur : quod est nostris Hispa norũ legibus de educatione Principis aduersum. Seruetur naturæ institutum: quo cunctę animãtes procreandis fœtibus lactis alimentique copiam ingerunt quam possunt maximam. Augendis corporibus, confirmandis viribus nulla commodior ratio. Adde puerum præsenti copia contentum non de cibo aut vestibus, quod faciunt egenorum filij, sed de rebus maioribus cogitare, atque ad illas

[161]

contendere, alia omni cura sublata: vnde magnus animus & excelsus existat. Verum id est. sed illud curandum maxime, vt victus copiosus, cultus elegans magis quam mollis & delicatus existat: quibus rebus non vires confirmentur, sed corpus voluptate mollescat, languescat vitijs & libidine animus. ex vtraque parte vitiorum omnium existatseminarium. Verum hæc mittantut: & de corporis exercitatione pauca subijciamus.

De exercitatione corporis. Cap. V.↩

MOlli educatione sublata, vmbratili vita ab aulis Principum reiecta, consequens est, vt labore frequenti corpus exerceant, firmum robustumque reddant honesta exercitatione: animum impigrum & audacẽ & ad studium bellicæ gloriæ concitatum efficiant: quibus studijs corporis valetudo proculdubio confirmatur, animus ad omnia officia modestiæ & humanitatis & pudoris eruditur. Princi pe otioso & ignauo nihil est exitialius. Quæ res So lonem virum sapientem & prouidum impulit, vt Athenensium filios palęstra & litteris & musica diligenter instituẽdos curaret, lege in omne tẽpussancita. Vidit vir Græciæ sapientissimus esse ciuibus vires corporis & animi comparandas. Vidit

[162]

humanitatis & modestiæ laudem consectãdam, si vellent esse felices, libertatem & reliquas opes tueri: quæ bona ignauia & mollitie amittuntur, vel temeritate & audacia pereunt. Vt igitur ciues suos robustos corpore, animo fortes efficeret, palæstram instituit: vt autem ad humanitatẽ erudiret, litteris & musica mitigandos censuit. Hoc ipsum Lycurgus Lacedæmone non admodum dissimili ratione præstitit. Nam cum nusquam alibi maius studium extiterit exercendi corpora & corroborandi, tum in nulla vnquam gente maior laus pudoris enituit. Mira sunt quæ de Spartanæ iuuentutis modestia & honestate commemorantur. Sic adolescentes institutos, vt neque oculos in publico attollerent, neque faciem verſarent, neque aliquod signũincon stantiæ præberent: ea modo quæ ante pedes erant conspicere, manus ipsas inducta veste contegere, senibus loco cedere, nullum verbum petulans aut obscœnum proferre, in choreis & canticis nihil lasciuum aut molle vsurpare, aut audire à primis annis edocebantur. Consentanea Soloni summus philosophus Aristoteles pueris instituendis præscripsit ad litteras gymnasticam & musicam, quæ ille præscripserat, de suo ipse figuratiuam artem adijciens, non commercijtantum causa, ne cõparandis instrumentis & varia supellectile fallatur specie: quid enim minus viro probo ac præsertim

[163]

Principi cõueniat, quam studia vitæ ad suum com modum referre, compendij causa nobiles artes fuscipere? sed vt artificio aliquo conflandi metalla, pingendi, fingendiue occupetur otij tempore, vitiorum omnium ſemente facienda in primis apto. Præterea vt opera plena artis, plena ingenij signa, tabulas, vasa ex argento & auro cælata, ingentes ædificiorum structuras, molesque virium humana rum modum superãtes dignoscere possit, atque de illis statuere omnium elegantiarum peritus, non tantum aliarum artium, quibus humana vita instrui tur & ornatur, resp. belli & pacis tempore regitur. Verum hæc mittamus. ac ne de litteris quidẽ & musica disputamus, quæ separatam tractationem requirunt. Quod loci præsentis est, Principẽ iubeo certamina omne genus instituere inter æquales, quibus ipse intersit, non modo spectator cæteros accendat, sed sepe etiam particeps: quod sine maiestatis sugillatione contingat. Ergo concurrant inter se iuuenes ex aula & reliqua nobilita te selecti ludrico certamine in iustæ pugnæ modum: cum singulis singuli aut facto agmine sudibus gladijsque equites peditesue pugnent. Cursu de velocitate pedum aut regendi equos recto cursu, aut varios orbes implicandi explicandique dex: teritate contendant, præmijs etiam victoribus pro positis ad accendendum certamen. inter se ex equis

[164]

iaculentur Mauricæ pugnæ genere, quo alterius agminis pars facto impetu primum procurrit, mis sisque in aduersarios arundinibus iaculorum ima gine, pedem referunt ceduntque prementibus ad uersarijs: quos excipit pars altera agminis quasi in subsidijs relicta: hanc ex aduersa parte alij ad ludum continuandum. Discantin equos è terra insilire inermes ferroque tecti, desultoriæ artis peritia: quod rebus aduersis in bello, victis in pugna non priuatis militibus, sed Principibus etiam & magnis ducibus salutare fuit. Certe Ferdinandus iunior Neapolitanus Rex, cum victis fugatisque suis copijs ab hoste, equus etiam quo vehebatur confossus esset, in oblatum equum vt erat armatus insiluit, seq; periculo eripuit. qui equum dedit vir nobilis pro suo Rege grata superis, grata hominibus victima cecidit. Vetustiori memoria omnino anno millesimo ducentesimo octauo, Petrus Aragonius Rex in Valẽtiæ fines contra Mauros incurrit. pugnanti confossus equus: venissetque haud du biũ in potestatem hostium, ni Dieghus Harus, qui à Mauris stabat, humanitatis memor, oblitus iniuriarum, quæ ab Aragonio & alijs Christianis Regi bus, Castellæ præsertim & Legionis extiterant, periculo eripuisset equo præbito: etsi non ignorabat in magnã se eo facto inuidiam apud Mauros venturum. Neque minus vtile erit de ſagittandi peritia certamen

[165]

instituere, globisue è ferreo tubo flamma eluctante eiaculatis in modum fulminis, signum propositũ petere præmio designato, si quis primus collimauerit. Lucta innexis inter se brachijs, iactuque vires oſtentent : in oculis Principis, ipsoque laudatore, neque ignauia cuiusquam neque peritia latebit. Quæ sunt omnia bellorum imitationes & imagines viribus corporis exercendisidonea, excitanda audacia, pellendotimore, dexteritateque comparanda in primis vtilia. Sensit elegans poeta quanti ea certamina referant, quando pueros Latinorum finxit ante vrbem ei exercitationi vacare, quatuor versibus recte institutæ iuuentutis repræsentans imaginem.

Ante vrbem pueri & primæuo flore iuuentus
Exercentur equis, domitant que in puluere currus.
Aut acres tendunt arcus, aut lentalacertis
Spicula contorquent, cursuque ictuque lacessunt.

Ludicris certaminibus adijciantur venationes. per sequendis feris patenti campo decurrere, montes superare discant: corpus inedia, siti, labore fatigare. Addantur tripudia more Hispanico tibiæ soni tum pedum pulsu modulãte Ludant pila. ioci alij, risus, oblectationes concedantur: ita tamen vt nihil obſcœnum sit, quo libido irritetur, nihil crudele quod à Christiana pietate ac moribus abhorreat. fictis tantum ac ludicris ad seria & vera certamina

[166]

instruantur. Atque illud in primis caueatur, ne pueri ac Princeps præsertim, exercendo corpus vi res frangant. frequentes magis exercitationes quã graues esse debent: vt cæteris vitæ partibus ita in ludicris certaminibus & reliquo labore modus sit. quod Aristoteles præcipit diligenter obſeruandum : affirmatque, qui violenter corpus in tenera ætate exercuerunt, in reliqua vita fractis viribus debilitata valetudine parum profecisse. argumento quod qui intra adolescentiæ annos Olympica vicerunt, vix vnus aut alter ex eo numero potuit cõfirmata ætate similem in ijs certaminibus palmam reportare. Ex his ludorum generibus ea sibi Princeps deligat, quibus corpus exerceat, vnde decus & laudem referat, præstet æqualibus, certe inferior alijs non sit: præsertim si ludi in oculis multorum exhibeantur, committere non debet, vt à quoquam iure contemnatur, habeatur imbecillis aut ignauus: quod sine iniuria maiestatis non contingat. Multum ergo meditatus ad certamen ludumque accedat: caueatque nepro laude contemptionem apud subditos pariat. Ad extremum sit Principi, sit eius institutoribus persuafum, non omnes ludos maiestati conuenire. certe non luctabitur cum ęqualibus, neque corpus quod sanctum haberi debet, contrectari à quoquam sinet, contorqueri, ad terramque afflgi: quod nefas esset quamuis ioco vsurpatum.

[167]

Tripudij particeps in publiconõ erit etiam larua tectus. nam facta Principum latere non possunt. membra bacchantium in morem agitare Principi non conuent, multo minus in scenam prodire, agere fabulas, pulsare citharam: quæ liber tas in Domitij Neronis moribus vel maxime accu sata est, ipsi exitium maturauit cunctis eum imperio ineptum iudicantibus, qui in histrionis habitũ degenerasset. Ac ne spectandis quidem publicis histrionibus & venalibus operam dabit, ne tempus tam male collocatum perdat, personæ quam gerit oblitus videatur, auctoritatem conciliare arti turpissimę exitialique: vnde vitiorum ampla seges existit. Sint ergo exercitationes Principis honestæ, sint frequentes potius quam violentæ: atque ita valetudini consulatur, ita viribus animi & corporis confirmandis detur opera, vt nihil de maiestate decedat: vel ipsi ludi ad splendorem principatus & decorem comparentur.

De litteris. Cap. VI.↩

ITa corpus tamen exerceatur, vires & valetudo frequẽti labore cõfirmẽtur, alatur fortitudo & audacia, periculorum metus varijs certaminibus remouea tur, vt animi interim cultus minime negligatur:

[168]

cuius eo maior cura esse debet, quo præstantiori conditione animus est. nam & filijs instituendis maiorem quam seruis diligentiam impendimus. equos generosos, boues aratores, quam canes domesticos curamus diligentius. Cuique rei pretium eius nobilitas aut vtilitas conſtituit. in homine men te excellentius nihil est: pluraque & maiora consilio quam viribus præstamus. Ergo puero Principi ab ipsa infantia pietatis & sanctissimæ religionis præcepta sensim instillentur non infundantur: ne vt vasa oris angusti infusam liquoris copiam reijciant. ea tamen videat exempla virtutum inter do mesticos & familiares, ea audiat præcepta viuendi, quæ per totam vitam tenaci memoria hæreant. Blancam Galliæ Reginam fœminam Hispanam ferunt, à puero ita filium Ludouicum instituisse, vt in animum induceret malle mori quam scelus concipere. vt mirum non sit tali institutione sobolem fanctam fuisse. Id ipsum Duci Mompenserio ante non multos annos in Gallia superstiti, nobilissimo Principi in primis annis inculcabat mater omnibus sermonibus. Auditum ex ipsomet. Ergo intelligat puer rudi quamuis ingenio, esse numen in cælo, ad cuius nutum sola terrarum gubernantur: cum quo Reges Imperatoresque maximi comparari non possunt viribus & potentia. eius voluntati esse obtemperandum. præcepta quæ hominibus

[169]

dedit, audiat discatque memoriter. Excitentur in animo igniculi gloriæ non inanis sed solidæ. quantus sit virtutis splendor, quanta in vitijs deformitas doceatur. De virtutis pulchritudine, vitiorum fæditate eo audiente disseratur: de futura vita, immortalitate, præmijs & supplicijs quæ pro conditione vitæ hominibus comparantur. Decursis primis annis infici debet ijs artibus, quas si dum est te ner, combiberit, ad maiora confirmata ætate para tior veniet. ac ferme septennio elapso accedat litterarum magister, quem vellem summis philosophis parem. nam vt Princeps vltra eruditionis me diocritatem non procedat, præceptor accedere debet excellenti doctrinę opinione. Sic multo cõmodius quod cupimus, & quod est necesse consequemur. Compendij breuissimi adinstar id erit. Certe doctus & disertus præceptor sit, moribus compositis, vt puerum optimis artibus atque disciplinis instruat, & ad omnia officia optimi Principis & gubernatoris erudiat. Laudo Philippum Ma cedonem, qui Alexandro filio nato tantum studiũ posuit eo instituẽdo, vt ad Aristotelem scripserit, qualem ac quantum ea ætate philosophum? non tantas se Dijs immortalibus gratias agere pro filio ex vxore Olympia nato, quam quod eo tempore suscepisset, quo posset abillo erudiri optimis artibus. nec solum scripsit sed re etiam præstitit. Ex Aristo

[170]

telis schola tantus vir Alexander euasit, quantus credi debet, qui orbi terrarum iugum imperij im posuit, multis atque adeo innumeris gentibus leges & magistratus dedit: easque sublata feritate ad humanitatis cultum traduxit. Acrem atque vehementem naturam, & studio gloriæ mirabiliter incensam tanti viri disciplina mitigauit. Sic quod orbem terrarum sui nominis fama compleuit, doctoris prudentiæ tribuatur: quod multa furoris & amenitæ signa dedit semper bello quam post victoriam clarior, ingenij acrimonię adscribi debet: quę nisi modestia adsit, furor non virtus nominanda est. Frænanda lib. dine, quæ cupiditas proximis adolescentiæ annis excitatur, magnum à litteris præsidium parabitur. tanta siquidem est oblectatio cognitione rerum se se pascentis animi, vt neque laboris tædium, neque auocantium voluptatum illecebræ sentiantur. Itaque sapienter poetæ cùm cæteros omnes Deos Veneris imperio subdidissent, in Mineruam modo & in studiorum præsides musas nihil ei, nihil Cupidini iuris esse voluerunt. Longum est ire per singula. sed temeritati, auaritiæ, ambitioni, quæ tandem aliæ res frænos inijcere atque vniuersæ turpitudini præter litterarum tractationè potest? vnde exempla auditu frequenti lectioneq; suppetent ad animum veris virtutibus informandum. Ergo prima eruditionis fundamenta diligenter

[171]

poni debant. Discat puer expeditè legere quoduis scripturę genus non elegantis tantum, sed etiam distor tæ atque vacillantis. ipsos litterarum nexus & cõpendia cognoscat, ne opus alieno præsidio ad legẽdas litteras & actionum formulas, quæ ex omnibus partibus afferãtur, semper habeat. quod arcanis continẽdis salutare sæpe fit. Doceatur scribere non inaccura te, vt plerique nobilium silij facere consueuerunt, sed eleganter & scite: quo libẽtius id faciat & minori labore, vti opus habebit per totam vitam. atque in eam rem, etsi minuta videatur, multum operæ, multũ industriæ à præceptore ponatur: conſilio, si opus erit, cõmunicato cum peritis eius artis. aliena etiã ope nonnunquam implorata, quo labori prouentus respondeat, neque spes de Principis eruditione concepta in ciuium animis fallatur. Grãmaticæ prima rudimenta non ineptis subtilitatibus grammatico rum onerentur (sic faſtidium amouebitur & mora) sed superuacaneis præceptis reiectis labor inutilis remoueatur, necessarius leuetur laudis dulcedine & docẽtis vrbanitate. Plurimum ergo operę in expli candis auctoribus poni debet, in scribẽdo atque lo quendo: vt vsu quodam quotidiano Latina lingua familiaris natiuæ adinstar efficiatur, his exercitationibus magis quam præceptorum copia. Inter auctores ex historicis Cæsarẽ, Salustium, Liuium deligendos arbitror, qui puero explicentur : quipped

[172]

in rerum gestarum explicatione prudentes & Romani sermonis elegantiam, multis sententiarum luminibus illustrantes. Confirmatis studijs & peritia maiori Tacitus adiungatur, horrida oratione atque spinosa, sed arguta in primis magnum rerũ thesaurum tegens, consilia Principum, artes, frau desque aulæ. In aligenis periculis & malis, quasi in speculo, noſtrarum rerum imaginem contemplari licebit. Idoneus auctor quem nunquam Principes, nun quã aulici deponant de manibus, die noctuque ver sent. Neque à poetis abhorrebit. Virgilij ingenium, orationis grauitatẽ & elegantiam admirari discat, Horatij sententias, vrbanitatẽ, argutias admirabi les. illi tantum repellantur à Principis aditu, oculis, auribus, qui turpissimarum rerum commemoratione mores corrumpunt, petulãtes, obscęni, molles quantauis elegantia & suauitate. quorum est magnus numerus, certa pernicies si aures illis præ beantur. Lasciui carminis venenum in animos influit, & elegantiæ suauitate conditum prius interitum affert, quàm remedium adhiberi possit Quod si picturæ omnes sua fæditate libidinẽ inflamman res sunt ab oculis iuuentutis & aspectu remouẽdę, vti magni philosophi præcipiunt: quid de carminibus lasciuis statuamus? Est enim poema viua quædam pictura multo magis impellẽs, quàm omnes excellentium pictorum tabulę. Omnes igitur

[173]

poetæ turpitudinem exprimentes non ab aula tantum, me quidem auctore, sed à totius patriæ finibus exterminentur quasi pestes certissimæ ad corrumpendos mores, deprauandos animos comparatæ. De Ciceronis scriptis dicere non attinet. res ipsa indicat, non Romanæ copiæ parentẽ extitisse, sed etiam reip. moderandæ salutaria præcepta posteris reliquisse. libri eius de rep. perierunt: multa tamen in scriptis alijs præcepta saluberrima continentur rebus gerendis: ac nominatim epistola eius ad Quintum fratrem, cuius initium est, Etsi non dubitabam, in hoc genere est admirabilis magni instar commentarij. Horum auctorum elegantiam & grauitatem puer imitari contendat. atque vt in omni vitæ parte, ita in studijs ad summa contendat. altius enim ibit, quàm si desperatio ne assequendi concepta, in quadam laudis medio critate consistat. Multum ergo scribat ac multa, epistolas, orationes: si ingenium & otium suppetat, etiam carmina. singula colo & commate distin guere sciat. litteras maiusculas suis locis adhibere. nihil enim in ea ætate negligendum est, quod consequentibus annis emendari non possit. Ex Latinis Hispana, ex Hispanis Latina faciat: quæ exercitatio multum valebit ad augendam vtriusq; linguæ facultatem. formam orationis exprimet, in qua penitus versabitur. abundabit copia verborum

[174]

optimorum, compositione ac figuris non quæsitissed sponte ex mentis thesauro manantibus : seque totum ad exemplar veteris elegãtiæ & grauitatis scriben do dicendoque conformabit. Volo enim vt non sola scriptione contẽtus, Latine etiam loquentes coram audiat: libẽterq; intersit eruditis sermonibus. cum ęqualibus non parum sępe loquatur. vnde facultas certe cõ parabitur historias veteres euoluendi, oratores externos qui Latine plurimum loquuntur intelligendi, respõsa reddendi paucis verbis concepta, sed selectis & grauibus. Nolumus equidem Principem studijs immori: sed hoc tamen pręſidium facile cõparabitur, si curabit magister vt frequẽti vsu lingua Latina familiaris ac quasi natiua efficiatur. In eam eam rẽ comites studiorũ haud exiguo numero dari volo: neque enim probo vt solus litteras discat, aut cum paucis. assuescat potius à prima ætate versari cum multis, iudiciahominum non reformidare: ne è tenebris in publicũ productus caligare & offendere necesse habeat. Si solus docebitur, ea discet quæ præcipientur ipsi: si in schola, etiam quę alijs. Audiat multa quotidie probari, multa corrigi. proderit alicuius obiurgata desidia, proderit laudata industria. Excitabitur laude æmulatio. turpe ducet cedere pari, pulchrum supe rasse maiores. accẽdũt omnia hæc animos, & licet ipsa vitium sit ambitio, vti Fabius eleganter ait, frequenter tamen causa virtutum est. Verrius Flacus ab

[175]

Augusto nepotibus delectus præceptor cum vniuer sa schola trãsijt in palatium. auctor Suetonius. Cædi Principem vix conuenit, quia deforme & seruile est: sed eo audiente verbis castigari alios, plagis, si opus erit, aliquando etiam impositis vtile erit. in alieno errato cautior ipse atque peritior euadet. Ex his comitibus vnum & alterum existere multum iuuerit maiori peritia Latine loquendi. id si facere in omni sermone familiari iubeantur, magni momẽti locum obtinebit, vt lingua Latina puero familiaris & pro pria maternæ adinstar reddatur. Insanum quãtum ea industria iuuerit. Denique sit persuasum Principem litteras non dedecere: ac vero rebus administrandis magnum pręsidium non leue ſubſidium, vita reliqua ex virtute transigenda ab studijs littetarum in prima ętate susceptis comparari. Scimus quidem in Hispania præsertim Principes magnos extitisse exiguo aut nullo litterarum cultu in minoriætate: qualis recenti memoria Ferdinandus fuit, cognomento Catholicus, pulsis ex vniuersa Hispania Mauris, subditisque imperio multis gentibus immortali Princeps laude. idem tamen si ad eximiã indolẽ litteras addidisset, multo maior & præstantior extitisset. Recte & prudenter eius patruus Alfonsus Aragonius & Neapolitanus Rex Hispanæ gentis lumẽ decusque perpetuum, cum à Rege quodã Hispano dictum audisset, litteras Principem non decere:

[176]

eam vocẽ non Regis, dixit, esse sed bouis. ipse litteras in pretio habuit, virisque eruditione præstanti bus tantum tribuit, vt ijs se inclinata quamuis ætate recoquendum præberet. Laurentio Valla familiariter vsus, Antonio Panhormita, Georgio Trapezuntio immortali laude viris: Bartholomęum Faccium, cuius extant de rebus Alfonsi commentarij, importuna morte extinctum tulit ęgerrime.

De musica. Cap. VII.↩

VIm præterea magnam musici concẽtus habent, tum ad oblectandos animos, tum ad affectus animi in vtram que partem concitandos. qui enim numeris natura constamus, quod arteriæ pulsus, fœtus in vtero formatio, partusque & alia multa declarant, numeris mirifice capimur. Siue reciten tur carmina, oratio missa per numeros aures incredibili suauitate demulcet. instar aeris per angustias tibiæ compressi, mentis sensus lege carminis explicantur cum voluptate. Siue modulatis vocibus cum varij animi affectus & motus exprimantur, incredibili dulcedine perfunditur animus: eaque oblectatione non modo curæ mitigantur, sed feri agrestesque mores emolliuntur ferri instar ignis calore victi. Quod Polybius libro quarto historiæ Romanæ testatur, Arcades, quęgẽs in Pelopõneso

[177]

erat, cum propter cæli rigorem & tristitiam aeris, magnos labores in agrorum cultura tolerarent, duritiam atque asperitatem morum ex ijs laboribus proueniẽtem, musicæ modis mitigasse. eôque non solum pueros, verum etiam adolescentes atq; iuuenes vsue ad trigesimum annum diligenter in ea exercendos curasse: Cynethensesque, quæ pars Arcadiæ est, eo more priuatim contempto ex morum feritate in varia scelera, & multas calamitates præcipites abijsse. Eam vim antiquissimi poetarũ significare voluerunt, Orphei cantu feras mansuefactas, Amphionis cithara lapides vltro ad structu ram Thebani muri concurrisse affirmantes. Sed præter oblectationẽ ad affectus animi varie concitandos multum musica valet: proditumque memoria legimns Timotheo ad Alexandri mensam Or thium canente, Regem in furorem actum, repẽte arma arma inclamantem relictis epulis prosilijsse. continuo tamen mutatis modis reuocatum ad sobrie tatẽ. quæ si vt conficta repudiamus, certe in maius aucta, nihil morabor: modo à Plutarcho libro de musica extremo meminerimus assirmatum, seditiones morbosque grassantes non semel fuisse sedatos musicę præsidio. Ex diuinis libris Dauide pulsante citharã Saulis Regis mentẽ malis incursibus furia tam, redijsse ad sanitatẽ constat. Nimirum anxieta te sedata musicæ dulcedine, minor cacodæmoni

[178]

potestas relinquebatur ad Saulem vexandum. Ne que mirum: affectuum enim imagines varijs musicæ modis continentur, non quales picturæ mutę, immobiles, inertes exprimunt. neque enim irati ho minisimago intabula depicta ad iracundiam inflam mat, quod de signis alijs & tabulis affirmare licet quãtauis dexteritate ad viuum expressis: modis au tem musicis affectus ita exprimuntur, vt eosdem in animis audientium ingenerent admirabili quadam potestate. Vtraque de causa musicam etiam Princi pi addiscendam censeo, in pretioque habendam. Nisi forete illa Ateę Scytharum Regis feritas probatur, qui Ismeniam ad epulas canere iussum, cæteris eum voluptate audientibus peritiamque laudantibus, sibi multo iucundiorem esse hinnitum equi affirmauit omnibus Ismeniæ cantibus. In quo declarauit, quam fero & agresti animo ipse esset. Ne que immerito magni philosophi, rerum publicarum conditores, in ea arte exerceri voluerunt iuuentutẽ: sed vt illius dulcedine emollitis moribus ad humanitatẽ reuocarentur. Ergo Reges voluptatis primum causa, musica opus habent: quorum assidui labores aliqua suauitate atque iucunditate leniẽ di sunt, serijs miscenda ludicra, vt durare possint. Simul animus curis grauis, venationi item & bel lis assuetus, agrestis & immanis euaderet, nisi musici concentus ad mansuetudinem & benignitatẽ

[179]

reuocent: qua virtute nihil est aptius ad beneuolentiam ciuium adiungendam. Deinde in cantibus discat quanta vis sit in legibus, quanta in ordine vi tæ commoditas, in animi moderatione suauitas. Vt enim ex acuto & graui sono medijs interuallis aptissima ratione coniunctis, musicæ suauitas exi stit, vox sine modo profusa audiendi sensum vulnerat: ita omnibus animi affectibus ad vnum con centum reuocatis, vt neque remissi præter modum sint, neque contenti amplius quam oportet, mirabilis concentus existit, qui cunctorum animos ad se rapit. Omnino in uniuersa republica & legum constitutione consideramus, si partes inter se consentiant, mirabilem harmoniam existere, suauiorem ea quæ ex vocum dulcedine mo disq; musicis temperatur. Non igitur solum Regi colenda musica est, vt animum à labore recreet, aut naturæ vehementiam leniat, cõponat affectus: sed etiam vt ex musicæ modis intelligat, florẽtem atque beatum reip. statum in modestia & æquabilitate consistere. Tria tamen in hoc vitia fugienda diligenter sunt. primum ne dum voluptatem per sequitur, animi concentum dissoluat turpitudine verborum modisue in lasciuiam & petulantiam fractis: quod ferè nostra ętate contingit, pulcherrimam artem ita esse turpitudine fædatam, vix vt honestæ aures pati aut interesse debeant.

[180]

Corrumpunt animos sermones lasciui & molles, præsertim si numeris adstricta oratio adiungatur, potentius influit turpitudo. quod si suauis etiam concẽtus accesserit, tanta viserit mali vt sustineri non possit. Oratio enim contorta numeris, & musicę viribus adiuta & aculeata, quasi vibratum telũ vehementius adhærescit. Sapienter igitur Plato & Aristotes legs sanxerunt, ne quis quo vellet genere cantionis vteretur, sed quæ ad pietatem prouocaret, virilis constansque esset. meritoque Alexander Ilium delatus vt fortium virorum monimenta notaret, oblatem citharam Paridis repudiauit, Achillis, inquiens, citharam mallem. Præclara vox Alexandroque digna: qua significauit nihil languidum & effœminatum ne in cantu quidem & fidibus Regem decere, quod maioris mali momentum fiat. Lasciua ergo & flagitiosa musica non solum ab aula Principum remouenda est, sed etiam à regni finibus deturbanda, si mores saluos esse cupimus, in ciuium pectoribus constantiam & fortitudinem alere. Et quantum est in populo Christiano Veneris laudes & fraudes vbique celebrari cantu fidibusque, partes omnes ipsaque adeo templa turpitudine personare? Dein de non tantum operæ Principi in musica ponẽdum est, vt aliarum artium oblitus videatur, quibus rem pub. administrare debet. Sunt quidem omnes artes

[181]

modo vtiles in Principis tutela & patrocinio. sed ex ijs quasdam ne attingat quidem quippe sordidas & seruiles: nisi forte aliquo artificio honesto otium fugere docendus sit, vitijs serendis omnibus aptum. Quædam moderate tractandæ, honestam oblectationem afferentes scilicet & cogitationem nobilitate dignam: non ita tamen vt omnes curas & cogitationes, tempus reip. debitum in illis consumat: quæ magna peruersitas esset, neque contingat sine reip. calamitate. Aliæ postremo sunt artes, in quibus omne Regis studium consumi debet: quæ ad remp. tuendam & bonis omnibus cumulandam comparantur. Musica neque sordida est, sed liberalis & ingenua disciplina: neque rursus ita splendida, vt in illa salus publica & dignitas collocanda sit. Detur ergo illi tempus, sed vt oblectationi, qua labores & curæ condiantur, non quasi rei seriæ. Postremo Principi considerandum, quam musicæ partem audire tantum, quam & an omnino vllam per se tractare ipse debeat. Medorum sane aut Persarum morem tenere placet: apud quos Reges alijs canentibus aut pul santibus oblectationem capiunt: ipsi eius artis maiori vsu peritiaue abstinent. Enimuero inter Deos in ipsoque musarum choro Iuppiter summus nun quam cantare fingitur, aut Chelyn plectro manuve pulsare. argumento Principem non debere

[182]

eam artem per se exercere. Equidem non in magno discrimine ponam vtro modo sentiatur. Sed musicæ partem paulo inhonestiorem Principi tractare non concedam. neque enim tibias inflabit: quas, quæ inuenit Minerua perspecta forte oris deformitate abiecisse dicitur: atque totum illud instrumentorum genus repudiabit oris spiritu sonantium. Ac ne canet quidem ipse, præsertim coram alij, quod vix contingat sine maiestatissugillatione. remotis arbitris aut inter paucos domesticos non putarim absonum adeo fore, ingenio Principem indulgere aliquid in hac parte. Nam fidibus ludere, & omnino manu plectroue arguto siue citharam pulsare siue testudinem, non dedecere Principem arbitror: modo neque multum tempus in ea exercitatione consumat, neque de peritia se iactet quauis tandem dexteritate pul sandi. Pulchre cantor nobilis Philippo Macedoni de solertissima musices ratione disputanti, Nunquam Dij, inquit, o Rex, tibi tantum mali faciant, vt tu me canendi arte vincas. Qua voce Regis ineptam ambitionem fregit, ad alienam laudem & præposteram aspirantis. De Alexandro Seuero quali ac quanto Imperatore, Lampridius: Geometriam, inquit, fecit, pinxit mire, cantauit nobiliter: sed nunquam alio conscio, nisi pueris suis testibus. Et mox: Lyra, tibia, organo cecinit: tuba

[183]

etiam: quod quidem Imperator nunquam ostendit.

De alijs artibus. Cap. VIII.↩

DEcursis primis ætatis spatijs, iactisque opportunę Latinitatis fundamentis, cogitandum erit de reliquis ingenuis disciplinis, Regiæ nobilitati maxime congruẽtibus. Ijs omnibus aut plerisque institui puerum Principem conueniet, si otium suppetat, vires corporis & ingenij adsint cælo datæ, optimaque ab infantia educatione confirmatæ. Quo locus altior est, ijs copijs ornamentisque magis instructus ad rempublicam accedat, curandum est: numinis instar vt à subditis habeatur maior conditione mortali. Nolumus equidem Principem sophistarum in morem quæstionem in conuentu poscere, & de re quauis proposita disputare: neque vero decet multum temporis in vmbra & otio litterato consumere, cui salus publica commissa est, & cuius humeris tantarum rerum moles incumbit. Sed si orbem istarum disciplinarum ita confecerit, vt in singulis præter modum non immoretur, summa tantum rerum capita delibet, eximium aliquid & præclarum pro culdubio existet. Perinde igitur atque illi qui, vt multos hominum mores & instituta cognoscant,

[184]

peregre proficiscuntur, tantum in qualibet vrbe morantur, quantum ad prudentiam ex multarum rerum vsu & cognitione colligendam satis est: non secus Principi tantum est ex vnaquaque arte sumendum, quantum ad virtutis vsum & regiæ sapientiæ disciplinam conferre poterit. Si enim omnes minutias subtilitatesque persequetur, neque finis neque modus disciplinæ erit: si vero cognitionem vtilitate terminauerit, non mediocris ex ea tractatione fructus existet: reliquis, quibus est maius otium, curam exactiorem eas addiscendi tractandique ablegabit. Non emuletur Chrysippi laudem, qui sæpe studio intentustanta voluptate perfundebatur, vt quasi extra se positum cibi & potus caperet obliuio. ne Archimedis quidem Syra cusani, qui ita defixus animo erat lineis in puluere describendis, vt prius hostilem gladium corpore exceperit, quam nobilissimam vrbem diripi ab hostibus & vastari sentiret. O rem omnium seculorum prædicatione digniſsimam, sed priuatis: Principi simile studium fuisset turpiſsimum. Neque omnia omnibus conſentanea sunt. Ne Alfonsi quidem Regis sapientis nomine væcordiam imitabitur, quem sapientię opinione tumidum, diuinam pro uidentiam, corporis humani fabricam accusasse fama est: vocis stoliditatem numen vindicasse per petuis ad mortem calamitatibus. Henrici etiam

[185]

Villenij rationem auersabitur, eruditionis vsque eo studio prouecti, vt ne à magicis sacris tempera uerit: quod hominum infamia & diuino supplicio vindicaretur. Ita cum vterque videretur sapere, neuter sipi satis cauit. Principi ergo ingenuæ disciplinæ aut omnes aut pleræque via, ratione, & compendio quodam tradantur, vitetur prolixitas. Ac primum in arte discendi, quam rhetoricam di cimus, multum studij & diligentię ponatur: in qua tantum ornamẽti est, tantumque præsidij ad omnem reipub. partem. Præclarum enim est quibus bonis à cæteris animantibus discrepamus ratione & oratione, earum dignitate alijs hominibus præstare plurimum, magnorum Principum propria laus. Quo pacto enim ferẽdum est, vt Reges, quorum vita nihil clarius & illustrius esse debet, in quorum aula nihil nisi purum & elegãs visitur, ijdem incultè & inornatè loquantur? An est vllus purpuræ nitor, auri & gemmarum splendor cum eloquentiæ decore conferendus? Quid enim esse potestoratione verbis splendidis & sententiarum luminibus instructa elegantius? Omnibus rebus splendeat opus est, qui splendorem vniuersis affer re debet. Animus cultu disciplinæ sit ornatus & virtutibus oportet. Ex animo ijs opibus instructo illustris etiam effluat oratio. Quod præterea ad alli ciendas voluntates subditorum, & animos

[186]

impellendos in quamcumque velit partem, incredibilem vim habet. Sine eo præsidio quid esset imperium? non enim subditis Princeps vt seruis imperat, sed vt liberis: qui non tam minis & metucogendi sunt, quam explicatione communis vtilitatis inflammandi: vt quod facto opus est, maiori impetu & ardore animorum faciant, neque ab alijs sedulitate atque diligentia se vinci patiantur. Princeps infantia impeditus, qua ratione aut milites ad inuadendam pugnam oratione accendere possit, quæ magnorum ducum partes sunt, aut ciuibus persuadere in pace, vt in vnam curam iuuandi rempublicam incumbant, concordia & societate inter se coniungantur? Scimus multis Principibus salutarem eloquentiam extitisse: contra infantiam non paucis exitio fuisse. Id antiqui significare voluerunt, Herculem Celticum multitudinem ad se nexam trahere fingentes, quibusdam catenis, quæ ex ipsius ore ad singulorum aures pertinetent, hoc est, orationis vi & copia. Et vt externa mittantur. quid Ioannem Castellæ Regem eo nomine primum vertenti fortunæ tribuit, & multis calamitatibus implicuit, nisi sermonis inopia ciuibus magna ex parte alienatis, Lusitanis offensis ad quorum imperium aspirabat, ex tardi tate quidem ingenij orta, sed quæ potuisset in tenera ætate magna ex parte emen dari? cum rebus,

[187]

verborum & sermonis copia accedit. Principes omnibus beneficia præstare non possunt publicè aut priuatim, ne ærario quidem penitus exhausto. danda est opera vt comitate verborum, cuius rei tantam facultatem voluit esse natura, voluntates subditorum concilientur, & in studium Principi gratificandi promerendique inflammentur. Quæ peritia paucis præceptis frequenti exercitatione me auctore parabitur. Eloquentia enim res esse mihi videtur facultate præclara, arte non maxima. Velim deinde in ea se arte Princeps exerceat, quę rem definiendo explicat, in partes tribuit, argumento confirmat : atque in omni disputatione quid verum, quid falsum, quid probabile sit, quid absonum acute perspicit, Dialectica eo dicta, quod disputandi suppeditet facultatem. Non vt importunam loquacitatem sophistarum imitetur, clamet inter æquales: quod esset regiæ dignitati, candori atque simplicitati contrarium: sed vt in deliberationibus verum à falso discernere, lucem rebus obscuris afferre, confusa modo & ordine collocare, mendacium & vanitatem refellere, sententiam validis argumentis confirmare, ad uersarij rationes eludere discat: quod erit imprimis salutare. Regis muneri, cuius est odio mendacium persequi, veritatem summo studio & contentione tueri, quid magis consentaneum

[188]

sit illa disciplina, quæ obsistit fraudibus & mendacio, & in omni vitæ parte veritatem diligenter inquirit? Ad hæ Regi debet esse propositum, vt qui sub illius imperio viuent beati sint: at omnis vitæ beatæ ratio veris bonis continetur: imprudentia bonorum specie & miseria deluditur. Dialecticam ergo amplectatur & colat, quæ falsam veritatis imaginem à veritate secernere solet: omnem sermonis fallaciam fraudemque retegere, sophistarũ insidijs ire obuiam, & in omni disputatione scopũ collimare. Præterea dialectica est eloquentiæ fundamentum. rectè enim dicendi finis est fidem face re. fides autem vi argumentorum, & copia exemplorum fit: quorum fontes & sedes dialectica monstrat: qua ratione exempla tractanda, argumenta nectenda, concludenda quæ sint. vt sine eo præsidio omnis plerumque oratio languida eneruataq; sit. Subseruit eadem omnibus disciplinis, quæ via & ratione procedunt, siue de rerum natura quęratur, siue de Deo rebusque cælestibus sit futura disputatio. Postremo acuit ingenium, atque excitat ad res omnes dispiciẽdas subtiliter, diiudicãdasque: siue artes aliæ tractãdæ, siue respublica constituen da sit, atque prudenter regenda. Inder mathemati cas disciplinas, quæ & ipsæ inter ingenuas artes numerantur, nobilitate & certitudine præ cæteris præstant Geometria & Arithmetica: quarum

[189]

vsus latissime pater. Dimetiendis agris, constituendis in quincuncem arboribus, extruendis ædibus, muniẽdis ex disciplina arcibus Geometria seruit. in bello pontibus subitario opere iungere flumina, vineas pluteosque extruere, bellica tormenta conflare, quis sine eius artis præsidio potuit? Præterea in omni artificio elegantiaque vitæ dominatur pictura, statuaria, aurificina. neque enim pulchrũ à deformiala ratione secernitur, quam quod rei pulchræ partes omnes ad vnam mensuram concen tu quodam reuocantur, fæditas à se ipsa discrepat totaque dissentit. Artificum quidem est opus hæc omnia præstare: eorum industria Princeps, vt res se dederint, vtatur: si tamen de singulis diiudicare ipse poterit, magnum præsidium, tum ad oblectationem animi, tum ad statuendum quod in rem sit, comparatum habebit. Ita tamen, ne tampus reip. debitum his elegantijs consumat: sed sint otij atq; negotij discreta tempora. Sine numerandi scientia quomodo exercitum in bello recensebit? quo ordine castra locabit? aut qua ratione pro numero militum acies instruet, subsidijsque firmabit? præmia quomodo pro meritis dabit, atque distribuet? æquitas enim & iustitia in præmijs rata portione & numero tribuendis magna ex parte continetur. neque iuris constantia potest sine numeris conseruari. Iam vero in pace, quam rationem vectigalium

[190]

habebit is, qui numerandi artem prorsus ignorat? vt enim paterfamilias officio fungi non potest, nisi in re familiari fuerit attentus, quanti reditus suppetant intelligat, quantis sumptibus opus habet, rationes accepti expensique conferre nouerit: ita Rex nisi vectigalium rationem & magnitudinem exploratam habuerit, passim offendet, in medio apparatu deficiet pecuniæ ob inopiam, maiora meritis dabit, quæ concedi poterant, denegabit. Neque enim par est, vt quod in reipublicæ custodiam impendẽdum est, in priuatos vsus aut inutilem magnificentiam conferatur, & rebus ludicris seruiat: aut reipub. subsidia ad augendam paucorum potentiam & opes referantur. Oportet ergo Regem esse in vectigalium ratione & in tuendo ærario vigilantem. Intelligat pecuniam publicam non esse suam, sed eius fidei creditam, vt in populi salute consumatur. Postremo de illa disciplina dicendum est, quæ astra contemplatur. An patiemur Principem tam præclara cognitione esse destitutum? neque enim me diocris vtilitas ex cæli contemplatione capitur: qua fit animus erectior, moderatior: & in omni vitæ ratione sibi constat. Qui enim rerum cælestium amplitudinem animo lustrat, quæcunque in terris videntur magna, contemnit: & qui definitos siderum cursus attente contemplatur, ad

[191]

diuinæ sapientiæ cognitionem facile assurgit. Quanta Dei potentia sit, vnde tanta moles effluxit, quanta benignitate generi humano prospexerit, cum nostris vtilitatibus omnia, quæ in cælo sunt, seruire videamus. Sic pietas cultusque suscipitur animo, religionis sanctissimæ: confirmatur persuasio esse numen, quo omnis natura constituta est & gubernatur. Oculos in cælum tolle. cælum vide, quam late tenditur, quali conuersione, quam rata in omni ęternitate versatur. annum solis ambitus facit, mensem lunæ. lucis & tenebra rum vicissitudines considera, tempus omne & in omnibus partibus ex ęquo diuidere: operis & quietis alterna reparatio. Verum non erat hoc loco propositum de re tanta disputare. prolixior astrologis de stellis oratio relinquatur: quæ nauigationi seruiant, quæ arandi, serendi, metendi tempora in ducant. Illud si adiecero satis habeam: prima eius disciplinæ rudimenta eatenus necessaria videri, vt Principi cæli plagæ notæ sint, prouinciarum interualla perspecta ex rationibus geographicis, & descriptionibus regionum: quod rebus gerendis imperio vsque adeo fuso imprimis est necessarium. turpissime sæpe eius rei ignoratione offendatur, quod multis exemplis illustrare promptum esset. Ac præsertim ad cognoſcenda ex historia malorum gesta multum contulerit, ad descriptiones

[192]

regionum, rationem temporum per interualla quædam discretam adiungere, quam Chronogra phiam vocamus: vt eo præsidio quasi locis & ima ginibus adiuta memoria, singula exempla & rerũ euentus facilius contineantur. In quo quantum præsidium ad prudentiam comparandam sit, dicere non attinet. Est enim bistoria testis temporum, lux beritatis, bita memoriæ, magistra bitæ, nunciæ betustatis, vti eleganter Cicero ait, Et constat paucos ex ratione tantum honesta à deterioribus, vtilia à noxijs discernere: multo maiorem hominum partem rerum euentis, aliorum exemplis admonitam discere quæ facienda sint, quæ vitanda inomni vitæ parte: quod historia suppeditat. Consenescat ergo in lectione historiarum Princeps. externos nostrosq; annales diu multum que euoluat: in quibus multa inueniet, quæ imitari velit, bonorum Principum gesta: multa econtrario vitanda. Tyrãnorum initia perspiciet, media, exitus, casusque graues paucis enim annis addiscet, quæ tot se culorum experimentis comprobata, sapientum litteris æternisque monimentis consignata sunt. indocilem vsus disciplinam consequetur: ac perspiciet, actionibus & vitę conſentaneum exitum esse. scelera si impune cadant in præsenti, odio deinde posteritatis & perpetua infamia lui: stultum que esse cogitare præsenti potentia consequentis æui

[193]

memoriam opprimi posse. cum aulici loquantur ad gratiam, alij ne mutire quidem audeant, eo am plius multa lectione opus habebit. in superiorum Principum vita, suos mores quasi in speculo contemplabitur, laudatos aliquando, castigatos sępius. Ea vna ratio est Principis morbis & imperitię me dendi. hic fructus vel maximus historiæ cognitæ esto. Tibicen quidam discipulis mandabat non opti mos tibicines sed absonos etiam audire, quò ab vtraque auditione quid sequi opus esset, discerent, quid vitare.

De comitibus. Cap. IX.↩

COmites ſtudiorum, ministri aulæ dentur ex vniuersa nobilitate selecti, in quibus indoles virtutum eluceat recta institutione confirmata. Nusquam enim grauius peccatur, quam ea cura neglecta, quales adolescentes & iuuenes ad pueri Principis familiaritatem & omnia iura domestica admitten di sint. Neque flagitium Princeps cogitabit fieri posse, nisi admonitus ex aliena petulantia eorum, qui cum eo viuunt: neque faciet nisi scelerum & improbitatis ministros domesticos nactus: qui omnes vias fraudis norint, nullumque dedecus subterfugient studio se in gratiam Principis insisinuandi, vnde certa pestis existat. Delectu habito

[194]

non pauci sed magno numero admittendi sunt, vltroque etiam aduocandi. Plerique procerum filij cum suo Principe ingenuis disciplinis, vt cuiusq; ingenium erit, & probis moribus vniuersi instituantur: adolescant crescantque virtute partier & ætate. vnde mutuus amor existat inter ipsos & cum Principe, quo nullum certius præsidium ad reip. salutem comparari poterit. Sit aula Principis ducum fortissimorum, magistratuum sapientum, & rectorum copiosum ab hoc initio seminarium: vnde velut ex probitatis, & eruditionis, & prudentiæ gymnasio viri prodeant in omni genere virtutum bello paceque clarissimi. Princeps longo vsu discat quantum cuique credere debeat, neque alienis auribus & oculis deligere magistratus, duces creare opus habeat, eorum qui ad gratiam cõmendant, aut ex odio vituperant, quos minime oportebat, vaniloqui assentatores, fallaces: quorũ magnus numerus Principum auribus insidiantur. Ex ijs adolescentibus quasi prætoria cohorte confecta, præclara facinora nobili inter eos contentione excitata, nobiles de hostibus victoriæ sæpe eorum virtute & dexteritate existent. Quid enim non audeant iuuenes excelso animo instructi, claris maioribus nati, optimis disciplinis instituti? quid non possint animis à prima ætate coniuncti, periculorum contemptores in ferrum

[195]

flammamque irruentes feroces, formidabiles, torrentis adinstar obuia quæque prosternentes? sic Benadadus Syriæ Rex ab obsidione Samariæ pulsus est, multis suorum amissis virtute iuuenum, qui principibus prouinciarum nati, in aula Regis Achab educati fuerant videlicet. In primo enim agmine constituti numero ducenti triginta, facto in hostes impetu victoriam pepererunt: patriam ab extremo periculò seruitutis, excidijque, virtute liberarunt, immortali laude digni, facinus præclarum diuinarum litterarum monimentis in om ne tempus consignatum. tantum sæpe rebus præsidium in vno aut paucis est. P. Cornelius Scipio, cui ab excisa Carthagine Africani cognomen fuit, cum Consul factus contra Numantinos mitteretur in Hispaniam, ex nobilitate Romana & ijs, qui à Regibus missi erant magno numero, cohortem instituit, quam Philonida dixit mutuæ coniunctionis nomen. validissimum rebus gerendis inter milites à mutua amicitia præsidium scilicet sanxit. Sic Gotthis in Hispania rerum potientibus in more positum erat, vt Principum liberi in aula regia educarentur. Filij quidem ad custodiam regij corporis & priuata obsequia adhibe bantur: inter epulas ministri erant, venantem Regem, quibus per ætatem licebat, comitabantur: & ad bellum prosequebantur armati. Magnorum

[196]

præfectorum & ducum hæc rudimenta incrementaque erant. Filiæ autem in gynæceo Reginæ ministrabant: vbi Mineruæ artes, psallere & saltare, quantum necesse erat, fœminis docebantur. moris omnis cum ætate gnaræ viris principibus connubio iungebantur. His moribus Gotthi opibus & potentia aucti latissime propagarunt imperium, Romanis rerum dominis eripuerunt Hispaniam. Eo instituto publice suscepto vix credi potest, quantum beneuolentia erga Principem in subditorum animis accendatur. Proceribus præsertim in officio retinendis saluberrima ea ratio est, ne motus per prouincias concitentur studio rerum nouarum, fidei obsidibus honoris specie in Principis potestatem contraditis filijs carissimis. Neque enim ex vna tantum prouincia comites Principi & asseclas dari volumus, sed ex omnibus nationibus, quam late imperium patet. quo nimirum intelligant vniuersi in prætio se haberi, & pari caritate Principem complectentes, vti imperio ita animis constricti amplius teneantur: eo beneficio deuincti pro communi salute, Principis dignitate nullum laborem, nullum vitæ periculum subire recusent. Vnde præterea multæ & magnę commoditates existent. Princeps frequẽti vsu, omnium gentium instituta moresq; penitus habebit explorata. quæ virtutes singulis insint,

[197]

quæ vitia. familiari sermone, nullo labore cunctorum linguas intelliget, familiaresque sibi efficiet: ne opus sit per interpretem semper iura dare, responsa reddere: quod subditis nationibus moleste accidat. Neque enim pueros externos Principis lingua loqui volo, sed quemque materna præsertim coram Principe: vnde singularum linguarum copia facultasque existat. Liceret multis exemplis ex nostra gente petitis hoc præceptum quanti sit confirmare: sed in magna copia externa afferam. quatuorque Reges commem orabo clarissimos in sua quemque gente, ex hac disciplina hisque præceptis in tantos ac tales Reges euasisse, quales paucissimos ex omni memoria liceat laudare. Ac primum Sesostre Ægyptio Rege nato, qui quails ac quantus fuerit notum est, præclaro consilio pater ex tota Ægypto omnes infantes eodem die quo filius, natos, in regiam congregari iussit, vt vna educati atque instituti maiori beneuolent ia constricti, in bello essent promptiores. Sic Di odorus lib. secũdo cap primo testatur. Delectum mallem quid enim fortunæ temeritati cõmitteret, quales essent fututi filij Principis ministri, quail ingenio naturaque præditi? Sed in errore tamen Regis barbari lumen veritatis elucet, expedire rebus cõmunibus vt cum puero Principe ex omni ditione æquales educentur instituanturque ad omnem probitatis

[198]

partem, bellicam virtutem, prudentiam ciuilem, vt cuiusque ingenium erit captusque naturæ. Sed & Cyrum considero, qui Perſarum imperium condidit primus, cum æqualibus educatum, cum ijsque æquo iure vixisse, illorum virtute pares imperio opes & gloriam fuisse consecutum. Multum æqualibus deferre consueuit, dona identidem dare, cum ijs multus esse: consilia cõmunicare, syluas ve natione fatigare, corpora vt exercerent curare ludi cris ad vera certamina, animorum inter eos secumq; beneuolentia concilianda prudẽtissime compara tum. Sic factum nihil vt præstantius singuli sui Principis gratia esse iudicarent: ad eam omni conatu contenderent. Testis Xenophon ijs libris, quos de Cyri vita & educatione conſcripſit siue ad veritatẽ historiæ, siue ad effigiem optimi Principis, dignos profecto quos nun quam Principes de minibus de ponant: nullum est enim in ijs prætermissum officium prudẽtis & moderati Principis. In quo subitanimum admirari imperium Cyri virtute partum, Cambisis filij breui interuallo, culpa labefactatum. Sed nimirum vti Plato lib. tertio de legibus affirmat, non eadem sed plane diuersa educationis ratio fuit. cõmutata institutione, velut ex fonte tetro diuersi prorsus mores & ratio imperandi manarunt, exitus contrarij Cyrus in aspera regione natus, atque plurimùm inter pastores victu frugali educatus,

[199]

durato corpore, animo magno hostes sæpe exter nos, vitia domestica superauit. Idem bello quam post victoriam clarior, neque considerans quanta mala ex molli educatione incurrant: & alioqui bellis, quæ alia ex alijs apta nexaque gerebat, districtus, filium mulieribus & eunuchis educandum tradidit. Sic ex copia voluptatum mollis vita, indole ipse deprauata in subditos insolens extitit, aduersus hostes ignauus. quæ res inuidiam popularium accendit, ex inuidia contemptum. Quo exemplo calamitatis Darius, qui illud imperium à Cambise labefactatum, occupatum à Magis, vir tute & industri a restituit, non satis castigatus, cum ipse aspera educatione nutritus esset (neque enim Regibus natus erat) Xerxem filium in minori ęta te delicijs eneruari & ipse permisit: quibus exitialius nihil est. Magna est enim potestas voluptatis, vires incredibiles, eô acriores quod lenis & blanda prius animum occupat, atque de statu mentis euertit, quam ferme prouideri possit. animi & corporis vires eneruat, rationis imperium euertit, omnia pessundat, latronibus persimilis ijs, quos Ægyptij Philistas vocabant, amplectentes quos strangulare volebant. Neque aliunde maiuspericulum vrget Principibus, quod sæpe repetẽdum est, quam à circumfusis vndique voluptatibus in tanta enim rerum omnium copia, eorum cupiditatibus

[200]

nemine contradicente, si quis non corrumpatur, vitijs atque impuritati non cedat miraculi instar haberi debet. Vix vt credam imperium aliquod stare posse, Principes bonos & prudentes euadere nisi circuncisis diligenter voluptatibus. Alioqui ex otio & delicijs, impudicitia, auaritia, frequentes in iuriæ extabunt, peculatus, latrocinia Principes pri uatique parum de rep aut communi periculo cogitantes, augendis sine modo opibus incumbent: ne desit videlicet vnde gulæ & ventri turpissimæ corporis parti seruiatur, cuius se obsequijs manciparunt. Is erat rerum status in Hispania quo tempore Rodericus postremus Gotthorum Rex imperium suscepit. vt neque pace coalescere, neque bellum defendere prouinciales possent, vitiorum assuetudine eneruati, accubãtes in conuiuijs, cibo atque vino debilitati. corrupti stupris vitam infamem Principum exemplo eruditi populares transigebant. animorum vigorem vitiorum licentia ex tinxerat: nihil vt Hispaniæ moribus corruptius esset. Neque restiterunt, donec vniuersa respub. in præceps abijt. Virtute partum imperium opulentia perdidit, & opulentiæ asseclæ boluptates. Verum vnde egressa est, eo cõuertatur oratio. Mos erat Principibus Macedonum adultos liberos Regibus tradere ad obsequia haud multum seruilibus ministerijs abhorrentia. Excubabant præ foribus ædis, vbi

[201]

Rex dormiebat: acceptos ab agasonibus equos, cũ Rex ascensurus esset, admouebant: comitabantur venantem, & in bello: omnibus artibus studiorum liberalium excolebantur. Præcipuus honor habebatur, quod licebat sedentibus vesci cum Rege: castigandi verberibus eos nulli potestas præter ipsum erat. Hæc cohors velut seminarium ducum, præfe ctorum que apud Macedones fuit. Q. Curtius auctor lib. octauo de gestis Alexandri. Sed & filio Regis filios Principum in tenera ętate fuiffe datos, vt omni disciplina lierali cum eo inſtituerentur, etsi is auctor sileat, res ipsa indicat: Alexandrum eorum virtute beneuolẽtiaque septum, cum quibus fuerat educatus, deuictis late hostibus, imperium orbis terrarum finibus term inasse. Hæc ergo nostra sententia est, vtinam tam grata prudẽtibus, quamsalutaris reip. cum Pricipe futuro debere procerũ liberos magno numero ex omnibus imperij prouincijs selectos à tenera ætate ali, crescere, bonis artibus & virtutibus institui. Illud cauendum ne aliquis arte, aut ingenij similitudine, aut vitiorum communione (quod peius est) se præ cæteris in gratiam pueri Principis insinuet: omnium arcanorũ particeps & arbiter fiat multo cum illo sermone remotis arbitris, quod non sine inuidia & offensio ne contingat. Ab ijs initijs suscepta familiaritas, con fir mata accedente ætate quas non turbas excitare

[202]

solet? præsertim si Princeps contingat ob ingenij imbecillitatem curis grauioribus impar, deditus voluptatibus, aulicorum potentia crescet: ac eius maxime, qui prę cæteris gratia pollet, arbittio cuncta belli & pacis consilia procedent, contemptis melioribus: quanta cum calamitate rerum communium multa funesta exempla declarant. Omni no in Castella memoria non admodum vetusta, Aluarus Luna in regia ita dominatus est, vt ne cibi quidem genus, non vestes, non ministeria Rex nisi ex eius voluntate mutaret. miseram Regis an regni an vtriusque conditionem. malum ipsius Al uari capite tandem expiatum. Quod futurum Regina mater prouidẽs ab aula pulsum à filioque Rege in tenera ętate distractum in Aragoniam, vnde venerat, amandarat. Destinata prudẽter atque perfecta vis altior discussit. Regina importuna morte sublata Aluarus ad pueri Regis conuictum cõtinuo in aulamque redijt, atque præ cæteris gratiosus est factus breui: vnde graues motus extiterunt, diuturnæ calamitates: quas hoc loco explicare sigillatim operæ non est. Illud modo Principis institutoribus commendatum esse debet, ne quoad res ferent, bnum aliquem gratia præ cæteris crescere patiantur: ac potius puerum assuefaciant moneantque, bt comites omnes & asseclas pari beneuolentia complectatur.

[203]

De mendacio. Cap. X.↩

MAgno & excellenti ingenio viri, prudenitæ opinione maxima, Principem ad regendam populi multitudinem, alta dissimulatione opus habere persuadent. Cæteros mortales simplici via ad honestatis studia aut vtilitatis contendere: Principum non eandem esse rationem, quibus salus multitudinis credita est, variæ, multiplicis, inconſtantis, neq; eiusdem semper voluntatis aut iudicij. Vertat se in omnes formas Protei adinstar, varias personas assumat sæpe contrarias, qui omnibus placere debet, cunctis dicta omnia & facta probare. Itaque rectorem multitudinis statuunt, modo præse ferat æquitatis studium, benignum ie & tractabilem ciuibus præbeat, singulari humanitate se adeuntes complectatur: posse in animo ingentes fraudes suscipere, vitia & probra, quæcumque ex vsu fore iudicabit continendi in officio subditos, aduersarios terrendi. Itaque hi Principem ex dolo, fraude & mendacio componunt: fronte probitatem ostentare iubent: libidinem, sæuitiam, auaritiam, vt res erunt, suscipere concedunt. quæ res priuatis probro essent, Principi afferre laudem. Nõ ergo his quidem auctoribus vnam semper viam agẽdi insistat, sed negotijs, temporibus, personis seruiat.

[204]

omnia ad publicum commodum referat, imperij stabilitatem, veritatis ac mendacij nullo discrimi ne. Quod fabulæ integumẽto antiquis temporibus indicatum putant: cum Achillem fabulantur Chi roni Centauro in disciplinam traditum monstro horrẽdo atque immadi: qui in humana facie, equi media ex parte aut tauri corpus & feritatem representaret. Nimirum significãtes Principem multitudine regenda humanitatem fronte ostentare debere: mores, vt res postulauerint, in varias atq; insolentes formas mutare. Tum recenti memoria Ludouicus vndecimus Galliæ Rex Carolum filium, quem Ambasiæ educandum curauit, ne facta qui dem potestare cuiquam eum adeundi: accedentibus annis à liberalibus disciplinis arcuit atque à litteris, affirmans hanc vnam sententiam instar omnium præceptorum fore. Qui nescit simulare nescit regnare. Neque dubium est multos sæpe Principes eam rationem tenuisse, acceptamque potestatem ad vitæ exitum magis dexteritate ingenij, quam veris virtutibus conseruasse. In eo numero Tiberius Augusti successor fallendo simulandoque bo tis penitus contraria, ex suis birtutibus nullam æque ac di ßimulationem diligebat: eô ægrius accipiebat recludi quæ premeret. auctor Tacitus. Hæc multorũ sententia est, verbis raro (pudor retinet) rebus sæpe & exemplis vitæ testata, Regem vitia virtutes que

[205]

ex æquo debere colere, omnia vtilitate metiri nulla honestatis cura, si ab ea dissentire videatur. Modestius alij Principi æquitatis & virtutum præsidium adiungunt: neque concedunt vt sponte pec cet, ab æquitate discedat: coactum tamen necessitate permittunt mendacio fallere, fraudem suscipere: ne si nimium iusti tenax sit, se periculo, remp. multis calamitatibus inuoluat. Sic Herculem affirmant, quia totum corpus leonis pellis non tegebat, vulpinæ partem assuisse. Qua responsione Lysander Lacedæmonum Rex eos elusit, qui in eius mo ribus & studijs maiorem requirebant simplicitatem, dolos vituperabant. Vtetur ergo Princeps ex commodo, fraude & mendacio, sed raro & quasi medicamento: quod Plato etiam concedendum iudicauit Principibus & magistratibus ducenda multitudine ad id quod oportet: quoniam ad lucẽ sæpe veritatis caligat, & leui opinione quasi vmbra terretur. Cuius rei in diuinis libris extant exempla eorum qui fraude & mendacio præclara facinora sine vituperatione perfecerunt. Verum non erat hoc loco propositum de fraude & mendacio disputare: an liceat aliquando rebus exigentibus vti. illud contendo Principi à primis annis esse inculcandum amorem veritatis, mendacij odium: nihil vt turpius ea fæditate arbitretur, nihil regiæ dignitati magis contrarium. Est enim

[206]

veritas bonum stabile, Deo gratum, ad beneuolentiam conciliandam aptissimum, præsidiaque com paranda. Quis enim ei se & sua non permittat, quem credunt ne fidem violet, vitæ, fortunarum, & principatus quodlibet periculum potius subiturum? Neque temere Romani in capitolio fidem prope Iouem sacrauere: sed vt indicarent rationes imperandi fide maxime & veritate niti. Quam turpe autem mendacium, quam indignum hominis præstantia sit, ex eo perspicitur, quod ij etiam qui sæpe mentinutur, magnum laborem suscipiunt fraude tegenda: ea reclusa vehementer erubescunt: Atque ita vt cum alia crimina sint maiora, pauca maiorem ignominiam perpetrantibus afferãt: vsuque receptum est vt contum eliæ instar grauissimæ sit morte vindicanda iniuria, non si quis auarus, adulter, aut homicida vocetur, sed si mentiri obijciatur. Est quidem vituperanda vindicta quasi diuinis legibus vetita, quæ nulli concedunt, quamuis malo prouocatum malum rependere. Sed ea tamen opinio mendacis appellatione grauissimum contineri conuitium, nunquam nisi ex mendacij fęditate esset orta atque suscepta. Quid enim turpius mendacio? quid magis alienum ab hominis nobilitate atque præstantia? quæ in luce atque in omnium oculis collocari gau det: mendacium tenebras amat, latebras captat,

[207]

vbi eius turpitudo abscondatur. quid indignius, ge nerosis animis atque præstantibus? Mentiri enim nihil aliud cogit, nisi metus verberum, obiurgatio nis, infamiæ. at metus, animi fracti & abiecti turpiterque seruientis ægritudo est, neque cadit in animos liberos & excelsos, sed in seruos metu verberum facientes quæcunque faciunt. Adhæc, cum in vita humana nihil præstantius sit fide, qua commercia stabiliuntur, & societas inter homines stat: huic diuino bono nihil est magis contrarium quam fraus & mendacium. nihil enim stabile esse potest, quod non est fidelitate vallatum, neque fides obligari nisi fide potest. Postremo omnis beatæ vitæ ratio veritate continetur, verisque bonis gaudet: miseria inanitate conficitur & specie veritatis decepta, mala pro bonis amplexatur. qui ergo mendacem aliquem dicit, vna voce omnia in eum probra contorquet, tenebris oppletum esse, vitijs omnibus fædatum, seruilis ingenij, dignumque, vt cui nihil magnæ rei à quoquam in vita credatur. Sed ais reipublicæ rationes interdum postulare, vt Princeps fallat, mentiaturque: veritate simplicitateque in magna incommoda incurratur. Qua in obiectione, Deus immortalis, quanta vitia insunt? primum enim nulla vtilitas est, quæ cum turpitudine coniungitur: cum multo magis noceat quam prosit. dignitatẽ enim

[208]

labefactat & honestatem, quibus nihil est præstãtius, nihil stultius quam aurum ferro mutare. Dein de mendacio assuetus perfidi & iniusti fama suscepta, omnes rationes publicas & priuatas labefactet necesse est. quis enim se illi socium adiungat? quis illi credet? Postremo quæ commoditas esse potest, ei de cuius fide dubitatur? cum nemo promissis credat quamuis sacramenti religione vallatis: cunctorum odia incurrat. vt enim mercator qui specie vtilitatis decipit, neque quod iniuste quęsiuit per fraudem retinere potest, & alios auertit à cõmercio: ita Princeps fraudulentus & quod fraude parauit, diu retinere non poterit, & hominum volũtates, quo nullum maius præsidium est, à se penitus alienabit: cunctique deſerent eum, cuius fidem suspectam habent: & ad eius nomen, quem fidelem esse vident, se libenter adiungent. Neque latendi spes fallat. fraus enim & fictio ipsæ se produnt: neque numen permittit hominem fallacem diu felicitate frui, quam mendacio parauit. At multos mentiendi artificio disputas fuissenomen sapientiæ consecutos. verum id quidem est. sed quam falsa esset illa opinio, rerum exitus comprobauit. illæ namque opes, quæ erant nixæ mendacio, perierunt: illæ econtrario firmæ permanserunt, quæ veritate fuerant stabilitæ. Præterea detecta fraude cadenteque errore multitudinis, qui

[209]

tantisper laude celebres erant, ab omnibus vituperantur. At Lysandri dictum vt argutum atque festiuum ridetur. Verum, sed intra broue tempus illam dicti festiuitatem & risum multæ lacrymæ consecutæ sunt: multis circum ciuitatibus Lacædemones alienatis in multas calamitates inciderunt: neque post Leutricam pugnam ad pristinas opes & imperij amplitudinem resurgere potuerunt. Principes, qui recenti memoria mendacijs & fraudibus vsi sunt, quantum nomini suo & populis commissis calamitatẽ attulerint, dicere non est necesse. Neque enim felicitas aut lætitia syncera esse potuit, quæ mendacij radicibus nitebatur. Achillis educatio mouere non debet, ac potius credere par est gemina centauri natura, Principis tum prudentiam, tum fortitudinem antiquos indicare voluisse. Qua ratione in templorum aditu, quasi Dei effigiem veteres sphingem solebant fingere. Ægyptij prudentius, quasi iuuenem seni assidentem Dei imaginem exprimebant. Præterea multa veteres poetæ sapienter dixere, multa sine iudicio mentiti sunt moribus suæ ætatis seruientes. Ne nos quidem cautione Pricipẽ opus habere negamus, quam populus vocat calliditatem & fraudem, virturi, vt solet, vitij vicinum nomen affingens. Ijdem certè poetæ Achillẽ Phæ nici instituendum traditum affirmant, prudenti

[210]

homini, atque in arte dicendi exercitato. Quibus vir tutibus instructus accedat, vti superius est dictum, qui multitudinis rector, patriæ defensor, copiarũ dux constituitur. Sic igitur assuescat à teneris annis Princeps, vt mendacium peis quauis turpitudine detestetur. & pręse ferat fore semper vanis ho minibus & fraudulentis infestum. Quod si fecerit, adulatorum artes opprimet perpetuum malum Regum: quorum opes sæpius assentatio quã hostis euertit. eo amoto periculo, vitato scopulo diuinum patrocinium sibi veritatis & simplicitatis amore vel maxime adiunget. Obsidione igitur & insidijs perditorum hominum liberatus, & virtutum choro septus, honestatis munitus præsidio res publicas & priuatas feliciter administrabit. Verum de adulatoribus alio ex principio dicendum est. Quod ad rem præsentem attinet, ita institutor Principis se comparet, vt mẽdacij odium, veritatis amorem identidem inculcet: nullum erratum puerile acrius obiurget, quam mendacij licentiam: cæteris peccatis veniam facilis dabit confitenti modo, neque neganti quod verum est. Plagis etiam impositis & acri obiurgatione ministrorum mendacia castigabit, vt alieno exemplo discat, nihil esse magis ea turpitudine detestandum. & quoniam cædere Principem raro aut vix conuenit ſeruorum in morẽ, in alieno dolore & lacrymis

[211]

officij ipse admoneatur: cuius per totam vitam memoria in animo atque in intimis sensibus fixa atque stabilis permaneat.

De adulatoribus. Cap. XI.↩

MAgna est pulchritudo veritatis tota sibi cõsentiẽs, omnibus partibus ad vnũ concẽtum mirabiliter reuocatis: vires candoris & simplicitatis incredibiles, mẽdacio & fraudibus nihil fędius. Nil alienius ab hominis dignitate atque præstantia, quam aliud fron te ostẽdere & verbis, aliud in pectore actioneque versare. Licebit Principi dissimulare aliquando, consilia tegere, quę cum occultantur vim habent, professa debilitantur: neque stulte cum omnibus, quid agere velit, cõmunicabit. Consus (Neptunus idem) sub terra Romæ in circo colebatur, vt quoniam suo numine regere conſilia credebatur, ex loci conditione intelligeretur, occulta ea esse, pectore clausa debere. Id secutus Petrus Aragonius cum spei occupandæ Siciliæ ciuium cõiuratione immi neret, classe cõparata atque instucta per speciem littora Africana inuadendi, à Pontifice Romano, quorsum ij apparatus ſpectarent, sciscitatum legati cum percontandi finem non facerent, Rex in iram concitatus, Comburam, inquit, intimam tunicam

[212]

si me oruni confiliorum gnaram esse putarem. Prudẽs responsum, digna magno Principe vox. vt enim obscuri animi est, & abiecti mentiri & fallere: ita suscepta consilia tegere non posse, angusti pectoris. Neque potest rem magnam sustinere, cui tace re graue sit, quod homini facillimum voluit esse natura. Apud Persas linguam grauiùs quam vllum probrum castigare moris erat. silentium sancire capite. Quod si mendacij fæditate nihil est turpius, nihil veritatis specie honestius, assentatores, quorum est magnus numerus in aula Principum, exitiales imprimis esse fateamur necesse est: atque ita nulla vt pestis grauior, nulla belua truculentior, nullum immanius monstrum fingi possit. non si tigres, pantherę, & leones in vnum locum conferantur, Chimæras, Harpias, Sphinges animo subijciamus, cum adulatorum prauitate comparari possunt. Non enim lucem solis eripiunt, sed quod est multò funestius, veritatis lumen extinguere atque opprimere conantur: cæ citatem inducere reip. moderatoribus, quos Deus in rerum fastigio, vt in perpetua vigilia essent, cæteris omnibus prospicerent, collocauit. fontes tetra tabe inficere, vnde vniuersus populus haurit aquam, exitiale. Non exsuccos homines ij tenuesque consectantur, sed bonis omnibus & viridita te florentibus insidias faciunt. horrea formicæ

[213]

ad inania nunquam tendunt: erugo non in aridis sed in viridibus arboribus versatur. Pediculis similes id genus homines sunt, extincto, quo alebantur, sanguine, defuncta corpora deserunt. Quanta ergo pernicies est, reip. capita Principes petere, illis exitium parare, per quos publica salus & felicitas stat? est enim grauissimus morbus qui à capite deriuatur. Deinde cum in vita humana nihil sit syncera amicitia, neque pulchritu dine honestius, neque vtilitate commodius, neque fructu iucundius: simulatione amicitiæ, quę multo grauior pestis est, ij homines fallunt. Se ergo amicos fingunt, amico rum officia simulant & animum, oblectando qui bus assentari volunt. Aliquando etiam monendo salutaria in speciem, re noxia. quo difficilius vitari hæc pestis atque dignosci potest. Neque de minutis adulatoribus & parasitis circumforaneis disputamus: qui quamuis in suo genere flagitiosi sint & infames, non tamen tantum ingenio valent, aut tantis opibus instructi sunt, vt multum nocere pos sint. De illis sermo est, qui honestatis specie tecti ad gratiam Principum omni ratione contẽdunt. id modo assequantur, nullum est flagitium, nullũ dedecus, quod non suscipere certum habeant. Sed quo aditu aggrediantur, conſiderandum est. Nimirum amor ille, quo se quisque amat, sibi adulatur, à natura inditus omnibus, primus ad amentiam

[214]

gradus est Quis enim est tanta prudentia, qui sibi non placeat, sibi plaudat, se multis anteponat? In hoc amore totius temeritatis & insolentiæ principium est constitutum. quæ labes eô in Principibus maior est, quod ab infantia in purpura educati, auro fulgentes, accedente ætate quoties per vrbem vehuntur magno peditum & equitum numero stipati, plebem certatim confluere, faustis acclamationibus prosequi, quocumque vertant oculos considerantes, inflantur superbia, alios despiciunt, se proximos cælestium conditioni arbitrantur. Totus ergo amor, quo sibi placent, auctus educatione molli, aulæ & ministrorum apparatu, popularium plausu, assentatoris instar est, animum de statu deijciens. Huic adulatori primario, hoc est, Regis cupiditati & amentiæ, externus adulator adiunctus miserabiles strages facit, omnia peruertit, ima summis confundit, Principem ex stulto amentem facit aut stolidum. Primum enim totum se ad illius nutum accommodat. quasi canis venaticus odoratur magna sagacitate quibus rebus ille, cui seruit, & quem in casses inducere satagit, maxime delectetur. Id vbi exploratum habet, naturam suam ad tempus deferit, alienam personam induit. Simulat quidquid illi libet, totumque se ad eius cupiditatem effingit, cuius gratiam aucupatur. Si venatione oblectatur, canes

[215]

alit: si amoribus indulget & leuitati, se amore perditum esse profitetur, querim onijs omnia complet. Et ne omnia persequi sit necesse, chamaleontis adinstar in omnes colores præter candidum vertitur: in quam cumque faciem se facile mutat, vna honestatis laude excepta. Si ardenti ingenio Princeps est, ad bellum suscipiendum accurata oratione & magnis argumentis hortatur, quanto cum reip. periculo dicere non est necesse. grauia enim tributa in bellicos sumptus imperabit, tenues exhauriet, militibus omnia concedet nulla æquitatis cura. Si in lasciuiam fertur, varias libidines excusabit, quasi Principi opus sit labores imperandi, curasque graues ijs voluptatibus temperare. Virtutibus veris vicina vitiorum nomina affinget: sicut econtrario eleuabit laudabitque vitia, quæ virtutes imitantur, crudelem seuerum, dicens, auarum frugalem, luxuriosum festiuum, timidum & dissolutum cautum ac prudentem vocabit. si ex vsu erit, fortitudini temeritatis nomen imponet, prudentiæ ignauiæ & timiditatis. in omni serm one ita se componet vt placeat, nulla honestatis aut salutis cura. Sic vitia Principis confirmabuntur, accedent alia. Nam vt est ingenium hominis, paucis approbatoribus amplius credet, quam conscientiæ, alijsque omnibus. Inter adulatorum plausus, aulicorum voces dicta

[216]

factaque Principis admirantium, ad cælum ferentium laudibus, non decipi mirum est, sed miraculi potius instar non insanire, quasi carminibus iniecto furore. Quid enim aliud magnos Principes ab omni memoria demẽtauit, quam adulatorum plausus ad gratiam loquentium, eaque impense laudantium, ad quæ natura ferebat, hoc quoque nomine in hominibus praua, quod libenter assen tientes fauentesque audit: resistentes auersatur, ineptosque iudicat? Quid Neronem ea potentia histrionem agere & in scenam prodire impulit, nisi adulatorum præconia vocem, ingenium, peritiam admirantium? vsque eo vt multis fraudi fuerit Principem agentem fabulas, pulsantem fidibus non laudasse: verbis aut nutu, gestuue corporis accusasse. Miseram reip. an Principis dixerim conditionem. Quid Alexandro Macedoni eam menti væcordiam iniecit, vt se Ioue genitum ferret, diuinos honores haberi sibi vellet, Calisthenem resistentem crudeli mortis genere inaudita causa peremerit: nisi multorum adulatio laudibus ad temeritatem quotidie aliquid addentium? Longum esset omnia exempla væsaniæ similis recensere oratione, Caligulam, Domitianum. Sed vt ad nostros Principes deueniamus, an credis alio itinere Petrum, atque Henricum quartum, aliosque Castellę Reges imperij Hispanici sordes & dedecora, ad

[217]

euertendam remp. contendisse, quam fictorum amicorum fraude, facta, dicta, consiliaque laudantium quasi reip. salutaria? eo maiori exitio quod prauo ingenio Principes pusillo animo, acriores impetus habent, neque insidias prospicere satis possunt acutorum hominum & à multo vsu versu torum. Magno enim & ardenti ingenio sit necesse est, quicunque Principi gratificari studet. Neque enim omnia probare debet, ne manifestus assentator esse deprehẽdatur. Quocirca, monet aliquan do. obiurgat etiam, vt quoniam ea libertas veræ amicitię propria esse videtur, sub ea specie cautius fallat: sed ita vt facile simulationis vestigia expressa in obiurgatione cernantur extentque. Sicut econtrario non omnes in aſſentatorum numero ponendi sunt, quicunque cum Principibus viuentes eorum facta, sermones, consilia laudant: sæpe etiam dissimulant in ijs, quę stulte aut improbe admitti vident. Sunt enim multi imbecillo animo, qui magis peccari nolunt, quam quod satis animi habeãt aduersus peccata. Sunt qui desperatione presumpta proficiendi, etsi prauitas displiceat, irritare in se non audent, penes quos rerum potestas est. Ergo vt à veris amicis, à cautis aut timidis aulæ ministris noxius adulator dignoscatur, quam rationem agendi teneat, quo tendat explicandum est. Primum igitur constat eum immensa auaritia esse, nullis vt

[218]

copijs cupiditas possit satiari. Ambitio deinde sic exagitat, vt consistere non sinat. id vt assequatur quod cupit, & quò contendit, diuitias, honores, potentiam, ingenio quo est versatili, demittit animum, minimeque in principio de vlla decoris aut dignitatis præstantia cogitat: se se ad potentium pedes abijcit: omnes, quos Regi esse caros intelligit, officijs omnibus & sedulitate as sectatur: nullum laborem recusat, nullam indignitatem subire reformidat, quo sibi aditum ijs conciliates atque deuinctis ad Principem patefaciat. Quod si contingat votis successus par, tum demum artes depromit, Principemque apertis machinationibus inuadit, aut cuniculos occulte agit, vix vt malitia deprehendi possit. Principe expugnato atque prauis artibus deluso, repente prioris fortunæ oblitus humilitatem fastu & super bia mutat, ingentes opes construit, honores & magistratus ambit: quos vbi consecutus est, homines multo se meliores despicit, atque detestanda perfidia ipsos, per quos fuit ad Principem intromissus, oppugnat. Ergo vt in principio nihil est humilius adulatore, ita postquam opes suas firmauit, nihil est eo insolentius. ac tum demum si quam probitatis & honestatis speciem ad fallendos hominess assum psit, sublato metu deponit, atque in omnia vitiorum genera delabitur. Diu

[219]

ignotus repente nobilis & magnus accensas longa egestate humilitateque cupidines frænare, sibique imperare nescit. Ardet libidine, æstuat cupiditatibus, sæuitiam ostentat, opes publicas & priuatas domum auertit, vt solus in omnium fortunis dominari, solusque alieno nomine regnare videatur. omnia denique ad suum commodum refert, nulla cura publicæ salutis. Ex his moribus adulatorem dignoscere facile est, atque à vero amico secernere. præsertim in admonitionibus & obiurgationibus, quibus tantopere simplicitatem veramque amicitiam assimulare conatur, in ijs vel maxime se prodit. neque enim ita fraus veritatem imitatur, vt non simulationis indicia relinquantur. Ita cum ex suo commodo omnia vitæ studia metiatur, atque in animo habeat gratiam Principis quacumque ratione aucupari, admonendo, accusandoque vitia, cauet maxime ne dolorem faciat: ac ita sermonem totum componit, vt reprehensio in laudem potius vertatur. Artificiosæ assentationis multa exempla proferri possent. sed inter Romanos tamen Imperatores nullus maiori simulatione quam Tiberius Augustisuccessor fuit, nullo etiam tempore frequentior turpiorque adulatio. Fraus fraude, mendacium videlicet Principis simulatione compensabatur. Accidit aliquando vt eo in curiam ingresso

[220]

adulatorum vnus exurgeret, ac palam profiteretur liberos libertatem decere: neque quod ex publica salute foret dissimulare. Ad ea verba facto silentio, suspensisque omnium animis, quasi de re magna dicturus esset, Audi Cæsar, inquit, in quo te culpamus cuncti, neque accusare palam quiſquam audet. te curis & laboribus conficis, ne que consideras perire, quod alterna requie caret. In hanc sententiam cum multa ridicule declamasset, Cassius Seuerus vanitate offensus addidit, Hæc bominẽ perimet libertas. auctor Plutarchus. Ennium equitem Romanum, quod effigiem Principis argenteam conflasset, maiestatis postulari in senatu Tiberius vetuit. Ateius Capito specie libertatis, atque publicæ salutis cura simulata, Non debere eripi Patribus bin statuendi disputabat, neque tantum maleficium impune habendum. si lentus in suo dolore Cæsar esset, reip. iniurias ne largiretur. pudendam hominis vanitatem placendique studium, quam Tacitus lib. tertio cõmemorauit. Sed audi ex eiusdem historici lib. primo multo turpi orem adulationem. Referebatur in senatu da Augusti recèns defuncti funere. maximi honores decernebantur, nimirum successore presen te: vt porta triumphali efferretur, legum latarum tituli, victarum ab eo gentium nomina pręcederent : Messala Valerius addidit renouandum per annos sacramentũ in nomen Tiberij. Tum interrogates

[221]

à Tiberio, num se mandãte eam sententiam prompsisset? sponte dixisse respondit. neque in ijs, quæ ad remp. pertimerent, consilio nisi suo vsurum vel cum periculo offensionis. Ea sola species adulandi supererat videlicet, vt monere, obiurgareue cum videretur, laudaret potius, gratiamque captaret prono in seruitutem animo. Sic sunt vanissim orum hominum artes. facile deprehendi possunt, neque fallent nisi volentem se sponte in eorum laqueos inducere: præsertim confirmata ætate Princeps eas fraudes continuò dignoscet. quem prauis moribus videt esse, semper ad gratiam loqui, etiam cum vitia increpat, cum se & suos opibus & honoribus immensùm augere cupit, nemo eum credat simplici ingenio esse, de Principis dignitate, de publica salute esse solicitum: sed simulare potius vt fallat incautos, cum dolos & fraudes verset in animo callidus, mendax, versutus, simulator. Vna medicinæ faciendæ ratio est, si in aulam admittentur viri spectata probitate & innocentia, cæteris omnibus exclusis: ne ijs ad Principis familiaritatem aditus pateat, quam uis ingenio maximo, prudentia & dexteritate alios vincere videantur. A tenera ætate Principi odium in id genus hominum instilletur. etiam parasitos auersetur, quia nomine videntur cum adulatoribus conuenire, neque eorum festiuitatibus

[222]

capiatut. Firmisque argumentis, & exemplis & frequenti sermone instituatur: sibique persuadeat, eos homines certissim am reipublicæ pestem esse, morum perniciem, patriæ turbinem atque procellam: sanctissimas leges, pacis ornamenta, omniaque vitæ & probitatis studia peruertere. monstrum horrendum, ingens omni placulo pro curandum, pellendum ab aula: ne pestilenti oris afflatu corpus reipub. vniuersum à capite ad imos pedes tetra contagione contaminet.

De alijs Principis virtutibus. Cap. XII.↩

QVæ in commune de singulis virtutibus à magnis philosophis præcepta sunt, atque de ratione officij sapientissimi theologi disputant, ea ad se omnia nihilominus Princeps pertinere iudicabit. Curabit diligenter, vt quo sunt opes maiores, locus altior, cô amplius probitatis studijs & ornamentis cæteris omnibus vnus præstet. Neque enim fas est, qui lucem ciuibus præferre debet quam sequantur, eum in sordibus & in cœno vitiorum volutari: sed potius cum ferro & legionibus cinctus hostes terreat, suorum beneuolentiam adiungat virtutum comitatu, honestatis pulchritudine. In ijs maius præsidium ponat, maius

[223]

ornamentum esse putet ad omnem dignitatis partem, quam in satellitum numero, & reliquo aulæ apparatu. Sit in cibo & potu temperatus, ne ingluuies in brutorum animantium conditionem traducat: ciborum copia distento stomacho, curationi corporis magnam temporis partem dare cogat: morbis corrupta valetudine curis imperandi efficiatur impar. Fugiat libidinem, neque venerea voluptate se corrumpendum tradat. alienæ pudicitiæ ne insidias faciat, probrum pudendum & graue, quod sine inuidia populari, & multorum offensione non contingat. cum delicijs & oblectationibus vitę, quasi cum domesticis hostibus sibi acriter pugnandum statuat. Et qui debet alienam licentiam vindicare, legibus & supplicio cohibete, an æquum sit, vt is se stupris polluat, labem castis inferat? Cautionem & prudentiam adhibeat, ne aulicorum fraudibus decipiatur, omnes occasiones captantium, deluso Principe honores diuitiasque cumulandi, alienam innocentiam ludibrio habentes, abutentes aliorum simplicitate. Nunquam ab æquitatis legibus dimoueri se sinat. summos cum insimis, atque cum ijs medios coniunctos pace tenere non poterit, nisi sit omnibus persuafum, plus apud eum ęquitatis iura, quam priuatos affectus posse, aut cuiusquam gratiam. Et alioqui publicus iustitiæ

[224]

vindex constitutus indignus regio nomine sit, si se patiatur quacum que ratione ab æquitate dimoueri. Ante omnia sit illi persuasum, imperia ope diuina fundari, augeri, atque bonis omnibus amplificari. Numine ergo colendopurissimo religionis cultu, castissimis precibus propitiando det operam: atque ita vt à primis annis eam opinionem suscipiat, Dei prouidentia res humanas, atq́; adeo imperia gubernari. in diuina beneuolentia & pietatis officijs maius rebus suis præsidium, quã in armis, potentia, & calliditate constituat: plurimumque ad auctoritatem conciliand am pertinere, si intelligatur ipsum Deo carum esse & diuino præsidio vallari. Et quid esset perturbatius atque calamitosius vita hominum, si nulla prouidentia fortuitò verti credantur, quæ in terris aguntur? aut quid immanius esset homine soluto legibus, metu numinis sublato? quid non faceret, quas non ederet strages? Porro ad cultum religionis amplificandum, Principis mores magnam vim habent. Exemplo rectoris facile cæteri, magis quam vllis legibus aut seueritate, in eam opinionem inducentur. Cũ enim videant tantis opibus subnixum, diuinam opem nihilominus implorare, ad templa concurrere, nixis ad terram genibus, passis manibus, lacrymis toto ore manantibus Dei benignitatem propitiari: idem cæteri sibi faciendum rebus asperis

[225]

statuunt. Verum de religione plura alio loco dicenda sunt. nunc ad eas virtutes veniamus, quæ vere regiæ sunt, & quibus in omni vitæ parte Princeps septus ornatusque esse debet. Ac primum curare diligenter debet, atque à prima ætate institui, ne iracundiæ locus sit, quæ est inimica consilio, & mentem de potestate exire sæpe compellit: quod motus ipsi, gestusque declarant, haud satis sobrij hominis esse, distorquere labia, iactare brachia, ore pallescere, vocem contendere: quod faciunt quicunque ab iracundia superantur. Quod vitium cum in priuata quotidianaque vita leuis est animi: tum vero nihil est tam deforme, quam ad summum imperium etiam acerbitatem naturæ adiungere. Est quidem difficile præsertim in rerum omnium licentia mutare animum: & si quid est natura insitum penitus euellere: sed inductione quadam & præceptis acerbitas ingenij mitigari poterit in teneris annis maxime. Persuadeat institutor nullum esse argumentum maius animi abiecti atque imbecilli, quam ab iracundia vinci. quod in pueris, mulicribus, senibus consideramus huic perturbationi maxime esse obnoxious, propter ætatis nimirum aut sexus imbecillitatem. Contra, excelsi animi est nunquam irritari iniuria, non se sentire percussum. Sic irritus ingenti scopulo fluctus illiditur: neque immanis

[226]

& generosa fera ad canis latratum mouetur. Vehementiores animi concitationes & iurgia tum à grauitate morum aliena sunt, tum contraria imperio & dignitati. nam si implacabiles sunt iracundiæ, summa est acerbitas, sin autem exorabiles summa leuitas: quæ tamen, vt in malis acerbitati anteponenda est. Victus à primis annis ratio multum vehemẽtem naturam remittet: consuetudo etiam in contrarium flectet. Profuit iracundis sæpe cum sedatis hominibus conuersari. cælo salubri vires & valetudo corporis confirmantur, magis quam vllo medicamento. feræ, quæ diu in conuictu nostro versantur, commodiores fiunt: humanitatis aliquid ex vsu quotidiano hauriunt Atque illud præcipuum, quod inter bonos & moderatos nulla existit occasio exasperandæ iracundiæ. A teneris assuefactus, cupiditates commotas volũtatemque frangere, haud facile irritatur. pueritia indomita, modesta etiam ingenia deprauantur. Iacobo primo Aragonio Regi malo fuit in ira regi non potuisse, vsque eo vt Gerundensi Episcopo linguã coram abscindi fecerit, quasi arcana retegisset, Therasiæ Vidauræ fidem de coniugio ab eo superiori tempore datam. Quod impium facinus fuit diris ab Innocẽtio Pontifice & mulcta graui vindicatum. Mansuetudini clementia est adiuncta. qua virtute nihil excellentius est, nihil quod magnos

[227]

Principes Deo immortali magis similes saciat: cu ius præcipua & maxima laus est, in hominum erratis dissimulare. Si peccatis supplicia metiatur, iam pridem genus humanum extinxerit. Cogitet se hominem esse. Omnes homines aliquo errore duci: hic in illo, in hoc sibi alius indulget. Ne ergo omnes sordes perscrutetur: ne in alienis peccatis se inexorabilem præstet. recte enim quidam dixit, Qui peccata odit, homines odit. clementiæ laus tum maior, cum iræ causæ instissimæ. Prouidendum quidem, ne benignitas si dissoluta sit, seueritatis nerui incidantur. salutaris animaduersio vincit sæpe inanem speciem clementiæ. Sed est quidam vtriusque rei modus sicut reliquarum. commodo tamen reipublicæ semper Princeps ad exhibendam benignitatem promptior appareat, si opus erit ad vindicanda scelera, sanciendum metum, aliquod seueritatis exemplum constituere, sit omnibus testatum, inuitum ad supplicia & vindictam trahi: & quoad res patietur eam omnem curationem, ea iudicia à se remoueat, alijs magistratibus demandet. Plato Regem, Ægyptiorum in morem, sacerdotem esse vult, neque cognitionibus interesse, quibus de exilio, carcere, aut cæde agitur. Assuescat à primis annis benignitatem æqualibus exhibere: neque cædat sua ipse manu quemquam, quod turpe esset: quod

[228]

in Petro Castellæ, & Petro Lusitaniæ Regibus accusatur, illum Mahomadem Rufum Granatæ Regem peremisse, & quidem innoxium, addidisse impositæ plagæ linguæ petulantiam: hunc Portuensem Episcopum sua manu pulsasse, quamuis adulterij reum. Apage fædum carnificis ministerium. Ac ne inclementi quidem verbo compellare debet. Sed potius si ex asseclis atque ministris quem videt rapi ad verbera, non parum sæpe debito quamuis supplicio eximat precibus auctoritateque. talibus animum rudimenits ad maiora comparabit. Clementiæ & mansuetudini liberalitas accedat, voluntas destinata si non omnibus, certe quam plurimis benefaciendi, numinis adinstar, quod votis & precibus omnis ætas, sexus, conditio fatiget: fontis vberrimi & publici, vnde opem in rebus asperis honorem, diuitias haurire cuncti contendant. Omnibus vt satisfaciat imperij opes non sufficiant: sed cum ope multos subleuarit, se adeuntes sine discrimine blandis verbis appellet, magni beneficij loco erit Principis comitas, muneri magnam gratiam addet quamuis exiguo. Quorum preces irritæ erunt, ij aut culpam in ministros reijcient, aut magis facultatem quam voluntatem defuisse, ex tanta benignitate conijcient. Multum proderit Principem à primis annis dandis muneribus assuescere:

[229]

Pecuni a haud maligne in eum vsum suppeditanda: quam aut æqualibus dono det, vt cuiusque me ritum erit, aut ad subleuandam inopum indigentiam conuertat propria nonnunquam manu. Dan di dulcedine prouocatus maiora. confirm ata ætate libentius largietur. intelligat nihil esse magis regium, quam posse subditis benefacere: imperandi curas molestas & graues hoc vno, velut condimẽto mitigari. Deum imitetur, qui dies ac noctes nusquam cessat beneficia conferre. herbas, fruges, poma terra sponte fundit. tot arbores frugiferæ vbique cernuntur omni naturæ parte tributum pendente scilicet. Dei imitatione non in fructum beneficij, sed in ipsam beneficentiæ pulchritudinem debet respicere. multa perdenda sunt beneficia dandaque ingratis, vt vnum collocetur bene. Occurrat aliquando antequam rogetur, neque moras nectat: cum nihil carius constet, quam quod precibus & importunitate extortum est. Det tamen cum iudicio maiora dignioribus, frequentius quam magna munera, ne fontem ipsum liberalitatis publicum ærarium exhaurire assuescat. Blando sermone semper, cuius facultas deesse non potest, accipiat omnes, etiam cum donum negatur. inuito sic Principe negari credent, cum licuerit libenter daturum. Honores omnes aut opes in vnum paucosue cumulare noxium est, ne conſumpta spe

[230]

segnes illi ad obsequia reddantur, largiendi alijs facultas non sit. Eatenus ergo largiatur vt maiorum semper donorum, si merita suppetent, spem faciat. His virtutibus magnitudo animi alitur, vnde & ipsæ ortum habent, quæ maxime decet Princi pes. angusto & pusillo animo nihil tetrius. Vanos præsertim metus contemnere discat, eaque cura cum ęqualibus certare, coram multitudine dicere, ne lucẽ fugiat & publicum, vmbratili vitæ assuetus. Feroces equos concitare nouerit ad cursum & in varios orbes flectere. armatus concurrat sudibus in iustæ pugnæ modum. in arena taurum, aprum in syluis feriat. auribus tormentorum fragorem, tympanorum atque tubarum sonitum ferre discat, neque conturbari animo. Sic si quod est in natu ra vitium, atraque bilis varias imagines commouet, frequenti exercitatione corrigetur. Sic Garsiam Regem Vasconum, cognomento Tremulum quod initio pugnæ toto corpore exhorresceret, in tantum virum euasisse crediderim, abiectoque metu fortem se & strenuum in pręlijs omnibus præstitisse, pauci vt conferri cum eo possint. Est enim metus animi degeneris argumentum, atque à Principis dignitate penitus alienus, maiestati aduersus. Ergo ea fæditas amouenda est: de de coris & infamiæ metus animo diligenter infigendus, quô metus metu trudatur. Carrionis regulos

[231]

scimus, cum Cidi filias Eluiram & Solem vxoressibi dari petijssent, nuptijs regio apparatu Valentiæ celebratis, ex turpi metu suscepta ignominia in crudelitatem desijsse, vti fere faciunt ignaui. Adolescentes enim culti magis munditijs quam virilis ac militaris animi, haud satis socero mores probarunt. Semelque leone è cauea fortè an consilio egresso præ metu se in turpes latebras condiderunt. iterum in pugna cum Mauris certamen exhorrete fugamque respicere visi sunt. Ea ignauia atque timoris significatione fædi dedecus, quod virtute procurare debuissent, turpiter vlti sunt con iugũ supplicio, quod ipsis exitiale fuit. Postremo ne se Princeps apparatu principali, ministrorum obsequio cælitum ferme ritu adorantium in super biam efferat, ciues contemnat, quod esset non minus noxium. discat cum æqualibus æquo iure viue re, siue res seriæ tractandæ, siue ludis remittendus animus, nihil sibi pro imperio arrogare. Itaque more Persarum prosternentes humi corpora, & honores maiores, quam pro conditione mortali defcrẽtes auersabitur penitus: neque patietur, quam uis adulatoribus contra disputantibus, maiestatem imperij salutis esse tutelam, optimos quosq; mortales altissima cupere, degeneris animi esse oblatos honores repudiare. Meminerit nihil esse ea adulatione exitialius. Præclare Cyrus cum mors

[232]

instaret, filijsque suprema præcepta daret, patrijs institutis se ita assuefactum affirmauit, vt natu maioribus non fratribus solum, sed ciuibus cederet via, sede, atque sermone. Quod si essent filij eius præceptum secuti, neque delicijs & assentationibus corrumpendos se præbuissent, diutius imperium stetisset. Quid vero Theodosius Magnus? Ar senium Roma euocatum vt filios suos ingenuis artibus erudiret, cum forte vidisset coram filijs sta re: commotus ira filijs vt surgerent, magistro vt se deret imperauit: fecitque potestatem vt quoties videretur, eos verberibus cæderet, neque in eorũ erratis conniueret. Cuius si ad præceptum filij instituti fuissent, haudquaquam Romanum imperium eorum culpa, certe ipsis rerum potientibus fuisset magnopere labefactatum. Tuebitur Princeps maiestatem diligenter, opinione magis quam viribus imperia stare persuasus. verum neque in externos ritus degenerabit, me quidem auctore. Sed quantum obsequium à minoribus exigit, tantam maio ribus ipse reuerentiam exhibebit. ac ijs præsertim, qui sunt è sacrato ordine, neque manus deosculandas porriget, neque genibus nixos patietur secum agere. Quo amplius religioni dederit, eo diuino magis præsidio fulcietur, quo principatus confirmantur, subditorum beneuolentia accedit: quorum animi nulla re magis capiuntur, quam

[233]

religionis specie obiecta. De qua alio ex principio dicendum est, & quantopere sit Principibus necessaria explicandum: si prius de gloria dictum erit.

De gloria. Cap. XIII.↩

MVlta insunt in natura nostra, bona cælo data ad salutem: nos stulti & ingrati ijs bonis ad consectãdam prauitatem abutimur, contemptum numinis, nostram ipsorum multorumque perniciem: quo quid indignius quid calamitosius esse potest? quid enim præstantius animo, quo maxime à beluis discrepamus, cæli terræque spatia metimur? nos ratione & libertate, qua ad diuinam naturam propius accedimus, ad scelera conuertimus, ipsasque beluas nõnum quam immanitate superamus. Datum est corpus præstanti formæ dignitate, omnibus partibus ad vnum concentum pulcherrime reuocatis ad cæli contemplationem erectum, quod ipsa statura declarat. Plerique illud ad terram abijciunt, hauriendis voluptatibus incumbunt, atque in vitiorum turpitudine quasi cœno dies noctesque vo lutantur. Habemus à natura sensum quendam re ligionis, quo incitati diuinam naturam agnoscen tes castissimo pietatis cultu veneremur. hominũ amentia factum est, vt ab illo naturæ impetu tetrę

[234]

superstitiones existerent, quæ fusæ late per orbem terrarum longo tempore innumeras gentes turpitudine & cæcitate fædarunt. Sic nullum est bonum tam præclarum, nullum tam insigne munus, quod sæpe ad exitium & deformitatem humana prauitas non counertat. temere faciat atque stulte, qui de rebus singulis ex nostro abusu & non potius ex ipsa rerum natura statuat. In hoc numero affectus omnes animi nostri poni debent, amor, cupiditas, ira, metus, spes, à natura dati ad prosequendum salutaria, contraria remouenda, consen tanies vitæ officijs naturæ statum conseruandumNos ea præsidia plerumque ad flagitia, & vitę pestẽ conferimus ex amore existunt libidines noxiæ. ex cupiditate opes sine modo, sine honestatis cura coaceruãdi studium: ex ira iniuriæ, contumeliæ, cædes promanant: metu atque spe aut srangitur animi impetus ad res præclaras subeundas, aut superbiæ seruimus & immanitati. Inepti rerum æstimatores, qui culpa hominum deprauatos affectus accusant, eosque penitus conuellere ex humana vita atque extirpare conantur. Quid enim, vitẽ syluescentem, ram is luxuriantem in omnes partes, euellas, & non potius ferro coerceas? ferocem equum perimas, quem virga & fręno compescere possis, assuefacereq; sessorem admittere? mẽbrum vlcere afflictum præscindas? ineptus sis, nisi Omnia

[235]

prius experiaris, consum asque artis remedia. Sic à vitijs res per se honestas & salutares secernere in omni vitæ parte opus est. Sed non de re tanta hoc loco propositum erat disputare. quod rei præsentis est, admonuisse sit satis, animi impetus regẽdos esse, à primis annis ad honesta & salutaria conuer tendos, vt non libidini & prauitati, sed bonitati ac moderationi seruiant. Alioqui si penitus conuellã tur, ne stupeat & languescat animus atque industria verendum est, quæ ijs quasi stimulis & calcaribus concitatur. Et sane sine amoris synceritate, sine amicorum pręsidio, quid calamitosius vita humana esset? quis tam ferreus, cuius si in oculis patria, parentes que vexentur, non efferuescat ira, in vindictamque concitetur? mitto alia, quæ longum esset accurata oratione explicare. Accedamus quo festinat oratio. Gloriæ cupiditas in natura insita latissime patet: nullus enim est, neque tanta humani tatecultus, neque tam agrestis & inhumanus, qui non flagret infinita quadam gloriæ cupiditate. Dein de ita est in natura infix a vt nulla arte euelli, nulla lege aut metu supplicij comprimi possit: ipsa ætate, qua cęteri affectus minuuntur, maiores vires ca pit. Vt prudenter mihi quidam dixisse videatur: Lau dis ſtudium vltimam esse tunicam quam exuimus. Postremo tam vehemẽs est, vt animum nullo loco cõsiste re patiatur, sed semper incensum rapiat ad maiora

[236]

indies & altiora in omni vitæ parte consectandaDe qua hoc loco constitui disputare, primum an inter vitia naturæ poni debeat, quibus ex animo pellendis nostra industria sudare ęquum sit, an inter affectus animi numerari, ad præclaras actiones obenudas à natura datos. multum enim interest vtrouis modo loquamur. Plerique laudis studium vituperant & in rebus turpissimis ponunt, seueri videlicet & graues iudices, excellenti præ cæteris probitatis opinione, quasi fallax, inane, inconstãs, modestiæ Christianę & diuinis legibus aduersum, subducere ab oculis hominum iustitiæ opera præcipientibus, ne noxia populi aspectu contaminata tabescant. Negant enim sapientis esse habere ex aura populari suspensas vitæ rationes, virtutum cultu laudes hominum consectari: cum debeat potius in internis animæ bonis, quæ sunt honesta, constantia, neque inuitis eripi possunt, vitæ præsidia collocare. popularis plausus neque veris virtutibus sæpe paratur: sed dolo & fraude circumuẽta multitudo summis plerumque laudibus celebrat, quos constat flagitijs & improbitate fædos fuisse. Nisi sorte parum constat insignes tyrannos, qui bella ex bellis serendo cladem terris & vastitatem intulere, immortali fama & laudibus ab amenti plebe celebrari, quasi strenuos, clementes, æ quita tis studio conspicuos An maior dementia sit, quã

[237]

in iudicio multitudinis leuissimę spem aliquam ponere, illique fidere? quæ breui momento in varias atque adeo contrarias partes mutatur. Euripi instar in modum venti, nunc huc nunc illuc verso mari se se deuoluẽtis, vsque adeo vt leui de causa, quos paulo antea eximialaude afficiebat, eosdem ignominia notare, bonis omnibus euertere non dubitet. In ista tam mobili populi voluntate, quam in singulas horas inanissimi rumoris aura commutat, in tam præcipiti temeritate aliquid inesse statuemus, quod sit grauibus & honestis hominibus expetendum? Quid quæso est grauitati & constan tiæ magis aduersum, quam ex vulgi tem eritate pendere? quid miserius quam in populi insania partem aliquam felicitatis constituere? Sunt enim omnes rumores vmbræque metuendi illis, qui ad gloriæ cupiditatem incumbunt: cum animaduertant quam facile populi studia in contrarias partes vertantur. Neque verẽdum est sublata gloria vt studia virtutum debilitentur, quod in suis disputationibus quidam ponunt. alioqui virtutis genus induce mus humile, supplex, ambitiosum, intuens in omnes motus populi, iudicium multitudinis captans: quæ sæpe mendacio fallitur & fraude: neque tam bene cum rebus humanis agitur, vt quæ honestissi ma sunt, multis placeant. Quid præterea is faciat, qui in solitudine secessuue apud se agens multitudinis

[238]

plausu impelli ad honestatem non potest necesse est enim vt virtutis officia deponat, si verũ est restingui virtutis studium, nisi gloriæ igne incendatur: verẽdumque ne dum gloriam falsis laudibus ornamus, virtutem proprijs ornamentis spoliemus: quæ sola libera est, neque seruit famæ vanitati, aliena ornamenta non requirit, suis atque adeo diuinis dotibus illustrata. Sic illi disputant, sic statuunt, nimirum non satis considerantes, dum modestiã stabiliunt, fundamenta humanæ vitæ ea disputatione labefactare: honestatis studia non parum debilitari. Quis enim non videat, laudis cupiditate, homines vehementer incendi ad præclara facinora suscipienda? Nemo enim vnquam pro reip. salute, pro patria, & dignitate se se discrimini obtulisset, nemo publicam vtilitatem anteposuisset propriæ, nemo contemptis humanæ vitæ commodis sapientiæ studia coluisset, certe paucissimi, nisi primum fuissent ad spem, & ſtudium immortalitatis incitati. Repete veteres annales, euolue antiquitatis memoriam: inuenics proculdubio ex hoc fonte fortissimos duces, prudentes legislatores, summos philosophos extitisse. Quis ad artem aliquam præclaram & salutarem animum adiecit? quis virtutem studiose colendam putauit, qui non primùm in egregij nominis celebritatem intẽderet? Glorię igitur ſtudium non est in vulgi opinione

[239]

sed in natura situm: id maxime declarat, quod omnibus innatum est mirum illius desiderium. Nulla est enim gens, nulla conditio, nulla ætes, quæ non inflãmetur ea cupiditate. Mirum est pueri, infantesque quantopere laude excitentur, vsqueadeo vt quo quisque præstantissima indole est natus, ita maxime huius cupiditatis à primis annis indicia exhibeat. Cyrus persarum Rex cum esset adhuc puer, adeo ad cupiditatem laudis exarsisse memoratur, vt illius amore omnia pericula suscipienda iudicaret. Mibi, inquit Fabius Quintilianus, ille detur puer, quem laus excitet, quem gloria iuuet, qui victus fleat. Hic erit alendus ambitu, hunc mordebit obiurgatio, hunc honor excitabit, in hoc desidiam nunquam verebar. Quis igitur sit tam ineptus rerum æstimator, qui cupiditatem in natura insitam, patentem latissime, & ex qua recta indoles ingeniorum diiudicari debet, vituperandam arbitretur, ac non potius summis laudibus exornandam? Quid præterea honestius est eo studio, quo honos ipse paratur? Quid enim aliud gloria est? Quid vsu salutarius, quam id, per quod rebus gerendis auctoritas, opes, honores, imperia paran tut? Mirum enim est qnamtopere viros virtutis opinione præstantes omnes obseruent, vsque adeo vt excellentis hominis conspectu furor sæpe popularis sedetur. quod Virgilius elegãtissime descripsit,

[240]

Mango, inquiens, in populo cum sæpe coorta est
Seditio, sæuitque animis ignobile vulgus,
Iamque faces, & saxa volant, furor arma ministrat:
Tum pietate graueni ac meritis si forte virum quem
Conspexere, silent arrectis que auribus adstant.
Ille regit dictis animos & pectora mulcet.

Ex quibus verbis perspicitur, quãtam vim habeat ad sedandos populi motus perspecta prudentiæ & probitatis opinio, qua magis quam rebus alijs imperia, regnaque gubernantur fundanturque. Principio enim cum nondum essent homines certo iu re deuincti, nullius imperio constricti tenerentur, qui à potentioribus iniuria premebantur, fugiebant ad aliquem iustitia fideque præstantem, cuius virtute vim hostium impetumque reprimerent. Cuius vero præsidium salutare in periculo fuisse populus expertus erat, ei retum imperium vltro deferebant. Ex egregia itaque iustitiæ fama Regũ maiestas orta est. inde summa imperia nata: inde populis obsequium existit, cum intelligant communem salutem, viri excellentis auctoritate & industria contineri. Sic ægroti medicis parent, de quorum peritia integra existimatio est. Vectores sæuiente mari præstantium gubernatorum nutus omnes obseruant. milites incredibili alacritate eorum imperatorum iussa capessunt, quos vident ex cellere laude militari. Ergo opinionem laudẽque

[241]

hominum, qua omnes vitæ humanæ partes gubernantur, quis ve fluxam, fallacem, atque inanem audeat vituperare? Ipsæ profecto virtutes nullo maiori præsidio quam pudore muniuntur. tolle pudorem, virtutes omnes extinxeris. Est autem pudor vehemens quidam dedecoris & ignominiæ metus. hunc autem timorem appellat Plato diuinum, quod sit custos videlicet omnium virtutum. Huius verecundiæ lumen in omni ætate, sed præsertim in pueris elucet, ijs maxime qui clariori indole sunt. Videmus enim non tam doloris metu, quam timore infamiæ & ignominiæ contineri, commouerique. Hic igitur metus eorum cupiditates coercet, ne se nimiæ efferant: industriam acuit & in studio vigilantes efficit dum enim ab æqualibus vinci turpe putant, nullum laborem spe victoriæ recusant. & dum dedecus summo studio vitant, honestatem magno animo consectantur. Ætate progrediẽte quid est, quod magis incendat, quam dedecoris metus, vt artes salutares exerceant, rẽp. regendam suscipiant, in militari disciplina se exerceant? Vides igitur quam vtile sit insitum turpitudinis odium : vides nihil esse in vita tetrius impudentia, ex qua omnes effrænatæ libidines, turpissima quæque flagitia exiſtunt. Quod si metus ignominiæ atquæ infamiæ vtilis est, famæ atque laudis studiũ non esse minus salutare, fateri necesse est. Quid

[242]

enim aliud est pudor, quam motus animi dedecus repellentis, ad laudem & gloriam aspirantis? Ex quo efficitur omne studium honestatis cupiditate gloriæ contineri. Et quis vellet, si humana tantum spectes, vel laborem suscipere, vel voluptatem recusare, vel vitam ipsam & salutẽ periculo obijcere, si non esset laudis & gloriæ suauitate delinitus? Ita quod præ cæteris nationibus nostra gens belli ca laude, deinde animi magnitudine floret, laudis studio, cuius sumus cupidissimi, magna ex parte tribuatur. Mihi quidem momenta argumentorum, quæ in vtramque partem allata sunt, & laudis & gloriæ naturam consideranti, atque animi humani motus, qua ratione inter se connectantur: ea ſententia vera & sapiens videri solet, quæ inter res humanas secundum virtutem, gloriæ ac laudi principatum dat, modo legitimæ, atque honestatis studijs & præclaris in rempub. meritis petitæ atque haustę. Inani enim gloria, nimirum quę ex prauis facinoribus aut rebus ludicris quæritur, nihil esse vanius, nihil fallacius, nihil inconstantius iudicamus. eam viri prudentes in suis disputationibus merito & prudenter exagitant: eo exitialius malum, quod veram gloriam assimulando innumeros ad se trahit, naturali veræ laudis cupiditate incitatos, neque valentes inter vtramque discernere. Vt enim quo quis pulcherrima

[243]

forma capitur, eo fucis ementita facilius decipitur, atque ad infamissima scorta maiori impetu trahitur, quæ vulgato corpore infamem quæstum exercent: ita pro vera laude animus facile mendacem amplectitur. Ergo laus ex flagitio petita, repro banda est, ac penitus reijcienda. Quicunque ab om ni memoria vastitatem terris intulerunt, ij nobiles magis quam clari, maiori fama quam gloria vi xerũt. Fama enim in vtramque partem accipitur, gloria & claritas nominis approbationem & beneuolentiam multorum, sed pręsertim proborum hominum adiunctam habet. Neque Domitius Nero tum cætera prauitate, tum exercendis artibus scenicis, cum histrionis habitu in theatrum prodiret, arguta manu & digitis fides impelleret, simul canoram vocem explicaret, Deorum nominibus à populo affictis, veram laudem & gloriam consequebatur: sed inani potius in præsenti assentatione celebratus, ad posteritatem omnium turpi tudinum maculis deformis efficiebatur. Inter alio rum prauorum Principum vitia virtutum vestigia extabãt, fortitudinis, magnitudinis animi, quæ posteritatis præconio prædicantur. Ergo quod de populi vanitate, leuitate & incostantia ab aduersarijs afferebatur, quæ de præpostero iudicio dicta sunt, & explicata elegãter, à suscepta semel ſententia mouere non debent. neque enim veræ gloriæ fructum

[244]

in populi arbitrio relinquimus: sed ab eorum sententia prorsus ad sapientum consensum & tribunal prouocandum iudicamus. quorum iudicium quoniam verum est, ipsis naturæ principijs nixum, obscurari aliquando potest, opprimi penitus non potest, vt non aliquando emergat. sublata post mor tem inuidia, cadente errore populari, qui tantisper laude celebres erant quasi viri præstãtes atque prę clari, non à sapientibus modo sed etiam ab vniuersa multitudine vituperantur. Neque enim tam bene cum rebus humanis agitur, vt quæ recta sunt omnibus placeant, prauitas à cunctis reijciatur: neque tam male, vt deprauatum iudicium diuturnum sit, & non sæpe multitudo amore pulchritudinis alliciatur: vitia detestetur, quorum tanta est deformitas, vt vel à sectatoribus odio habeantur: tanta contra dignitas honestatis, vt à prauis etiam hominibus laudem habeat. Neque vero nos cum lau disstudium quamuis inflammatum, vituperãdum negamus, in eum quasi in vltimum bonorum finẽ actiones dirigendas iudicamus. quod esset non minus turpe, quam contemptus laudis & gloriæ exitialis. atque id est quod diuinis legibus vetatur, cum opera recta à conspectu hominum subdu ci atque à celebritate mandatur. Non ergo vllatur pitudo suscipienda est laudis colligẽdæ studio, sed præclaris actionibus ita laus quęrenda est, vt ad Deũ

[245]

auctorem omnium bonorum tandem referatur, ex quo omnes rationes nostras habere suspensas conuenit. Præterea curandum, vt ea laude, atque celebri opinione quasi virtutum instrumento vta mur ad excitandum animum, ad obcundas præstantiores indies & excellentiores actiones. Sic enim cum rerum natura animus consentiet atquestudium, virtutem non laudis colligendæ causa instituente, sed econtrario laudis cupiditatem ad alendas virtutes in animis nostris ingenerante. Sapientissimus enim artifex Deus actionibus obeun dis, quædam quasi condimenta excogitauit, quibus suaues redderentur & faciles: primum voluptatem, qua deliniti sensus, officio suo fungerentur, eo maiorem indidit, quo actiones tum difficiliores tum magis necessariæ futuræ erant. vti in procreatione filiorum consideramus, ne genera deficerent, infinitam quandam voluptatem corporibus animantium esse insitam: cuius cupiditate se inuicam appeterent & mutua coniunctione gauderent. Sed quoniam voluptatem cum cæteris animantibus communem habemus, & corpore plurimum definitur, præterea virtus in arduo posita est, gloriæ cupiditate animos ratione vtentes ad cultum virtutum excitauit: vt intelligeremus haudquaquã virtutum studium ad laudem referendum, sed econtrario quærendam laudem virtutis colendæ

[246]

causa. His tamen gloriæ stimulis ad hanc rationẽ castigatis, tum aliorum omnium, tum virorum principum animos à prima ætate quasi admotis calcaribus excitandos cogitabam. eo amplius quod cætera Principibus statim adsunt: vnum diligenter cauendum, quid de ipsis famaloquatur, vnum paran dum omni cura, grata ad posteritatem memoria. famam si contemnant & laudem, virtutes haud magnifacient. Nemome quidem auctore, nedum Princeps, opinioni vulgi concedet, neque leuis populi rumoribus terga vertet deserta honestate, ijs similis, quos concitatus temere motu pecorum puluis in fugam præcipitat, exuitque castris: sed potius contra nitetur, neque officium propterea deseret. Neque vana gloria, neque falsa infamia moueatur. Timidum pro cauto, tardum pro considerato, imbellem pro prudenti vocari magno animo ferat. Vulgi laudes qui spreuerit, veram consequetur lau dem. Ergo inania contemnat. Honestatem tamẽ atque ex ea prouenientem nominis celebritatem & gloriam non inanem sed solidam toto pectore consectabitur. neque contemnat, quid de eofama post fata sit locutura, quod esset non minus noxium. Prudenter iuxta & eleganter eloquẽtiæ Romanæ parens, Nam vt leuitatis, inquit, est inanem aucupari rumorẽ, & omnes vmbras etiam falsæ gloria conſectari : sic leuis est animi, lucẽ splendoremq; fugientis, iustam

[247]

gloriam, quiest fructus veræ virtutis honestißimus, re pudiare. Ergo Principis animus ad gloriæ cupidita tẽ erigatur, idque trifariã. Primum enim certamina in stituãtur aut litteraria aut de pugnandi dexteritate proposito præmio victori. ea spes & contẽtio pueriles animos vehemẽter inflãmabit præsertim adiuta præceptoris laude, vituperatione etiam eorum, si qui se ignauos & negligẽtes in certamine præbue rint. Deinde ijs audiẽtibus laudetur industria virorum aut iuuenum in quauis laude præſtantium, accusen tur aliorum flagitia. nimirum ille non se in potestate extulit, non fuit insolens in pecunia. contra, illius opes & copiæ non bonitati ac moderationi facultatem & materiam dedisse videntur, sed superbiæ, libidini atque immanitati. vtriusque exitus & fama, si commemoretur, magni instar momenti erit ad in generãdum turpitudinis odium, probitatis studiũ excitandum. Quidam filium castigat his verbis.

Nonne vides Albi vt male viuat filius? vt que
Barus inops, magnum documentum ne patriam rem

Rursus

Perdere quis velit?
Sic teneros animos aliena opprobria sæpe
Absterrent vitijs.

Hac arte igniculis frequenter admotis flamma in gens atque diuturna excitabitur. Postremo à pueris ſtudiorum comitibus causæ fictæ agantur quanta fieri poterit actionis venustate & gratia: ita tamen

[248]

vt neque grauitas facetijs minuatur, neque iocus magnitudine rerum & grauitate personarum excludatur. Sic Xenophon memorat Cyro puero præsente & disceptante, causas à pueris actitatas. qui non recte se gessisset, aut perperam de quæstio ne proposita iudicasset, eum verbis castigare, plagis coercere moris erat. Ergo ea concertatio ad confirmãdam memoriam iuuerit, atque parandã rerum multarum cognitionem. Hærent enim in memoria tenaciter quæ à primis annis suscepimus. Argumentum de virtutum præstantia, de vitiorum fæditate, de legibus, de moribus institutisque gentis bello & pace esse debet. Duo aut tres pueri disceptent in vtramque partem: vnus quasi iudex pronunciata sententia litem dirimat. Orationes sint verbis splendidis ornatæ, multis sentẽtiarum luminibus distinctæ, vel à pueris ipsis compositæ, si peritia adsit, vel à præceptore diligenter castiga tæ. ne in puerorum memoria hæreat aliquid, quod non sit ex sanctissimis moribus, eruditionique consonum curare opus est. Quod si hæc exercitatio frequens sit, & pro dignitate suscipiatur, nullo recusato labore, nulla molestia, haud facile dictum est, quanti prouentus sint breui futuri, quam copiosi & ampli industriæ fructus existent. Illud ad extremum institutori Principis sit per suasum, cæteris mortalibus consilia plurimum ad vtilitatem re

[249]

ferri, quid cuique conducat: Principes diuersa con ditione agere: quorum actiones præcipue ad famam dirigendæ sunt, atque ad celebritatem nominis comparandam.

De religione. Cap. XIIII.↩

SVperest religionis studium: de quo cũ nonnulla sint dicta, paulo plura adijcienda putabam. Neque enim pro dignitate satis commendari ea virtus poterit: neque afferre satietatem debet, cuius vsus est vel maxime Principibus salutaris. Ac primum religionem hoc loco intelligimus, synceri Dei cultũ ex pietate & rerum diuinarum cognitione profectum. aut religio est nostræ mentis cum Deo vinculum. Placet enim religionis vocem magis à religando deduci, quod Lactantius iudicauit, quam à reeligendo, relegendo, vel etiam relinquendo. quę vocis notationes magnos singulæ auctores habent. Contra, superstitio est cultus veræ religioni contra rius cum errore, amentia, & improbitate coniunctus, siue sit nimia atque importuna colendi Deum solicitudo, ex timore & animi anxietate nata, siue ritus ad mali dæmonis auxilium inuocandum susceptus: idque dupliciter, verbis expressis, quod impium est, petere vt ferat opem, suamque præsentiã

[250]

aliquo argumento declaret: aut cum ea cupimus præstari pellendis morbis, rebus futuris præsagien dis, quę virium nostrarum modum excedunt, adhibiti remedij facultatem. Necesse est enim interpretari maioris atque occultæ potestatis re ipsa auxilium im plorari. Neque nunc de impio Deorum cultu disputamus, qui per terras fusus gentes innumeras dementauit, vt in cælum reciperent aut prauos homines, aut cęteras animãtes templis darent. etsi is etiam cultus superstitionis nomine & ambitu cõprehendatur. Ergo cum Principi religionis studiũ commendatum esse cupimus, nolumus vt religionis specie deceptus anili superstitione maiestatem polluat, futuros euentus perscrutando, aliqua diui nandi arte (si ars est, & non potius vanissimorum hominum ludibrium) ad pellẽdos morbos, procu randũ periculum ineptis & anilibus amuletis aut magicis carminibus abutatur, quod nefas est. Inep tæ aut nimię religionis gemina exempla subijceresatis habeam. Ioanne secũdo Castellæ Rege ad pro cerum animos sanandos Medinæ Campestris, vbi conuentus erant, nouo sacramento cuncti ordines in verba Regis adacti fortem & fidelem operam bello, quod in Aragonios instabat, nauaturos, indicaturosque si qui contra molirentur: additę exe crationes sunt, si fidem fallerent, expiando scelere Hierosolymam nudis pedibus ituros, iurisiurandi

[251]

gratiam petituros nunquam. Nimia ea cautio videatur Illud noxium quod Martinus Barbuda Alcantaræ Magister à Ioanne quodam Sago deceptus, qui diu secretam ab hominibus vitam egerat, & quasi diuino monitu victoriam pollicebatur, contra icti recens fœderis leges cum Mauris, colle cta specie religionis magna sed incondita hominũ multitudine, in Granatæ fines incurrens hostium accursu circumuentus cum suis omnibus perijt. Diesque Christi ad vitam reducis memoria octauus reque & nomine candidus in atrum versus est. atque nobili documento sancitum in extraordinaria specie sanctitatis inesse sæpe fraudem. Nolumus ergo Principem ijs hominibus faciles acõmodare aures. Nolumus vt totos dies & noctes in precibus & animi anxietate consumat, quod esset nõ minus noxium. Sed ita se cõparare debet, vt neque de futuris euentibus magnopere laboret: in diuino præsidio & pietate salutis spem ponat: curãdo morbo non alios quam medicę artis peritos adhibeat, eorum consilio herbas salutares. Præterea ita tem pora diuidere debet, vt non ad otium natus, sed ad negotium esse videatur. Alioqui vera religio, vel maxime salutaris est, tum omnibus, tum Principibus, quippe rebus aduersis solamen, secundis temperamentũ, ne animus se efferat, & rerum licẽtia abutatur ad perniciem. Magnæ vndique ærumnæ

[252]

premunt, graues circumsistunt vitam nostram ca lamitates. nulla vitæ pars, aut dolore libera aut molestia vacua est, aut exempta curis & anxietate. Adolescentiam libido exercet, iuuentutem temeritas, variæque cupiditates. senectus morbis & auaritia fatigatur. Varij extrinsecus metus vrgent. sæpe etiam nullo vento reflante sæui in animo fluctus concitantur: & cadente externo malorum impetu, interna acerbiorque moleſtiarum procella exurgit: nulla certa causa temere sæpe commouemur perturbamurque. Longum esset ire per singula: multiplices molestias oratione explicare superuacaneum. Sed quoniam hæc mala vitare penitus non datur, nempe in natura insita: mitigare singuli aliquo remedio conantur. Alij voluptates consectantur: quidam actione & negotijs animum cogitatione prohibent suæ infelicitatis: nonnulli excursu per agros vitam tolerant: plurimi in amicorum colloquio, quo nihil est dulcius, molestias deponere conantur, aut librorum lectione tempus fallunt. cuncti veluti ardentem febrim sedare cupientes ex terna videlicet remedia conquirunt, cum morbi vis in visceribus lateat. Ei anxietati intimis medul lis conceptę, sola certe religio aut maxime mederi potest, hoc est, cognitio, metus, cultusque diuini numinis. Dum enim memoriam antiqui sceleris reuocat, vnde in hæc mala & supplicia præcipitauimus,

[253]

æquiori animo ærumnas patimur, & diuinæ prouidentiæ consilio, quæ vrgent mala in cõmodum nostrum vtilitatemque dispensari intelligimus: ne vitæ iucunditates aliæ sine modo susceptæ de mentis statu, naturæ gradu, & rationis digni tate deijciant. Accedit vitæ futuræ & beatioris cogitatio, variæ expiationes, quibus animus flagitio infectus expiatur, incredibile afflictis hominibus solatium. Et nimirum qui ad rerum diuinarum contẽplationem facti sumus, quod corporis statu ra declarat ad cælum erecti, in officijs pietatis & religionis, naturæ vniuersæ contemplatione, diuinæque maiestatis & sapientiæ mirabiliter cõquiescimus. Neque temere Enos primus inter homines celebrasse diuinas laudes memoratur: sed vt ex vocis Hebraicæ interpretatione, qua homo significa tur, hominis officium intelligeretur: nihil naturæ humanæ salutarius, nihil iucundius esse religionis studio. Quod si recipitur eadem voce hominem afflictum ærumna, malis contritum significari: quod paulo ante dicebamus, rebus asperis certius religione remedium excogitari non posse ea sententia indicabitur. Ad hæc resp. vniuersa duabus rebus continetur maxime, præmio & pœna, quod res ipsa declarat, & magni viri teſtantur. ijs enim ve luti fundamentis societas inter homines & coniunctio continetur. sæpe metus supplicij retinet,

[254]

quos virtutis splendor non frænaret. sæpe præmium propositum excitat animos, ne torpore & desidia marcescant. Verum hæc fundamenta salutis eatenus vim habent, si anticipata opinione de di uina prouidentia, supplicijs & præmijs futuris mu niantur. Publicam aliquando vim cohibebit metus iudiciorũ: occultę fraudes ne ſuſcipiantur, quid effi ciat, nisi diuinæ maiestatis recordatio? aut vero sublata de rebus religione quid esset deterius homine? quid efferacius? quid immanius? quo se scelere non polluet stupris, parricidijs, impunitate proposita? Hoc cum legislatores intelligerent viri prudentes, vanam sine religione omnem industriam fore, legibus sanciendis ſacrorum ritus, reliquum religionis apparatum & cæremonias adiunxerunt: in eoque maxime laborarunt, vt populo persuaderent pęnas scelerum aliquando seras, irritas esse nunquam: leges quas ipsi ferrent non humana prudentia exco gitatas, sed acceptas diuinitus fuisse cõmenti sunt. Inde Minois cum Ioue confabulatio in antro Cre tensi, nocturni Numæ cum Egeria congressus. Ni mirum ciues ad parẽdum non modo imperio, sed etiam religione constringere ſatagebant. Sertorius etiam tanti nominis dux imperio Hispaniæ occupato, ad fallẽdos barbaros ceruam cibo antea aurẽ petere aſſuefactam, insusurrare diuinitus quæ facien da erant, simulabat. Inepte hæc, inquis, omnia &

[255]

aniliter. Fateor, quis enim id non videat? sed in eo sapienter quod vniuersi naturæ impulsu excitati in tellexerunt, quod res erat, neque congregari homines sine lege, neque legessine religione constare. Solem è mundo detrahat necesse est, qui de rebus humanis religionẽ expunget: neque minor confusio erit rerumque perturbatio, quam si in altissimis tenebris vita transigatur. Nam si nullum numen est, aut. negotium neque habet neque exhibet alijs: quî comercia inter homines, fœdera, conuẽtaque sanciantur? Cum enim è corpore & animo conste mus, corpori quidem vis adhiberi, vincula innecti poterũt: animus liber sui arbitrij nullis catenis re tineatur nisi religione vinctus. & cum tanti recessus in pectore sint, facile esset polliceri, fallere oblata occasione, nisi sit persuasum fixumque scelera & fraudes cælestibus curæ esse. Quod consensus gentium omnium declarat, neque priuata fœdera firma credentium, nisi iurisiurandi religione vallata: neque publica conuenta, nisi cæsis de more hostijs. Non alio fecialis olim pertinebat cum patre patrato bellum indicẽs, caduceator cæsa sue pacem componere solitus. non matrimonium, non liberi, non denique quidquam aliud nisi iubentibussacris deligebatur. Id fides in capitolio prope Iouem consecrata & summa religione culta significabat, fidem Deo imprimis esse caram, neque ab

[256]

eius cultu & societate separari. Verum his omissis, quæ minime dubia sunt, religionis suauitate vitæ dolores leniri, religionis sanctitate leges publicas & fœdera inter homines constare: quod instat & cuius causa omnis disputatio suscepta est, agamus. Affirmo nulla re magis imperia quam religionis cultu confirmari, siue rem ipsam intueamur, siue opinionem hominum, qua sæpe magis quam viribus & potentia consistunt. Res humanas & consilia, diuina mente gubernari nemini dubium est. consequens ergo est vt credamusillius numen bonis esse propitium, improbos & sceleratos auersari, ac impios præsertim ausus sempiternis supplicijs vindicare. eos præcipuo amore complecti, qui castissimis precibus cultuque religioso eius opem implorant, seque & sua illius arbitrio regenda per mittunt. Iure igitur primi vrbium conditores felicitatis fundamentum in religione posuerunt, religionis contemptores aut morte aut exilio mulctabant. nec enim illam remp. felicem fore crede bant, in qua homines impij & scelerati impune versarentur: pestilenti contagione ciues inficerent, iram numinis pessimis actionibus irritarent. Quod non verbis docuerunt, sed vitæ magis exemplis demonstrarunt, frequentes in templis, sacra suis ipsi manibus tractantes, non domestica solum sed etiam publica: vsque eo vt in plerisque gentibus

[257]

ijdem Reges & sacerdotes essent, vti veterum monimenta indicio sunt. Omnino vt Iudaicæ gentis rectores & duces missos faciamus, Romanos Principes nihil nisi auspicato gessisse constat, multos se se imperio dato abdicasse, comitia instauranda curasse religione iubente. Inepte dices. esto: quid enim ea religione turpius esse poterat? Sed in eo prudenter, quod rerum euentus non fortunæ temeritati permittebant, sed nutu Dei regi credentes, pacis bellique consilia ad ipsum referebant: bello gerendo magis sacrificijs, quam armis expediendis erant intenti. In quo Numæ exemplum seque bantur, cui cum diceretur à quopiam, Hostes o Numa bellum contra te comparant : At ego (inquit ille ridens) sacrisico. hostium vires indicans magis Dei ope quam proprijs viribus debilitari. Deus enim probitati fauet, & est impijs infensus: victoria ipsa & virtus, qua paratur, in diuinis beneficijs numerantur. Sed & recentiori memoria in Hispania exemplum simile proditum est. Cum resurgentis imperij nostri fundamenta aduersus Mauros ponebantur, Fernandus Antolinus Garsia Fernando Castellæ Comite Mauris, qui Gormatium vsque processerant, obuiam in repentino metu profecto rei diuinæ procurandæ causa, in. templo ipso sub conflictum restitit. Ea pietas quam grata numini esset, miraculo est indicatum. eius enim specie

[258]

quidam, genius scilicet bonus, inter primos tanta virtute dimicauit, vt eius diei victoria Antolino potissimum tribueretur. recentes notæ sanguinis in equo & in armis visę miraculum confirmarunt: reque omni prodita, Antolini innocentia, qui domi metu ignominiæ latitabat, & virtus illustrior euasit. pro ignominia, quam verebatur, laudẽ retulit. is susceptæ pietatis fructus extitit. Non fabulosa compositaque miraculi causa, sed scripta testataque à maioribus tradimus: quibus ostenditur piorum hominum innocentiam & religionem Deo curæ esse. Verum quanti momenti religio sit ad conciliandam Principi multitudinis beneuolentiam, studia excitanda dicendum est, priusquam disputationi finis imponatur. Quem aliarum virtu tum splendore, sed & religionis studijs maxime vi dent homines excellere, viribus humanis esse superiorem neque iniuriæ opportunum, aut insidijs fore credunt. Quis enim eius rationes labefactare aggrediatur, quem ab eximia pietate, Deo esse curæ firmiter habet persuasum? perspecta potius pro bitas omnium commouebit animos, alliciet voluntates. sic diuino atque humano præsidio septus, extra fortunæ aleam positus quascumque superabit difficultates. Hoc intelligentes magni Principes non religionis præcipuam habuere curam, sed sacra suis ipsi manibus peragebant: sacrificia

[259]

solenni ritu instaurabant. Sic in diuinis legibus & humanis Principes legislatoresque sacerdo tum & Pontificum nomen habent. Hesiodus Reges à loue prognatos cecinit. Heroes Homerus, quos immortali laude ornare volebat, certis Dijs caros esse finxit, nempe quibus maxime addicti fuerant, eorum in tutela præsidioque delitescere. Scipionem scimus, cui deuicta Carthago Africani nomen fecit, conſueuiſſe Capitolium & templa Romana frequentare. Eo religionis officio, seu syncero animo suscepto seu assimulato ad tempus, opinione in ciuium animis excitata de eius probitate, rebus pręclare gestis nomen immortale consecutus est. Possem multa exempla cõmemo rare eorum, qui ijsdem vestigijs ingressi ingentem gloriã paresque opes sunt consecuti. Sed finis esto. Sit ergo tibi, Princeps suauissime, constitutum, sit fixum, religionis studio certissimum rebus contineri præsidium. Tantum ne in externos ritus aut ipse degeneres, aut ciues degenerare sinas, quod publico malo luatur. Nihil est enim in speciem praua religione fallacius, nihil magis soluendo remp. quam vbi non patrio sed nouo ritu sacrificatur. Aniles super stitiones deuita rerum cælestium peritiam futuris prædicendis euentibus vanissimam artem puta. tempora negotio debita ne in otio & rerum contemplatione consumas. Alioqui hortor & moneo, vt castissimis precibus Deum

[260]

superosque omnes solicites præsertim locorum tutelares, mentem ab oculorum consuetudine auoces sæpe, atque in diuinarum rerum contemplatione defigas: multus intemplis sis. silentio, modestia, totoque corporis habitu ciuibus ad imitandum exemplum esto. ne garrulitate strepant, in iocos risusque soluantur, ac omnino ne lasciuum aliquid extet diligenter est curan dum: ne pro diuino patrocinio, ad quod concurritur, superûm ira excitetur. Cùm solus es remotis arbitris nunquam tibi desis. statis temporibus quotidie Deo & tibi vaca. in conclaui & in lecto, quantum onus humeris iucumbat considera, quid erratum eo die, quid proximo sit corrigendum diligenter dispice. multum ea cura iuuerit in omnem vitæ imperijque partem. De nique itate comparare debes, vt omnes intelligant re ligione præstantius nihil eße: quæ ad cultum veræ ma iesatis erudit, cupiditates frænat, molestias doloresque mitigate, leges tuetur, societatemque inter homines & fœderum sanctitatem: Principes cælo & hominibus gratos reddit, bonis omnibus atque immortali gloria cumulat.

De magistratibus. Cap. I.↩

PERBEATI populo videntur esse, penes quos rerum potestas est: cum copijs omnibus & voluptatibus circumfluant, quæ prima mortales putant. mihi omnium miserrimi, qui purpura & auro multas & graues solicitudines tegant, quibus animi noctes diesque cruciantur. Atque illud grauissimum est, quod iniuncto muneri, vitæ ipsi innocentia & morum probitate satisface re non possint, vt maxime pecuniæ, voluptati, cupiditatibus resistant: nisi omnes ministros imperij, quibus pars aliqua reip. demandatur, vniuersos aulæ asseclas socijs, ciuibus, & reip. præstare videantur. Proh miseram atque grauem imperandi conditionem. Nam priuata peccata vitare multis contingat. non est enim positum in labore aliquo, sed in quadam inductione animi atque voluntatis: aliorum cupiditates frænare, in tanto præsertim mi nistrotum numero, tantaque labe, maioris prudẽtiæ quam humanæ est, cælo potius datum, quam humana partum industria. Itaque ab omni memoria

[262]

multos Principes consideramus laudem consecutos non tam probitate ipsorum, quam eorum integritate, quibus administris suæ potestatis vsi sunt. contra, aliorum Principum nomen omnium turpitudinum maculis deformatum, inuidiosumque esse factum, libertorum magis culpa, & magistratuum, quam sua. Tametsi id crimen merito sustinent, quod deligendis ministris, præficiendis magistratibus, non eam curam, quam par erat, adhibuerunt. neque enim diuinum numen deesset castissimis precibus solicitatum, ea suppeditare præsidia, quibus vita principalis opus habet. Ergo de Principis virtutibus superiori libro multa sunt dicta. nunc de ratione regendi remp. bello paceque disputandum est: quibus pręceptis maior ætate factus, atque in suam tutelam veniens opus habeat. Ac primum de administris quales esse debeant dicendum est. attentioque Principis in re tanta aliquot documentis iuuanda. Et quidem de ministris aulæ expedita præceptio est: ex omni nobilitate Principe maiore, ij deligantur, quos vitę in nocentia, ingenium, prudentia, magnitudo animi, obsequendi dexteritas cõmendabit. peruerso homines ingenio, iuuenes luxa perditos, ne eorum colore mutetur, diligenter arcebit ab aula, atque familiaritate. Neque enim integra probitatis opinio esse apud populum de eo potest, cuius domesticos

[263]

vident omnibus probris coopertos. Quapropter cuiusq; vitam & mores, nisi à primis annis perspe cti sint, excutiendos censeo, priuſquam ad conuictũ Principis & obsequia domestica admittantur. Multis simulationum inuolucris tegitur, & quasi velis quibusdam obtenditur vniuscuiusq; natura: frons, oculi, vultus maxime mendacio setuit, oratio sæpissime. Si quis opinionem de eo conceptam fefellisse visus erit, aut aulæ licentia mutasse mores: is honesta aliqua missione & omnino exigendus continuo erit, ne sua prauitate quasi peste aulam inficiat: quæ instar templi religiosissimi procul ab omni cõtagione esse debet. atque illud breuissimum est, & facillime teneri potest, vt ita se serui Principis gerant, quasi in oculis eius & conspectu in omni actione versentur. Si quis ex aulicis egregie fidelis fuerit, sit in domesticis rebus & priuatis: quæ res ad officium imperij, atque ad aliquam partem reip. pertinebunt, de his rebus ne quid attingat. multa enim quæ recte committi seruis fidelibus possunt, tamen sermonis & vituperationis vitandi causa committenda non sunt. Simul eorum arrogantiæ consulendum, ne licentia insolentes euadant, quæ maxima pernicies est. Vnde Polycleti, Seiani, Pallantes Romanorum imperio, nostra & parentum memoria inuidiosa multorum libertorum nomina prodierunt. Debent quidem in familia

[264]

Principis ij versari, vnde præclari duces, incorrupti magistratus existant: sed dum reip. cura non de mandabitur, sibi alienas partes arrogare non debent, domesticis obsequijs & gratia Principis contenti. Quam ille, me auctore, inter plures commu nicabit, neque vllum aliquem aut paucos immensum crescere permittet, quod sine pernicie sine motu non contingat: certè multorum inuidia & suspicionibus, non virtutibus sed vitiorum communioni aut ministerio eam familiaritatem dari. Ne perspecta quidem probitate viris dandum, vt præ cæteris Principis gratia sine fine crescant. Guterrio Castrio, quali ac quanto viro, Sanctius Castellæ Rex cognomento Desideratus, Alfonsum filium infantulum educandum tutandumque moriens anno millesimo centesimo quinquagesi mo octauo reliquit. Laræ reguli quorum erat prima vox in regni conuentibus auctoritas maxima, iniuriam interpretati eo prælato sibi, remp. vexarunt diu, vt ferme ludibrio ac prædæ esset. quod si id contigit bono, & quo Rex ipse institutore creue rat, quid putemus fore in prauis aut suspectis Principis familiaritate gratiaque? Ministris imperij deligendis, creandis magistratibus, ea diligentia adhibeatur, quam rei magnitudo exigit. alioqui si te mere rebus præfecti fuerint, remp. proculdubio prædæ habebunt, magna iudiciorum perturbation

[265]

existet, magna scelerum licentia inualido legum auxilio, quæ vi, gratia, ambitu, pecunia corrumpentur. suo illi commodo, Principis infamia & periculo peccabunt. Ergo rebus pręfici nisi proclamatos veto. quod Alexander Seuerus præclara Princeps indole Romæ faciebat, more à Christianis transla to. Nefas sit à nostris negligi, quod Princeps, quãuis probus nostris sacris nondum imbutus imitabatur. Quod si proclamari non placet, ne calumniæ & fraudes existant in tanta colluuione vitiorum, tam effræni inuidia, certe diligenter in eorum qui præficiendi sunt, vitam, mores & ingenium in quiratur. ne pro pastoribus, lupis prouinciæ commendentur, diligenter prouidẽdum. Quod caput est, nunquam ad cuiusquam gratiam is honos deferatur, quæ grauissima pestis est. si enim medicũ curando tuo aut tuorum corpori non adhibeas, quem amicus rogarit, sed quem constiterit in medendi arte esse peritum, idemque faciendum in alijs artibus putes: quanta rerum peruersio, in quosalus publica vertitur, gratiæ aut offensæ aliquid dare deligendis magistratibus? Neque vero resp. est commendanda ijs tantum qui ambiunt, quod video institutum multis Principibus præpostera ratione probari: sed potius quos idoneos esse constiterit, quos morum candor, & ex multo rerum vsu collecta prudentia commendabit, ij sunt vltro ad

[266]

gerendam rempublicam euocandi, abstrahendi etiam à secessu: nisi forte vacatione quasi emeritos milites rudeque donandos Princeps iudicabit. Qui corruptis sunt moribus vita infami, in pecunia aut fraudibus spem ponunt. Qui se ingetunt, alieno patrocinio confisi magis quam dexteritate, industria, vitæ innocentia. qui angustia rei familiaris oppressi, quasi ex naufragio ad magistratuum saxa adhærere, atque reipub dispendio emergendi cupiditatem explere satagunt, qua nulla grauior pestis: ij omnes sunt omni cura repellendi. Nemo enim potestatem scelere quæsitam bonis artibus exercuit. stupra is, rapinas, scelerum licentiam volutabit animo, nulla famę memoria nulla honestatis. sui similis semper existet. Eleganter quoque festiuus poeta:

Virtute ambire oportet non fauitoribus.
Sat fauitorum habet semper, qui recte facit.

Præterea qui in familiari imprudens fuit, eum fperes in rep. procuranda satisfore cautum? aliena curaturum diligenter, qui priuatas rationes neglexit? Contingat vt nulla sua culpa, sed temporũ aut inimicorum iniuria in calamitatem quis inciderit: contingat successisse cum ætate pœnitentiam, moresque saniores factos esse: sed dum id ex ploratum non erit, dum alij suppetent integra pro bitatis fama, vnoque à prima ætate virtutum

[267]

tenore, ij me auctore, si salui esse volumus, in omni procuratione præferantur. Paulus certe ecclesijs præficiendos Episcopos sancit, qui domibus suis recte & prudenter gubernatis insitæ prudentiæ specimen dederint. inuenioque memoriæ proditum apud Milesios, quæ vrbs Asiæ est, cum reipublicæ statu commutato de eligendis magistratibus disceptaretur, lustrato vniuerso agro ab ijs, quibus ea cura erat data, eos fuisse præfectos, quorum prædia diligenti cultura nitere præ cæteris oculis explorarunt. Quid verò, an ęquum sit hominum perditorum aut egenorum inopiam, cupiditatesque supplere publica calamitate? In quo placet Scipionis Æmiliani ratio, qui cùm Seruius Sulpicius Galba, & Aurelius Consules in senatu contenderent, vter aduersus Viriatum in Hispaniam mitteretur: Patribus suspensis atque eius sententiam expectantibus, neutrum placere respondit: Alter nihil hahet, inquiens, alteri est nihil satis. non minus periculi ab inopia, quam ab auaritia subesse indicans. Placet etiam vt vni homini vna tantum cura demandetur: neque plures magistratus in vnum hominem cumulandi videntur. In quo Carthaginenses publice peccasse accusat Aristoteles: nos etiam multorum Principum præ posteram in eo rationem possemus accusare. Neque enim vnius vires & prudentia multis procura

[268]

tionibus sit satis concidat pressus onere: gemat ipse, gemant subditi necesse est, temporis & rei familiaris dispẽdium, dum liti aut negotio finis aut nunquam aut post longas moras, ingentes sumptus imponitur. Et vt vnus multis gerendis magistratibus satis esset, id incommdè accidit, quod ijs honoribus ministerijsque inter plures partitis, pluriũ beneuolentia Principi conciliaretur, multis eius beneficijs constrictis: præterea occupatis negotio ciuibus minor nouarum rerum & imperij cupiditas esset. qui enim bonorum reip. participes non existunt, ipsi aut eorum necessarij, ij vt oderint rerum statum necesse est, mutarique cupiant. quod miror Principes non considerare siue cùm magistratus creantur, siue cùm ministri ad obsequia do mestica & aulæ procurationem adhibentur. Vt otiosi homines annuis vectigalibus designatis rem pub. arrodant, inania & imaginaria officiorum nomina, metatores, regiæ procuratores, libellorum supplicum magistri, quorum esse solet magnus numerus præsertim rep. perturbata, numquam probabo. quam reip. labem Alexãder etiam Seuerus optimus Princeps sustulit. Illud contendo, vt magistratuum nomina inania esse non debent : ita pro curationes multas, magistratus siue ministeria in aula Principis non esse vni demandanda, quo nimirum partito onere facilius singula expediantur

[269]

negotia, Principis beneficium latius pateat. Atque cum hæc vera sint, tum illud quæstionem habet: debeant magistratus esse perpetui, an ad tempus mutari? Affirmat Plato regiæ potestatis adinstar perpetuos fore, quo maior prudentia ipsis, maior reuerentia popularibus sit. negat Aristoteles, quòd quemadmodum in corporibus, ita in animis quædam senectus est ad res gerendas inepta: præterea rebus communibus expedire, vt singuli rectores intelligant, ita imperium datum vt reddant, & ab ijs legibus datum ad quas reuertendum sit. Platonis institutum Tiberio Imperatori placuit ægre amouere solito præfectos prouinciarum, quòd mus cis similes esse dictitaret, quo diutius vlceri insedissent, seq; sanie ingurgitassent minus molestos. Plerique Principes, & resp. diuersum sequuntur mutando frequẽter magistratus, ne vitijs corrumpantur & socordia, ne degenerent in tyrannidem, existimantes ex interuallo assuefaciendos ęquo cũ cæteris iure viuere. exigere rationem administratæ reip. esse imprimis salutare. In eam rem video antiquis temporibus vſitatum, legeque Caroli Magni Imperatoris sancitum, vt certis temporibus rempub. vniuersam delecti ex vtroque ordine Episcopi & viri primarij lustrarent, inquisitionemque instituerent de singulorum iudicum vita, moribus integritate. quæ ratio si in nostros mores reuocaretur,

[270]

non posset non esse imprimis salutaris. Nam quæ ratio tenetur, vt successor in prioris vitam inquirat incõmodis est obnoxia: ac periculum ne se ueri in cæteros inter se mutuo parcant, in erratisq; dissimulent. Mihi sane non placet, pręsertim cum nostri mores tantum iam ad nimiam leuitatem & ambitionem incubuerint scrutari Principem omnes sordes, vindicare leuissima etiam magistratuum peccata: sed singulorum mores exploratos habere conuenit, vt quanta sit in quoque fides & industria, tantum cuique committatur, maiori aliquãto cura futuri temporis quam præteriti: cuius ea conditio est, vt mutari non possit. Quod extremum est præceptum, riserit aliquis fortasse: est enim nõ tam acutum, quam necessarium, magisque moni toris non fatui, quam eruditi magistri: vt finiendi lites ne infinitum progrediantur, ratio aliqua excogitetur. Minores controuersias delecti in id iudices breui cognitione finiant nulla appellationis facultate. Maioribus causis tempus præscribatur vltra quod non procedant. quod fiet tum alij remedijs, tum testes ex remotis regionibus aduocandi sublata spe, quæ via fraudis est. extinctos putent, qui intra breue tempus adesse non poterunt. Et quanta peruersitas, cum his tergiuersationibus, præuaricationibus, comperendinationibus, quasi ex aliena miseria infinitus hominum

[271]

numerus viuant, aduocatorum, procurarorum, scibarum. Postremo, quoniam sæpe inter iudices controuersiæ contingunt, ad quem cuiusque litis cognitio specter: optima ratio ea dissidia componendi esset, si confensu eorum quorum interest, in singulis vrbibus vnus pręficiatur cum ampla potestate componendi eas iudicum controuersias. Porro quam Princeps iudicibus constituendis, creandis magistratibus diligentiam adhibere æquum est, eam ac vero multo maiorem Episcopis pręficiendis (quando id etiam negotij nostris Principibus accessit) vt rei magnitudo & salus publica postulat. Neque enim religionis sanctitas, morum integritas, publica salus constabit ea cura neglecta: eo am plius quod vbi semel peccatum est mutare non licet. leges ecclesiasticæ mouere loco sacerdotẽ non facile patiuntur, quamuis moribus deprauatum. Præficiantur ergo viri perspecta probitate & prudentia, ętate graues, ac quoad fieri poterit, à primis an nis functionibus ecclesiasticis addicti. neque enim probamus vt ex profanis & populo, repente Christi gregis pastores & magistri euadant: neque si id inAmbrosio, Nectario alijsque paucis bene cecidit, in nostris moribus frequẽs esse debet. Quo amplius in vulgata multorum controuersia Iureconsulti an theologi pręficipotius ecclesijs debeant, ea placebat sententia, in pari ingenio ac probitate Theologos

[272]

Iurisperitis præferẽdos videri. quoniam hi in strepitu forensi omnem industriam consumunt, illi si professioni vita reſpondeant, rerum sacrarum cognitione & vsu præstant. De qua tamen quæstione alio ex principio diſputandum copiosius est, si illud adiecero, mirarime vehemẽter, neque tamen ad meum arbitrium reuocare de re tanta iudicium, cur veterum institutum negligatur passim, ecclesijs olim præficientium eos maxime qui ex monachorum ordine essent? Sibi nimirum veteres & merito persuadebant, qui à teneris disciplinæ ecclesiasticæ assueuissent, mores integros imbuissent, didicissent frangere animum, commodiores magistros fore, quam si nulla disciplina certè leui, re pente se Christianæ probitatis, virtutum omnium duces præberent. Itaque antiquis temporibus, qui ex monachis Episcopi ac summi Pontifices extiterint numerare vix licet, nostra ætate vix vnum aut alterum: eosque non tam vitæ integritate, quã malis artibus ambitiosos ecclesijs esse pærfectos consideramus. Ineptos rebus gerendis monachos accusant vulgo, è tenebris in lucem productos per petuo caligare: simul aliorum ambitioni occurren dum disputant, ne vno pręfecto praua multorum cupiditas accẽdatur. quæ argumẽta hoc loco neq; refellere animus erat, neque probare. Nihil certe est in rebus humanis, quod vitio penitus careat.

[273]

De Episcopis. Cap. II.↩

REligionis studium, quo cultus cęlestiũ & sacræ ceremoniæ continentur, remp. tranquilliam præstare ac bonis omnibus affluentem, longa oratione licet explicare: ciuibus inter se constringendis & cũsuo capite supremo rectore, vinculi validissimi instar esse. mores patrios, legum sanctitatẽ religionis incolumitate stare. ea cadente res communes perturbari atque concidere, confirmare multis possem. Atque in quo Lactãtij industria laborauit effu sis omnibus ingenij copijs, exequi quamuis copio se: insitam religionẽ in natura nostra esse, nulla vt arte, nullis viribus euelli possit, non magis quam cæteræ affectiones animi, ridendi, admirandi, deliberandi, quibus ab ortu sumus instructi: su mũque adeo hominis bonum non in re alia esse positum, quam in syncero cultu diuinæ maiestatis: nimirum vt quod facturi sumus in cælo, diuinum numen voce, mente, corpore colamus, dum vita præsens suppetet, huius amplissimi templi sacerdotes constituti diuinis laudibus celebrandis, rerum natura contemplanda. Quæ sententia vel eo argumento probabilis certaque est, quod animum molestia victum, curis & anxietate grauem nulla re magis leuari contingat, quam Dei & naturæ

[274]

contemplatione laudeque numinis & cultu. Verum hæc aliaque multa id genus missa facimus. Quod proprium nostræ disputationis est & quo præsens disputatio refertur. non nostro tempore tantum sed etiam ab omni memoria functioni vsque adeo salutari ministros peculiares designatos fuisse constat, quos sacerdotes vocamus: ex quibus hoc tempore alijsque sacrorum ministris is ordo, eaque natio hominum conflatur, quam ecclesiam vocare nos quidem consueuimus, vocis amplitudine ad partem eam Christiani populi sig nificandam deflexa, cui sacrorum procuratio credita est. Deinde cum perspectum esset, non posse à rep. religionem diuelli sine vtriusque exitio, non secus quam à corpore animus: omni tempore atque apud omnes gentes curatum est, vt ministri religionis, quos sacerdotes dicimus, cum cæteris magistratibus, penes quos rerum potestas erat, coniunctissime viuerent: atque ita vt vnius corporis quasi gemina essent membra, non corpora diuersa conflarent. Omnino primis temporibus ijdem Reges & sacerdotes erant, vti alio loco dictum est. inter Hebræ orum placita omnes maiores natu filios in quauis familia sacerdotes extitisse ſuſceptum vulgo est. eoque iure Esau Iacobo fratri pulmenti permutatione vẽdito à Paulo Apostoloprofanus vocatur, quippe sacram potestatem ministeriumque pretio

[275]

mutauit. Moses Iudæorum legislator eum morẽ à primis quamuis temporibus atque inter omnes gentes susceptum, primus immutare aggressus est: atque Aaroni sacrorum cura demandata, ipse sibi reip. administrationẽ retinuit. quod Iudicum & Regum tempore institutum tenuit, vt pontificia potestas à regia maiestate discreta esset: non ita tamen vt sacerdotibus gubernandi populi cura penitus detraheretur: cum videamus sępe eosdẽ Pontifices & sum mos gentis rectores extitisse. Eadem de causa eoq; amplius quod populus Christianus reliquos religionis colẽdæ studio superare debet, Christus Dei filius noua ecclesia & sanctiore fundata in terris cę lestis exemplum, hæc duo munera seiuncta esse sanxit. relictaque Regibus quam acceperant à maioribus, potestate remp. regendi, Petro & Romanis Pontificibus, alijsque Apostolis & Episcopis, qui in eorũ locum successerunt, vnam religionis & sacrorum curam delegauit. non ita tamen vt seiunctos penitus à populi gubernatione vellet, ac prorsus ad id ineptos facere. Videmus enim (quod repetendum hoc loco est) in multis prouincijs amplos principatus ab antiquis temporibus viris sacratis esse datos, magnas opes. quibus si ad inanẽ apparatum & populi plausum ipsi abutuntur, faciunt præpostere, opes ad subleuandum egenorum miſeriam, ad reip. præsidiũ datas, alio conuertentes. Ineptus sit qui ex hominum

[276]

prauitate de rerum natura statuat. Præterea in regni conuentibus, quibus de publica salute de liberatio suscipitur, in plerisque gentibus primæ partes Episcopis dantur. Nimirum maioribus nostris viris prudentibus erat propositum, ita partes reipub. inter se comparare atque constringere, nullam vt dissidium esset, neque profanis hominibus liceret rempub. ex ipsorum libidine inuerte re, mutare sacra. Sacratis reip. cura credatur, hono res, magistratus commendentur: quo & publicam salutem, vt eum ordinem decet, diligenter procurent: ecclesiæ iura & libertatem, sanctissimæ religionis incolumitatem, vti ratio exigit, diligenter ipsi tueantur, ne ab astutis hominibus & profanis violari contingat. Quod in alij gentibus, vbi vetustæ de religione opiniones mouentur, scimussalutare fuisse, Episcopis, quorum capiti ea potissimum procella minabatur, partem reip. fuisse creditam, amplosque principatus attributos. Eorum enim opera & diligentia factum est vt non penitus cuncta corruerint in tanta nouandi libidine, tantaque temporum labe. Errant & grauissime falluntur, quicunque repetita primi temporis me moria disputant, è rep. atque communi salute fore, si Pontifices Apoſtolorum exemplo opes omnes, & principatus, curamque reip. abdicare cõpellantur. Enimuero cæci homines his præsidijs sublatis in

[277]

quæ mala incurreretur, quantaque plebis licentia futura esset, sacrati ordinis contemptus quantus, non considerant. Sublatis opibus si virtutes succederent, probanda eorum ratio esset fortassis. nunc detractis opibus, vt sunt homines & tempora, maior vitiorum licentia existat: quod in ijs prouincijs consideramus, vbi sacrorum ministri rerum inopia premuntur, nihilo meliores esse: passimque probris sædari, contemni à populo, magno religionis dedecore. Censeo econtrario populi principibus & magistratibus reip. modo prudentia, & probitate conspicuis, honores ecclesiasticos tribuendos & sacratas opes participandas tum ipsis, tum eorum filijs & necessarijs, vt cuiusque ingenium erit. Nam ea illecti spe præmijsque propositis, sacratum ordinem maiori beneuo lentia com plectentur, ecclesiæ iura opesque tuebuntur: alioqui certissimam pestem denuncio allaturos. Animis alienatis facile Principi perſuadebunt sacratas opes, quas otiosas esse dicent, ad reip. inopiam subleuandam & in belli subsidia conuerti satius fore, tanta præsertim ærarij angustia, tantis vectigalibus fesso populo, nouis subinde enatis difficultatibus. Inepte ergo mea quidem sententia id genus homi num, quidam acuti videlicet Theologi & præclari, ab honoribus ecclesiasticis penitus arcent quasi ineptos, neque populum docere pro concione

[278]

valentes, sacrarum cæremoniarum expertes. Nam modo reliqua suppetant, eam muneris demãdati partem aliorum opera supplere facile erit, delegareque eas partes concionatoribus, quorum est magnus vbique numerus. Alioqui Valerium Cæsarau gustanum Episcopum accusemus, quod propter tarditatem linguæ docere populum pro cõcione non poterat. Valerium item Hipponensem sugillemus qui, quod Græcus natione esset, Diuo Augustino tum præsbytero eas partes docendi populũ pro concione delegauit. Præterea Pontifices Romanos criminari licebit, quasi non satis suo officio fungantur, cum à multis seculis vix quisquam reperiatur è cathedra docuisse. Itaque non placet vt iureconsulti penitus ab ecclesiæ honoribus repellantur, doctrinę certe merito: quod contentiosi homines confirmare nituntur sacratis functionibus ineptos prorsus esse: cum omnium prouinciarum mos contra habeat, longo tempore & vsu frequenti confirmatus, quem temere reprobare non debemus. Et concilij Trid. decretis non tantum Theologi sed etiam Iurisperiti digni ecclesiæ pręfectura iudicantur. Quis ergo tanta confidentia existat, vt his aucto ritatibus velit repugnare? Atque ego quidem libenter dabo Theologos Iureconsultis ad capessendas ecclesias in pari probitate & prudentia commodiores esse, pluresque ex eo ordine deligẽdos videri

[279]

his argumentis. Quoniam aduersarij qui Iurecon sultos præferendos Theologis longa oratione disputant, hæreticis grassantibus ac vera de religione placita nouis opinionibus conuellentibus, Theologos aptiores esse dant ex diuinis libris, in quibus dies noctesque versari debent, reuincendis hæreticis opportunos: atque idem concedunt ijs locis faciẽdum quibus hæretici vicini sunt: ne si malum serpat pestis adinstar, incendiumque quasi ex con tinentibus tectis in alia traijciendo late vagetur, imparatos ciues offendat, idoneoque pręside desti tutos. Quæ si vera sunt, hoc quidem tempore, quo resp. Christiana multis hæresibus vexatur, atque ita vt post Arij tempora nunquam maiora dissidia de religione extiterint: atque in Hispania, cui Gallia finitima est, neque procul dissita Anglia, concedendum sit aduersarioum etiam confessio ne, Episcopos è Theologorum numero videri prę ficiendos. Sero enim remedium parabitur inualescente iam malo: ac præstat singulos atque vniuersos religionẽ esse edoctos, ecclesiæ obtemperare quanti sit admonitos: quod proprium Theologorum munus est, atque ex diuinis libris & Theologorum scriptis tum veterum tum recentium omnis ea institutio peti debet. Quod si Episcopum dedimus docendi munus posse aliquando alij delegare, quis tamen dubitabit, quis ibit inficias, inter alia

[280]

munera id esse præcipuum atque maiori cura à Christo Episcopis commendatum, cum Apostolis, in quorum locum Episcopi successere, docere omnes gentes mandauit: credito muneri eum cõmodius satisfacere qui sacra cura suscepta, docendi populi munus obire per se statuit? Qua de causa sedes Episcopi neque thronus, neque tribunal vocatur, se cathedra: merito quidem vt admoneatur ad eius munus doctrinæ magis curam, quam aut Principis apparatum aut iudicis partes pertinere: foreque commodius reipub. ipsi priuatim salutarius, si alias sui muneris partes viris prudẽtibus de legarit, docendi ipse curam sustineat. Quod si reguli litibus subditorum cognoscendis alium substituunt, idemque maiores Principes faciunt: ęquius multo erit vt tantundem viri sacrati præstent, in studium inſtituendi subditos, sacra tractandi imprimis incitati. Præterea est natura datum, vt in quibus locis multi sumus, quibusque studijs assueuimus, eorum colorem assumamus. Sic lacertæ quoniam in herbis viuunt, viridessunt. lepores in rupibus versantes earum colorem assumunt. Theologi dediuinis rebus disputantes, & in sacris libris versantes maiorem animis pietatem suscipiunt: iureconsulti in forensibus disceptationibus & litibus consumentes ętatem, minus rebus diuinis affician tur propemodum est necesse, profanos mores

[281]

imbibant. Nemini iniuriam irrogari priuatim velim: neque de ijs ago, quorum est probitas conspicua, & multis argumẽtis testata pietas, tantum de pro fessione & disciplina disputatio erat: quò fere studia eius nationis hominum spectent, quo cogitationes moresque referantur. Itaque paucissimi ex eo numero sacris ordinibus initiantur, nisi res ipsa cogat opimo aliquo sacerdotio collato, vnde lautissime viuant. Quod cum nefas sit Episcopos creari, qui in inferioribus gradibus & ordine non fuerint dilligenter versati, vti ecclesiasticis legibus sancitum est: qua fronte profani homines è foro continuo in ecclesiæ præfecturam inuaderent, magistri constituti eius disciplinæ, quam nullo tempore didicerunt? quod quanto cum periculo contingat dicere non attinet. Bello Imperator non præficiatur, qui hostẽ nunquam viderit. nauis clauum non regat, qui se in arte nauigandi diu non exercuerit. ne iudices quidem repente ad summa euadant, sed quibusdam gradibus à minoribus functionibus rectę ad maiores transferantur : ecclesiã committamus homini rerum sacrarum prorsus imperito? virtutum & pietatis Christianæ scholis præficiatur eius artis prorsus ignarus? Et erant olim virorum monasteria, quibus exactiora virtutum studia exercentur, Episcopis quasi magistris & primis doctoribus subdita: nunc sacrarum virginum

[282]

non pauca eorum ditione continentur. quibus instituendis certe temperandisque sæpe Theologos ineptos esse non negamus: sed multo tamen minus Iureconsulti vniuersam eam disciplinam moremque viuendi assequantur, procul à diuinis libris, vnde ea præcepta peti debent, in causis & iudicijs & foro ætatem versantes. Quam vero imperiti sunt ad disputandum constituendũque de ratione officij, dignoscenda peccata singula, atque de ijs statuendum? de religionis dogmatibus quam paucasciũt? De diuina natura, Angelis, prædestinatione, auxilio diuino, liberis volũtatibus, quis ex eo ordi ne disputare audeat? An de virtutis dignitate, vitio rum fæditate disserere ita possint, vt in auditorũ animis pietatis flamma accendatur improbitatis odium? & contendent tamen religionis præcepto res institui, quam nunquam exacte didicerunt, vię ductores, quam vestigijs terere aut otium aut voluntas non fuit. Ad hæc in curia & inter Principes vitam agentes externo apparatu oblectantur: longo famulorum ordine stipati per plateas incedunt : quod illi ad augendam maiestatem pertinere interpretantur. facti Episcopi, aucta re crescit etiam insania, quanta cum calamitate redituum ecclesia sticorum, qui à maioribus in meliores vsus parati erant, quantaque cum iniuria egenorum, in quorũ alimenta ab antiquo destinati erant, dicere non est,

[283]

necesse. Bernardi verbis insectari satis habeam epistola quadragesima secũda in hunc modum eam vanitatem accusantis. Clamant nudi, clamant famelici, conqueruntur & dicunt. Dicite Pontifices in fræno quid facit aurum? nostrum est quod effunditis: nobis crudeliter subtrahitur, quod inaniter expenditis: vita nostra cedit vobis in super fluas copias: nostris neceßita tibus detrahitur quidquid accedit vanitatibus vestris. Summa ergo disputationis sit, tum Theologis tũ Iureconsultis merito ecclesias cõmendari, esseque è rep. vt ex vtroque genere facrorum antistites deligantur, quo maior nimirum inter eos & cum ecclesia animorum coniunctio sit: vt ex omni conditione hominum in studium doctrinę vtriusque, multi spe præmiorum inflammentur: vt in conuentibus ecclesiasticis ex vtroque ordine viri præ stantes intersint: quod sit reipub. & ecclesiæ salutare. Preterea Iureconfulti probitatẽ, modestiamque conſpicuam, quales multos esse nouimus, Theologi eruditioni, quantauis ea sit, si vitæ & morum integritas desit, præferendam certe esse contendam. In non dispari tamen vitæ genere, neque dissimili prudentia, Theologos sacris regendis cõmodiores Iurisperitis esse ob eas rationes, quæ paulo ante sunt positæ, iudicabam. neque est existim andum Theologiam tantopere rebus gerendis esse ineptam, vt quidam videri volunt. Quod si verum

[284]

id esset tamen, pluris ea præsidia sunt facienda, quibus maxime Episcopus præcipuas sui muneris partes implere possit: Quod si cum iuris scientia Theologiæ cognitio coniungatur, aut econtrario Theologus ecclesiasticas leges teneat, ij maxime regendis ecclesijs idonei videntur: vti Abbas Panormitanus cum alij affirmat, & res ipsa nullo monstrante indicat.

Num viri flagitiosi à rep. gerenda remoueri penitus debeant? Cap. III.↩

EX ijs quæ duabus disputationibus superioribus sunt dicta, de viris flagitio sis & infamia coopertis facile quis statuat, ab omni administratione reip. es se remouendos: ne morum contagione creditam prouinciã inficiant, eorum væcordia publico multo rũ malo & calamitate luatur. Quid enim agant ? vbi furor resistat? & est prauitas cum potestate coniũcta malum graue. Ac imprimis homines sordidi remo uẽdi sunt, qui auri cupiditate incitati, auri causa in gentes fraudes suscipiunt, omnia diuina & humana iura subuertunt. Ergo hęc à disputatione remoueã tur, quasi minime dubia. Illud quæstionẽ habet, in minoribus probris, neque tam late vulgatis, quæ ratio tenenda sit: debeant ijs obnoxij ad aliquam

[285]

reip. partem accedere, an excludi penitus ab omni procuratione. Si enim prauis hominibus ad magistratus sit aditus, iacebunt virtutum studia, multoque minor erit proborum hominum numerus, quam nuncest. Virtus enim in arduo posita est, multisque adeo impedita difficultatibus, ab humanis sensibus abhorrens: nisi honore & præmio eri gantur homines, ea deserta ferentur in præceps,suauitate vitiorum & voluptate deliniti: magnaq; malorum colluuies existet. Præsertim cum vitia Præfectorum imitari genus obsequij sit: siue libidini seruiant, siue auri cupiditate exæstuent, aut quouis alio probro teneantur obstricti, subditos populos in consortium prauitatis facile rapient, quasi habituri solatium de aliorum fæditate. Ipsi etiam luporum instar in fortunas, famam, pudicitiam ciuium nullo prohibente grassabuntur, Principe longinquo, aut alij curis grauioribus districto, imbecillium lacrymis obturatis auribus. Et quanto commodius erat, tum ipsis tum populo prouidere ne peccaretur, optimo viro præfecto rebus, quam post factum peccata magistratuum lege vindicare? In quo leges Persarum maxime celebrantur: quarum vis in eo erat, vt delicta non essent, magis quam vt susceptam fæditatem supplicio vin dicarent. Hæc sunt in hanc partem argumenta fir missima haud dubium, quod diffiteri nemo audeat.

[286]

Sed & magistratus prauis sæpe & improbis hominibus esse demandandos, curamque reip. multa suadẽt. Primum pace tuenda, quò cura potissimũ Principis referri debet, nulla commodior sit ratio, quã si promiscue ex omnibus deligantur, qui reip. pręsint. alioqui prauis, quorum tãtus est numerus, exclusis penitus, rerum turbatio existet. euersam eam remp. cupient, atque eum Principem ſublatum, quibus incolumibus vident ſublatam ipsis emergen di facltatem. nam vt mutent, exigua spes est altis radicibus fixa prauitate. Deinde multi in porestate contra spem aut metum agunt. excitantur quidam magnitudine rerum : hebescunt alij pusillo homines ingenio, oppleti tenebris. negotio quidam obruuntur, alij otio sublato multo cõmodiores moribus & vita euadunt. infuso humore de vase iudicatur, confractũ sit an integrum. neque facile est de moribus & ingenio, nisi data potestate statuere. Et alioqui Principi innumeris curis districto hoc oneris addere, vt in ſingulorum Præfectorum mores in quirat, gtaue sit imperio tam latefuso: præsertim cum ex rumore statuere periculosum sit, calumnijs & delationibus aditus patefiat. Ambitiosi sæpe homines ficta specie probitatis Principis auribus insidiantes alijs proſternendis ad honorum culmen euadent, quanta cum pernicie dicere non attinet. Ideo leges in facta feruntur, quia futura incerta

[287]

multipliciter sunt. neque verum est coniecturis stare: ac satis habeãsi qui deliquerit, Principe vindice, lege iubente, tota plaudente prouincia pęnas dederit. Denique de singulis melius conuenit sperare, quam in superiore disputatione ponebatur. Sic disputatione ancipiti & in vtramque partem impedita, veniebat in mentem admirari in re omnium grauissima ab scholis Philosophorum, discrepare aulas vel maxime, eorum etiam Principum, quorum actiones passim laudantur. Video enim Philosophis ac Theologis fixum, neminẽ nisi cog nitum & probatum præficiendum rebus videri. & Principes constat tamen, non modo ad aulæ ministeria & obsequia, quod excusari poterat, sed ad ciuitates & prouincias gubernãdas homines eligere, sæpe haudquaquam moribus probatis. Circumfer mentis oculos, atque omnes prouincias intuere: prę teriti & præsentis temporis memoriam cõplectere animo: ex tanto Pręfectorum numero vix paucos in uenias probro vacãtes & vitijs. Hic ventri & gulæ seruit: ille rapaces manus in aliorum fortunas inijcit: publicam alius pecuniam auertit domum : in hoc sibi quidam indulget, alius in alio. Quod si obscura ea vitia essent, si priuatim nocerent dissimulari poteret: nunc pleraque manifesta sunt, neque exemplo tantum sed etiam facto exitialia. Componere cum aulis scholas plane difficile est. dissidẽtes rationes

[288]

& argumenta vtriusque partis aliquo temperamento conciliare tentabimus. Equidem nunquam ea mente sim, vt sanctissimos Episcopos ac vero reliquos templorum ministros & sacerdotes legi concedam, nisi ex probatissima disciplina, atque integra probitatis fama: alioqui certam pestem denuncio, quod pluribus confirmare non est opus: ex superiori id disputatione petatur, fas non esse nisi proclamatos, & quæstione de vita & moribus habita ecclesijs præfici. Rursus non negabo (quî enim possim?) belli curam prudenter viris fortibus demandari, quamuis moribus non satis integris. idemque sanxerim de alijs functionibus minoribus, legatis qui mittuntur ad Principes, annonæ, operum publicorum curatoribus, apparitoribus, lictoribus, fisci procuratoribus, publicanis, curis alijs recte ex vtraque hominum natione præfici, modo intelligentes eius operis quod demandatur. Nam ad conficiendos calceos, extruendas ædes, paranda ferramenta, non viros probos sed peritos earum rerum artifices aduocamus. Optan dum quidem esset vt omnes viri probi essent, quibus Princeps administris vtitur suæ potestatis. Sed vt res habent in tanta colluuie hominum perditorum, nolumus Principem omnes sordes, omnes re cessus perscrutari, ne onus imponatur, quod neque regere ipse possit, neque populus facile patiatur.

[289]

De familia Principis, de vrbium magistratibus dubitabam, quamnam rationem fore magis salutarem putem. De familia facilis præceptio est. sene Principe & à multo vsu cauto facilior delectus erit: citra magnum discrimen quiuis ad obsequia aulæ admittatur. Principe autem iuuene nemo ad iura pręsertim familiatia & colloquium frequẽter, prauis ac vero non probatis moribus accipi debet, nisi volumus contagione prauitatis breui Principem contaminari. Et quantum malum Principe residente in aula, oculis & auribus, nempe aulæ ministris, vti non synceris, sed vitio infectis & improbitate? In quo Alexandri Seueri exemplum placet, Constantij Augusti solertia. Is enim neminem vnquam ad colloquium & familiaritatem admisit nisi integra probitatis fama. verebatur scilicet ne pestilenti oris afflatu sanctissimos mores corrumperet. Constantius autem ex multis Christianis, qui in eius obsequijs erant, cupiens explorare quibus potissimum credere posset, finxit (neque enim nostra sacra susceperat) impio Deorum cultu instaurando, aula exigere velle, spoliare honoribus, quicunque Christi religione repudiata, ad patriam superstitionem non redirent. Ea denunciatione multos nutare necesse fuit, quorum non erat in pietate stabilis & fixa sententia. Alij in religione perstiterunt, gratia

[290]

Principis & honoribus potiorem suam salutem arbitrantes. Constantius ea arte suorum animis exploratis, mutata ratione in contrarium, qui desciuerant, à se remouit: qui Deo infideles extitissent, ijs nihil magnæ rei tuto credi persuasui: qui perstiterant eos carissimos ac fidelissimos habuit. Hac arte aut simili Principem aulicorum mores explorare quid prohibet? qui prauis se ope ribus, impudicitiæ socium, aut ministrum obtulerit, etiam rogatus, eum quasi pestem auersetur. qui de turpitudine appellatus, opprimendo innocente, vindicandoque, gratia Principis pluris fecerit honestatem Deique leges, is amicus Principi, is intimus esto: nihil erit quod tali viro credi non possit. Magistratus iuridicundo me quidem iudice, nunquam Princeps creabit, nisi integra probitatis fama, atque proclamatos, vti paulo superius dictum est, in quibus tantum in vtramque partem momentum est. pro vt se dederint facile alios ad probitatem aut flagitium inducent: ac si praui sint, explendis cupiditatibus ius fasque peruertent. Quorum arbitrio singulorum fortunæ, fama, salusque permittitur, nisi sint integerrimi, quantæ existent clades? Neque in eo magnum onus imponimus. habeat quibus fidat. ijs administris in aliorum mores inquirat. in quos ex disiun ctis locis testimonia consenserint, eos idoneos

[291]

rebus gerendis iudicabit. quis sit idoneus gentis con sensu monstratur. ea ratio facillima est. Quid de vnoquoque fama loquatur, serio Princeps dispiciat, vix vnquam ea ratio fallat: ac plebis potius testimonia quam ditiorum audiat. Syncerius solent populares iudicare: potentiores ad gratiam sæpe loquuntur, studiaque fere vtilitate magis quam veritate metiri solent: eos commendantes maxime, vnde maior emolumenti spes affulserit. Quem in potestate quidem nullum signum, nulla pictura, nulla vestis, nullum mancipium, nulla forma, nulla pecunia à summa integritate continentiaque deduxerit, huic nihil est quod nõ possit delegari. quem autem in vita priuata constiterit fuisse abstinentem, continere suas cupiditates, suos coercere, facilem se rebus cognoscendis, audiendis hominibus præbere didicisse, pietati & diuino cultui esse deditum: tuto is ad Principis familiaritatem & iura domestica admittatur: curaque illi rei cuiuscunque gerendæ demandetur. Neque leue ipse negotium Principis humeris incumbere cogitabam, tum alij imperij curis sed præsertim legendis magistratibus idoneis: ne si is delectus negligatur, proiudice lupus dilaniando lacerandoque populo substituatur, quanta cum pernicie me silente, quiuis perse intelligat. omniũ miseriarum examen in eum populum incurrere,

[292]

cui Princeps improbus contigit, rectores venales pretio, aut alijs flagitijs infames.

De honoribus & præmijs in commune. Cap. IIII.↩

SOlon qui & sapiens vnus fuit ex septem, quos Græcia suis præconijs celebrauit, & legum scriptor solus ex septẽ, remp. duabus rebus contineri dixit præmio & pœna, metu nimirum & spe. Metus sti inulat ciues, & in studio dignitatis vigilantes efficit: spes honoris & præmij, homines fortes obscuro quamuis loco natos, dies noctesque solicitat, & ad virtutes consectandas impellit. Dedecoris metu sublato quis è ciuium numero velit cum vitæ periculo præclarum aliquod facinus obire? spe dignitatis amota, quis pro communi salute vitam & fortunas in supremum discrimen inijciat? est scilicet vtriusque rei modus sicut reliquarum: neque Principem dandis honoribus fusum, neque vindidicandis sceleribus nimis ſeuerum esse volumus. Ita tamen his neruis remp. vniuersam & omnes eius partes conſtringat, vt sit omnibus persuasum neque nobilitatem neque diuitias, si alia desint præsidia, fore satis cuiquam ad reip honores consequẽdos, fugienda supplicia: neque passurum vt cuiusquam

[293]

tenuitas, aut generis obscuritas sit imperiosis hominibus prædæ atque ludibrio: ac potius omnibus esse, si virtus adsit, cursum ad summos honores magnasque copias apertum. Erit quidem, me auctore, Principi tuenda nobilitas, & aliquid posteris dandum ob præclara maiorum merita: ita tamen si ad natalium splendorem mores haud dissi miles, industriam, virtutemque ipsi adiecerint. Ignaua nobilitate nihil turpius: qui maiorum gloria tumidi opes hæreditate susceptas in nequitia & leuitate consumunt: confisique auorum laude, ignauia ipsi atque socordia marceſcunt, præmia vir tutum vitijs adipisci contendentes, virorum fortium loca per nobilitatis fucum segnitia & inertia occupare. dupliciter adeo repellendi à Principe geminoque probro fædi, quod & se turpitudine contaminẽt & generis claritatem turpitudine ma culent. quo enim clariores aui extiterunt, eo maiori odio digni sunt, qui splendorem nobilitatis libidine & impuritate obscurant. Ac præsertim tanta temeritate & amentia plerique ex eo numero sunt, vt nominibus inanissimis superbientes obscuro loco natos quamuis industrios, fortes & strenuos, ita præ se contemnant, vt homines esse non putent. multisque honoribus affecti maiora expetunt, omniaque præmia virtuti debita, nobilitati suæ deberi contendunt, malis artibus ambitiosi

[294]

væcordesque. Sunt præterea non pauca diuitibus concedenda, quoniam magnum Principi pręsidiũ est à pecuniosis hominibus ad omnem reip. partẽ constitutum: multaque mouere possunt, nisi sint Principis beneficio constricti. sed ita demum in pretio habeantur si bonis artibus studeant, si pecunias opesq; ad honestatis studium conferant. Si diuites quamuis omni virtute vacui, pręmijs & honoribus augentur, auaritia, insolentia, ignauia in populo sancietur: solosque beatos credent, quorum erit ingens census, amplę possessiones. egeni in sordibus perpetuo iacebunt nulla emergendi spe: vnde desperatione concepta, concitati in diuites impetum facient. rixę, contumeliæ, latrocinia existent: resp. in contrarias partes distracta funditus peribit. Si igitur Princeps suæ dignitati & saluti publicæ seruire cupit, non opes ingentes, si virtute nudatæ sint, respiciat: non generis nobilitatem fouebit, si fuerit honestatis luce destituta: sed potius virtutem amplectetur & industriam, vbicunque erit: retentaque statuendi libertate nullius hominis inanem fremitum timebit: ad nullius offensionem mouebitur: nullus erit tantis opibus nixus vel tanta nobilitate clarus, qui leges imperandi imponat, tantumque sibi sumat, vtab studio ornandæ virtutis abducere Principem audeat. Cui debet esse propositum, in quocunque hominum

[295]

genere virtutem honestare, atque in supremum dignitatis gradum extollere: factisque osten dere nihil apud eum plus valere, quam splendorẽ iustitiæ, animique in omni virtutum genere præstantiam. Sic pulcherrimum inter ciues certamen existet, quo cuncti ordines excellere virtute contendant: beneuolentia omnes Principem comple ctentur: & quasi diuinum hominem aut ex veteri annalium memoria heroem nobilissimum intue buntur. innumeri tota ditione existent forti pectore, excelso animo parati, pro patria, pro Princi pe si res ferat vitam, sanguinemque profundere. Quicunque virtutes colendas susceperit, atque in eo studio cæteris præstantior euaserit, is carus me auctore Principi, is nobilis esto. Nullum sit honoris genus, nullum præmium ad quod sit illi aditus interclusus, siue Hispanus is fuerit, siue Italus, Siculus aut Belga, quam late Hispanicum imperium pertinet: omnes pari beneuolentia complectatur, ijsdem honoribus prosequatur. Sic enim plures atque adeo innumeros suæ dignitatis propugnatores habebit: quorum consentientes voluntates viresque coniunctas nulla temeritas fortunæ, nulla hostium iniuria vllo tempore labefactet: quin imperium æquitate constitutum, suorumque beneuolentia munitum, æternum stabiliatur lateque propagetur. Neque

[296]

opus erit numerosas legiones militum alere, præsidia militaria per vrbes & prouincias constituere, atque in eam rem pares imperij amplitudini opes consumere, noua & grauissima indies vectigalia imperare subditis, exhaurire prouincias. Instar magnarum copiarum, ciuium beneuolentia erit. si pręmijs dandis partem aliquam regię gazę consumpserit, si honores pro cuiusque meritis absque vllo discrimine cum iudicio distribuet, siue ecclesiastici ij sint siue magistratus ciuiles: tot suæ potestatis administros habebit, tot strenuos milites, quantus est numerus ciuium in vniuerso eius imperio. Omnino Lacedæmonum, Atheniẽsiumque res afflixit, euertit imperium, quod quan quam armis pollerent, ciuibus suis quasi liberis beneuolentiam exhibebant, externos, quos barbaros vocabant, cum armis domuerant, seruire cogebant. Quam illi conditionẽ, quia iniqua erat atque ab omni humanitate remota, diu ferre non potue rũt. quod in simili causa accidisse Romanis video, imperium orbis amisisse, quia quos ferro subegerant, metu potius quam beneuolentia continere voluerunt, legionibus per prouincias innumeris constitutis: quibus alendis pares imperij opes pro digerent, neque proficerent tamen tot gentium animis alienatis, quibus non perinde atque corpo ribus vis afferatur. Prudentius Annibal is mihi,

[297]

dictitabat, Carthaginiensis erit, qui hostem strenue feriet. sic dicat opus est Princeps, Qui hostem propulsarit, aciesque inuicto pectore perruperit, ipso mortis contemptu ferocior, is mihi indigena, is nobilis erit. Finge animo numerosas hostium copias bello lacessere, inferre prouinciæ vastitatẽ: si erit collatis signis dimicandum, num salutem & dignitatem fortibus & strenuis hominibus cre das, sint quamuis externi, ignobiles & obscuro loco nati, an molli & delicatæ nobilitati, cæterisque, qui maiorum virtute potius quam suis meritis & robore conspicui sunt? non dubium quin in periculo homines robusti & acres sint alijs omnibus præferendi, quocunque è genere nationeue sint. Quid igitur magis absurdum, quam quorum virtute atque fide salus publica, dignitas Principis nititur, eosdem inferiores ducere ijs, quorum ignauiæ atque imbecillitati diffiditur, ac vero nullo numero habere reip. honoribus dandis? Quid indignius quam omnes honores reip. in has fæces congerere: illos qui virtute excellunt contemnere, inopes atque inglorios esse permittere? Quanta vęcor dia, propriæ singulorum virtuti denegare, quod alienæ, hoc est, maiorum tribuitur? Sed Salomonem, ais, ea sapientia Regem, externas gentes retu lisse in ærarios, seruire iussisse, Iudæorum ex gente, militiæ addixisse vectigalibus liberos. Superstitiosam

[298]

gentem opponis, à cæteris gentibus abhorrentem, quod exitio tandem fuit. Neque ego contendo nullum inter prouincias fore discrimẽ, præsidia militaria externis nationibus detrahenda penitus: sed inter eos etiam, qui virtute excellent si honoribus augebuntur, magna erga Principem multorum beneuolentia existet, cæteris præsidijs validior. praui nihilominus metu, & quasi iniectis teneantur compedibus. Deinde inter pro uinciales, nullus Principi nouus homo esse debet, nullus quasi ex libertino genere contemptui sit. Tantum cuique credatur, quantum in eo probitatis & prudentiæ elucebit. Sint collegijs instituendis per prouinciam noui homines, eo cõtubernio eaq; societate exclusi, seiuncti ab alijs, & quadam populari infamia notati (quod hoc loco institutũ neque probare est animus, neque accusare.) Id Principi certe debet esse prositum, ne homines ambitiosos pietatis prætextu concedat, melioribus pro sternendis ad summa contendere: neque patiatur in eo ipso incertis rumoribus populi integras familiastraduci: ne æternum quidem ea macula infamiaque vigeat. tempus maiorum noxæ aut obscuritati præscribatur: vltra quod tempus maiorũ nouitas ne posterorum supplicio atque infamia luatur. Præterea non tanti id institutum fore consideret, vt nulla exceptione viri alioqui insigni

[299]

probitate, meritis aut litteris excellentes tueri se possint, nulla compensatio detur. nulla concedatur eius legis aut moris inter nos suscepti venia. Et quantum est, maioribus sæpe vitijs conniuere: quod tantit non est, nullis meritis animi aut corporis dotibus compensari. Omnes quicunque hoc tempore clari genere sunt, aliquando ex obscuro loco emersere. fi nouis hominibus, si plebeis fuisset olim aditus ad maiora interclusus, nullam hodie haberemus nobilitatem. Num ęquum sit, quo itinere ad summa maiores eorum peruenerunt, illud alijs omnibus intercludere? Num pœ nitet ex externis & ex alia religione insignes viros in nobilium numerum ttansijsse? quos ne nominatim prodamus, eorum posteris nostrę ętatis inui diæ tribuendum puto. Inueteraſcent noui quoque, & quod veteribus exemplis tueri possumus, inter exempla erit. Ergo id Princi imprimis curæ esse debet: id contendat suo exemplo sancire, in homi num delectu nihil virtuti præferendum ea si conspicua sit, loco multarum imaginum, instar aliorum præfidiorum viris excellentibus fore. Siue bellum gerendum sit, siue resp. adminiftranda, tantum cuique potestatis detur, quanta erit probitas, virtus, prudentia. Honoribus dandis siuc militares ij sint, siue ecclesiastici, ita nobiles præferantur, vt cæteris locus aliquis relictus esse videatur

[300]

Quantum enim malum id est, magnæ prouincialium partis egregiam indolem virtutum debilitari, ne se cõmouere possint sine periculo infamiæ: eoque terrore quasi vmbra detineri, ne rempub. bello paceque forti animo capessant? Quam perniciosum exemplum id agere, vt respub. distracta in partes, odio magnæ partis ciuium incredibili vexetur: vnde occasione data, rixæ & contentiones existãt? Quod si pauci essent ea ignominia notati, sine periculo forsan arcerentur ab honoribus: nũc confuso fere ordinum sanguine, tantum hostium numerum in patria alere, quot sunt ij qui nullo suo merito, sed vitio natalium à publicis honoribus excluduntur, graue sit neque periculo vacet. Et est proprium tyranni inter ciues dissidia serere, ne in vnam voluntatem aliquando conspirent depellendæ tyrannidis: Regis legitimi cura eo refertur, vt omnes reip. partes inter se beneuolentia con strictæ pro Principis dignitate, pro salute publica, in vnam voluntatem conspirent hostium impetũ propulsandi, vindicandi iniurias, belli defendendi, sicunde sit illatum. Illustrium familiarum sanguine, qui continuis delicijs flacescit, recoquendo, & ad pristinum habitum reuocando, tum acribus in genijs & militaribus cum sedatis per cõiugia miscendis, quod inter præcipuas regij muneris partes Plato posuit, nulla commodior ratio, quam si

[301]

virtuti certe bellicæ ad præcipuos reip. honores pa resque opes aditus relinquatur. Et quantum est vna opera virtutem ornare, & nobilitatem, quæ quendam situm vetustate ducit, vt mortalia omnia, in prouincia identidem innouari, & quasi reflo resce re surculis alijs.

De re militari. Cap. V.↩

DEhonorum distributione, & magistratuum delectu cadicta sunt, quæ ex vsu fore videbantur, ea posita præcepta, quæ multa lectio & nonnullus vsus peperit. Nunc de re militari disserendum arbitror, quoniam in eius præsidio sanctissimæ leges, pacis artes vniuersæ, publicæ & priuatæ fortunæ deli tescunt: neque poterit resp. longo tempore bonis omnibus & felicitate florere, nisi validis armis & pręsidijs, fortissimis legionibus septa. Quibus tum perditorum ciuium audaciam temeritatemque frænet, quorum est semper magnus numerus in omni ciuitate & prouincia, nisimetus contineat, res nouare & ex aliorum præda suam inopiam ex plere cupientium: nimirum vt sit vnde gulæ, ventri, aleæ impotentibus dominis seruiatur: tum externam hostium vim iniuriamque prohibere alia ratione non poterit, cum omni ex parte circumfusisæpe lacessant, prædas agant immensa cupiditate

[302]

ambitioneque fines imperij aliena iniuria propagandi. Debet quidem Princeps omnia consilia ad reip. tranquillitatem referre, cum finitimis cum longinquis pacis fœdera iungere, neque arma sumere nisi re. necessaria coactus: cum aut bellum aliunde illatum defendendum est, vel atroces iniuriæ vindicandæ: tarditatem tamen deliberationis, apparatus magnitudine & celeritate compen sabit. In eam rem, numero sas peditum ac equitum copias alet in: pace, validis classibus vtrumque mare constratum habebit: quod ad augendam maiestatem, incutiendum terrorem hostibus vel maxime pertinebit. Sit omni bellico & nautico instrumento instructus, ne aliunde vrgente belli necessitate præsidia petenda sint. equos, arma, tela rebus tranquillis paret. in pace de bello cogitare non de sistat. sic tutissimus aget. Sed ærarij tenuitatem fortasse prudens aliquis excusabit, tantis & perpetuis sumptibus imparem: noua subditis vectigalia imperare in belli sumptus molestum & exitiale esse: ineptum vt externis metum incutias, ciuium animos alienare, atque vt hostium iniurias vindices, multo plures intra prouinciam hostes parare. Si bellici sumptus vectigalibus regijs maiores multo, ijque continui sint, certa pestis existet, neque prostratis hostibus & prouincia libus exhaustis. Siqua imperij pars conseruari nisi

[303]

ijs sumptibus non potest, quasi putre membrum à reliquo corpore abscindatur, honesta in id aliqua ratione excogitata. Verum id quidem est, periculum atque in commodum omni ratione procurandum: atque Principi persuadendum in tanta re rum omnium & annonæ caritate, nullum Principem posse bellum suis sumptibus sustinere. Corruat in medio cursu necesse erit, aut prouinciales grauissimis tributis exacerbet: nisi rationem instituat, qua bellum si non modico certe tolerabili sumptu geratur. Milites in pace classesque & reliqui apparatus ordinarijs vectigalibus sine ciuim, gemitu retineantur. alioqui ex vtraque par re graue periculum denuncio, siue inermi prouincia, siue nouis indies vectigalibus exhausta. Primum ergo milites otiosos esse non sinet. bella ex bellis seret. neque enim legitimæ causæ deesse possunt, à finitimis, à lõginquis, vel iura vetera re petendi, vel recentes iniurias vindicandi. Quid, di cet aliquis, an bellum paci præferendum iudicas? Hostis humani generis sis, atque infensissimus aduersarius. quid enim bello tetrius, quo agri, vrbes, oppida vruntur, diripiuntur, vastantur? quid pace amabilius, per quam ornantur ciuitates, omnia honestatis studia atque elegantiæ efflorescunt? Non ita sim mente destitutus, vt bellum paci præferam, qui sciam tum demum bellum recte geri, cũ

[304]

ad pacem refertur, neque bellum in pace quęrendum, sed in bello pacem: idem tamen en contendo, pacem domesticam diu stare non posse, nisi arma cum externis exerce antur. neque enim aut causa iusta deesse potest, aut militem otio marcescere pati debemus: sed potius mari terraque prædas agere, in alienos fines irrumpere, vrbes præsertim impiorum diripiendas militi tradere: quibus spolijs ditatus haud magnopere militaria stipendia re quirat: ne præmia quidem, satis magnum laborũ fructum arbitratus, quod confectis stipendijs vete ranus fixis in aliquo templo armis, habeat vnde vitam honeste sustentare possit. Prima ergo cura Principi sit, vt bellum se ipsum alat. quo consilio Cato cum primum Consul in Hispaniam est appulsus, classem dimisit in Galliam, redemptores prohibuit sequi castra. nimirum id in primo secutus vt spe reditus militi nisi victori sublata, maiori animo pro communi salute & imperij dignitate pugnaret: in altero cogitans ex hostili præda militem, si strenuus esset, ali debere, si ignauus ipsa esse vita & nomine Romano indignum. Neque spes fefellit. ea arte multo promptiori milite in bello usus est Sed & prouincialibus concedendum arbitror, imperandum etiam si recusent: vnũquemque pro censu & re familiari equos & arma habe re. Curandum vt militares artes exerceant.

[305]

concurrant equites, pedites in modum iustæ pugnæ, saltu, iactu, lucta, cursuque certent: ad scopum iaculentur missis sagittis, aut globis plumbeis è tubo ferreo eluctante flamma eiaculatis: qui collima uerit aut alioqui in certamine victor extiterit, ei præmium de publico esto, vestis, gemma, anulus. In ciuium beneuolentia & dexteritate maius præ sidium Princeps ponet ad tuendam dignitatẽ, & publicam omnium salutem conseruãdam, quam in milite mercenario conductijsque auxilijs. Ab his rudimẽtis me arbitro, ad vera certamina transeant. Detur facultas prouincialibus, quod leges nostræ permittunt, & moribus ante ſuſceptum, nunc nescio quam ob causam ſublatum penitus est, vt consilijs inter se & viribus cõmunicatis ex priuata pecunia triremes, actuariaue inſtruant : quibus prædatoriam exerceant, in fines impiorum irruant feroces & formidabiles. Quid enim, cum hostibus ea facultas libera sit, mareque vtrumque infestum pi ratæ omnibus annis reddant, cum bello sæpe lacessant, de nostris prædas agant, eam facultatem nostris hominibus penitus esse pręcisam velimus? Scimus superioribus seculis Catalaunos exiguam regionibus gentem, validis classibus diu maris imperium tenuisse, Africæ atque Italiæ, sed & remotis sępe gentibus terrorem armaque intulisse. An egregiam virtutis indolem extinctam esse putamus?

[306]

autex tingui otio potius & cessatione feramus? Detur ergo ea venia si non singulis hominibus, certe nationibus prouincijsque Hispanię, vt suosumptu & sua littora tueantur, & hostium fines in uadant. Ex ijs classibus singulis, cum vsus erit & bellum ingruet, numerosam classem conflare facile erit: cuius virtute hostes prosternantur, atque adeo orbis imperium paretur. Hæc nostra sententia est à multis annis fixa animo, vtinam tam felix & grata, quam à syncero animo profecta, optimoque studio suscepta patriam iuuandi. Sed & hono ribus reip. qui maximi in Hispania sunt, prudenter distribuendis sumptus bellici magna ex parte minuentur. Nulli induere crucem concedatur nobilitatis insigne, qui vnum & alterum annum in castris aut classe operam reip. suo sumptu non nauarit: tantundem que temporis cogatur, post susceptam crucem in militia exigere modico stipẽdio ex redi tibus sacris cuiusq; ordinis militaris designato. Ijs hominibus pro meritis aut pro ratione tẽporisprę mia militaria dentur. aulicis delicatis hominibus, qui nunquam hostem viderunt, opes à maioribus industriæ paratas destinatasque tribui, exitiale malum est, atque omnibus piaculis repellendum. Addan tut honores alij & excogitentur, ad ciuium virtutẽ excitandã. vti Alfonsus vndecimus militiam Bandæ nomine inuexit. Banda vulgati Hiſpanorum lingua

[307]

tænia est, quam noui milites rubro colore quatuor latã digitos, à dextro humero sub sinistro brachio corpore circum ducebant, honoris insigne ingenuis tantum, qui decem minimum annis in castris aulaq; versati essent. Ea militia ferme antiquata Ioannes Alfonsi nepos Castellæ Rex nouum insigne excogitauit, ex aureo torque radijs distincto columbæ effigiẽ, aulicis atque nobilibus ad pręclara facinora incitamẽtũ. Ad hęc, magistratus ciuiles, pręsertim qui nulla peritia litterarum geri possunt, militibus bello fessis vsu prudẽtibus demandari ęquum erit: sacerdotia etiam tribuantur, aut ecclesiastici reditus Pontificum venia, si qui exiſtent ex eo numero pro bitate conspicui: certe si eorum cognatis & necessarijs, ijs deprecatoribus aut in eorum gratiam dentur, multum iuuerit. Honos & spes artes militares susten tabit: pertinacissimus enim est animus, quem ingentes spes inflammarunt. Quod caput est, in familiam regiam ad aulæ ministeria fortissimos milites deli gendos arbitror, ratio commodissima excitandi ad virtutẽ prouincialium animos. Simul opportunũ maxime erit, vt eorum conuictu & frequenti sermone maiorem rei militaris peritiam Princeps suscipiat, animum excelsum, erectum, periculorum & mortis contemptorem. Hęc Dauidis fortissimi & fe licissimi Regis, quem ad effigiem optimi Principis diuini libri proponunt, exemplum confirmat, regẽdis

[308]

populis, sacrisque patrijs administrandis viros fortissimos præficientis: vti ijdem diuini libri testantur, aulæ ministeria obire constituẽtis singulis per annum mensibus, præcipuos copiarum duces, singulos magnæ regij exercitus parti cum imperio præ fectos. Proh sapientiam mirabilem, atque humana maiorem prudentiam. Vt mirum non sit ea arte promerendi milites exiguo quamuis censu, angustis quamuis regni finibus, multis gentibus iugum imposuisse: filioque Salomoni reliquisse imperium ipsis Ægypti & Mesopotamiæ finibus terminatum, Nilo atq; Euphrate disiunctissimis fluuijs, quod fore ali quando diuinis vaticinijs erat pronunciatum. Sed & Aristoteles ea prudentia philosophus, ex senatoribus & militibus legendos fore sacerdotcs sanxit, alijs omnibus, qui quæstuosas aut sordidas artes exercent, siue in cultura terræ versantur penitus ex clusis. Sed & ipsos senatores, ex militibus legi magna ex parte salutare arbitror, vt maiori animo singuli ordines militiæ labores ſuſcipiant, & maioricõ stãtia res publicas & priuatas facti senatores, adepti magistratus tueantur. Summa sit, præcipuos honores & præmia militibus dãda. plura homines in spe ponimus, quam in pecunia. belli pericula libẽter subimus, si parta victoria credamus finem laboribus fore. Placet nihil ominus institutum. Atheniẽsiummilitum, qui in bello perierant, vxores & liberos

[309]

alentium de publico. In hunc vsum si sacrorum re dituum pars aliqua esset publice destinata, & opu lentissima templainstar Prytanei cuiusdam singula essent, salutaris ratio habeatur. Sit denique omnibus persuasum, qui fortẽ & diligẽtem operam reip. in bello nauarit, eum ciuem optimum, cum nobilem ingenuumque fore. natalium vitium, maiorum infamiam, siqua erit, virtuti impedimento non fore, quominus ad summos honores, præcipuos magistratus euehatur. His artibus arbitrorsuperiores Principes in Hispania tenui quamuis ærario, modicis imperij regionibus, ditionis fines late propagasse: neque constitisse prius, quam Maurorum gente oppressa penitus in Hispania, in alias prouincias victricia arma transtulere. Sic ingentes Maurorum, Afrorumque copiæ nostrorum virtuti sæpe cesserunt. nimirum spe familiam illustrandi, ingentia pręmia consequendi, leo num instar obscurissimi quamuis homines, in con fertos hostes rapiebãtut feroces & formidabiles: media penetrabant agmina ipso periculorum contemptu & patriæ carissimæ amore vehementer in citati. Per eum modum exiguis vectigalibus vide mus, res amplissimas mariterraque patratas fuisse. Nimirum Principes non tam sua pecunia, quam militibus voluntarijs bella gerebant: reguli pro opibus & censu, certo equitum numero prosequente

[310]

exemplo Regum prodibant in aciem: vrbium conuentus valida peditum auxilia subministrabantsuo sumptu. Quod institutum saluberrime à vete ribus excogitatum, cur nostra & parentum ætate fuerit immutatum non video: nisi forte Principes ciuium voluntati diffidunt, quæ magna pernicies esset: sua pecunia volunt bella administrare, quod vix fieri possit, præsertim ministris omnibus rapaces manus in regia vectigrlia inijcientibus, quanta cum iniuria & periculo reip. dicerenõ attinet. Minori impensa maiori commodo arma prouincialibus dentur quàm externis. Eæ sunt vires tutissimæ quæ propriæ. Hac via Alexander Ma cedo prius, deinde Romani innumeris gentibus imperij iugum imposuere. Namque per diffidentiam prouincia inermi atque imbelli, ære aliunde exercitum quærere, id est, tyrannum agere non le gitimum Regem. Omnino cum hac via non succedat, ad maiorum calculos reuocãdas nostras ratio nes fore arbitror: curandumque vt proceribus & populo vigor animorum reuocetur, armorum vsu concesso: vt opes nobilitatis atque ciuitatum, præcisis voluptatibus ad meliores vsus conuertantur : milites non tantum belli sed etiam pacis tempore alant. Quod si factum erit, ipsorum dignitatis pro pugnatores, publicæ salutis defensores præclari & multi exiſtent in omne tempus parati. Martiaque

[311]

virtutum indoles temporum magis quam hominum culpa ferme extincta, in nostræ gentis pectoribus excitabitur: fietque vt terrori nomen nostræ gentis sit, vti erat superioribus annis, finitimis, lõginquis: audaciaque hostium compressa opes, dignitatem, imperium amplissime propagabimus. Quod vtinam aliquando cælo detur: vt Principes nostri me liora consilia sequantur, pares imperio vires, maiorque felicitas contnigat numine cælesti nostros errores & pericula miserato.

Princeps bellum ipse per se gerat. Cap. VI.↩

SEd & ijs quæ à me dicta sunt plura fortassis, quam quæ nostris hominibus probari possint, gemina ad extremum præcepta adijcienda cogitabam à vulgi sensu abhorrentia vel maxime, neque nostris moribus consentanea, saluberrima tamen tum publice tum priuatim: quibus ab omni memoria considerabam conseruatis, remp. bonis omnibus amplificatam, neglectis euersam penitus atq; labefactatam. Censeo ergo Principem ingruente bello debere ipsum arma induere, hosti prodire obuiam. Censeo militares copias non ex hominibus externis, sed ex ciuibus & subditis conſtare debere. Contingat quidem in vtramque partem peccare

[312]

nisi cautio adhibeatur. nam neque Principem in castris tempus omne conſumere fas est: neque conuenit periculis obijcere, cuius prouidentia omnes aliæ reip. partes continentur, cuius incolumitatesalus omnium stat. neque negauerim, quî enim possim? sæpe externos milites fuisse cum fructu ad signa vocatos. quod multis exemplis tum veteribus, tum recentibus confirmare licet. Et est prudentis Principis, qua re quæque natio præstat, siue equitatu valeat, siue pugna stataria excellat, aut peritia sagittandi, ea vti ad prouinciæ sibi creditæ incolumitatem procurandam, superandos aduersarios. Sed si modus sit, magnę existent commoditates, sicut econtrario certa pestis. Regem enim imbellem arma auersantem, viri militares contemnunt primum, deinde ciues alij. contemptum per nicies sequitur: cum maiestas opinione magis hominum & reuerentia, quam viribus & potentia nitatur. Contra Principem ad bellum euntem, in castris versantem subditi & milites quasi numen venerantur, maiorem conditione mortali heroem. pro eius salute omnes ordines ad omnia templa placandis superis vota suscipiunt. eius exemplo atque imperio summi, medij, infimi ad arma inflãmantur: nefasque putant domi resistere, delicijs incubare, quorum Princeps in acie & in puluere atque in periculo pro communi salute, atque imperij

[[313]]

dignitate versatur. In Principis oculis milites pro se quisque grauia quamuis pericula adeunt. labori aut sanguini pro patria & pro tali Principe parcere impium arbitrantur. longum sit singula cõmemo rare. Rationes certe & consilia belli administrãdi præsente Principe facile explicatur: absente sæpe post res afferuntur, lapsa agendi opportunitate, quę momento temporis vertitur. Præstat Synesij eximij Philosophi verbis ad Accadium Imperatorẽ hanc nostræ disputationis partem copiosius explicare. Sermo, inquit, progrediens Regem aula eductum, post amicos militibus tradit, & ipsis amicis: descendensque in campum virorum, armorum atque equorum inspecto rem constituit & iudicem. vt cum equite certet de equitandi peritia, de velocitate cum pedite, cum armatis in duat arma, cum clypeatis assumat clypeum, cum expedito mittat iacula: communione cuiusque operum ad so cietatem quandam animatam quemque perducens. Ex quo illud existit profecto, ne nugator videatur, cum palam viros militares commilitones dicit, re cum voce certe consentiente. Molestum fortaßis sit, quod labora re præcipimus. mihi crede tamen, regium corpus labori minime cedere. est enim natura fixum vt labori assuetus minimam ex eo sentiat molestiam præsertim multorũ plausu emolliente difficultatem Regi enim siue corpus exercenti, siue versanti in castris, armato atque inermi circumfusa multitudo instar theatri est, cunctorum

[314]

in eum oculis versis. Quodcunque in conspico facit, non plausu celebratur, sed & carmine omnium aures personanti. Accedit beneuolentia ex hac Regis consuetudine & commercio, in animis militum potenter in fixa, qua nullum est firmus præsidium. Quæ enim potestas valentior ea quæ beneuolentia fulcitur? quis autem etiam è priuatis securior agit eo Rege, non quem metuunt ciues, sed pro quo metuunt? Omnino natio hæc hominum minime malo ingenio, consuetudine facile capitur. Eos Plato custodes vocat & canibus esse similes ait. quod genus cognitione ducitur, cognitione amicum ab aduersario discernit. quam sit autem turpe Regem à militibus nisi ex pictura non cognosci, explicare non est opus. Sed & ex eo commercio efficietur, vt vniuersus exercitus quasi vnum corpus ex suis aptum partibus euadat. Quin multa alia commoda existent. Militaris exercitatio quoddam præludium belli & tyrocinium erit. ludicris ad vera certamina instruentur. Ac illud quanti erit, ex eo vsu Ducem de nomine cempellandi facultas, Legatum, turmarum cohortiumque Præfectos, præterea tessera rium militem: nosse denique veteranos certe quosdam, quibus pars aliqua administrationis bellicæ demandatur. Homerus quidem Deum quendam Achæorum in pugnam inducens sceptri percußione facit tuuenum animos inflammare, vt maiori impetu pugnam inuaderent, pedibus & manibus dare motum

[315]

ne possent quiescere. Quid enim aliud est: Furunt inferius pedes, manus autem superne: quàm sua sponte in certamen prosiliunt. Accedit quod ea compellatione singulorum animos ad pugnam accendit quauis tuba potentius. Omnes Rege teste, atque in eius oculis laborare amant. quod quam sit in bello atque in pace vtile idem Poeta indicat, Agamemnonem inducens etiam gregarios milites nomine compellantem. sed & fratri juadentem non ex nomine modo, sed ex parentibus & maioribus singulos nominare, honore cunctos prosequi, neque efferri superbia. Quod nihil est aliud quam commemorare, si quid bonigessisset siugulis, aut accidisse nouerit. Vides Homerum Regi præconis partes dare etiam erga quemuis è plebe hominem. Quis vero laudante Rege sanguini parcat suo? Ad hæc ex frequenti vsu, militum vitam & mores perspectos habebit, quid cuique curæ poßit demandari. Rex bellorum est artifex, non minus quam calceorum sutor. rideatur hic artis instrumenta ignorans, neque Rex militibus suæ potestatis administris recte, si ignotis, vtatur. Hactenus Synesius. cuius iudicium eo maioris ponderis esse debet quod in ipsa tempora incidit, quibus Romanum imperium in præceps toto impetu ibat, ac vero penitus corruit Principum ignauia potissimum, belli curam ducibus demandantium. verebantur videlicet ne si se commouerent, felices esse non possent.

[316]

Fuit ea illorum temporum conditio. extincta copia voluptatum nouoque cælo martia Romanorũ indole, Principum exemplo corrupti populares accu bantes in conuiuijs, gulæ & ventri seruiẽtes à belli cogitatione abhorrebant maxime. idem contigisse Francorum Regibus video: regno deturbatis aditum Pipino & posteris ad imperium patefactum, quoniam Regum ob ignauiam, rerum penes ipsos erat procuratio. Simili de causa Mauri Reges, Cordubæ præcipitarunt, in otio desidẽtes belli cura ad Alhagibos, hoc est, proreges imprudenter ablegata. Enimuero quorum, vitia imitabantur, eundem cum Romanis exitum habuere. Vnde in nouum incommodum Romæ quidem præcipita tum est. Externi milites profligandis bellis, quæ multis locis existebant, & barbari euocabantur magnis propositis præmijs, maiori periculo, cum tot feroces gentes lingua, moribus, institutis ac toto vitæ genere discrepantes, in prouincias imperij attraherentur. collidant necesse est, quorum vis & ratio diuersa est. Quibus tumultuantibus, vti erat, necesse, florentissimum imperium, miseris modis dilaceratum est, ipsumque orbis caput Roma direpta, incensa, vexata, ad ludibrium rerum humanarum inconstãtiæ. exemplum quo docean tur Principes, salutem & dignitatem haud prudenter genti efferæ & barbaræ committi. verum hanc

[317]

etiam partem Synesij verbis in ea disputatione ad Arcadium de Regno licebit exequi quamuis copiose. quæ ex Græcis ad hunc etiam modum Latina facimus. Debet, inquit, Rex frequenter cum militibus agere, sed ijs maxime, quos agri, & vrbes denique vniuersæ prouinciæ imperio subditæ propugnatoresdant, legum & reip. custodes, sub quibus educati institutique sunt. Hi enim sunt quos canibus Plato assimulat. Nunquam cum canibus pastor lupos constituat. alioqui canibus imbecillis aut ignauis, ipsos lupi, gregem pastoremque adeo ipsum inuadent. Ne legislator quidem arma det ijs, vnde nullum beneuolentiæ pig nus existat, non natis nimirum at que educatis sub ipsius legibus. Temeritas sit non audacia, tantum alienæ iuuentutis alibi educatæ sine moribus viuentis non time re: neque considerare ex eare Tantali saxum tenui filo impendere capiti. oblatam enim opportunitatem nocen di nunquam externi milites intermittent. Existunt sane huius iam mali quædam præludia: quædam reip. partes, non secus ac corporis membra laborant. Coalescere quæ aliena sunt cum natiuis non valent. quæ à rep. prudentes Imperatores, à corpore medici si vtraque salua velimus, excernenda præcipiunt. Iam vero quantum malum, nullum exercitum aduersus hanc pestem habere paratum: ac potius vacationem alijs paßim dare, vnde pernicies certa existat. cum esset conſentaneum Scythisprofligandis ab aratro & ligone homines, ingenti

[318]

delectu philosophos exscholis, opifices ex officinis, plebem è theatris ad signa, armaque vocare. suadereque omnibus huic rei aliquando vacare quantum referat, priusquam risus mutetur lacrymis. nullus impediat pudor quominus robur ostendant, virtutemque militarem propriam esse Romani generis & sanguinis Perinde enim in rep. atque in domo propugnandi partes viris conueniunt, internarum rerum cura fœminis. qui ergo feramus viriles partes externis dari? quamturpe virilem maxime magistratum concedere alijs, militares honores? Ego quidem si sæpe de nostris hostibus vi ctores extiterint, pudore suffundar. illud autem intelligo, quod quicunque ratione præditus confitebitur, nisi quod virile est cum fœminea parte consentiat quodam sacietatis genere, eueniet profecto, vt leui momento se armatenentes ciuium esse dominos arbitrentur: cogantur certe belli inexpertes cùm exercitatis, si salui esse velint, incertamen descendere. Priusquam ergo huc veniatur, Romanorum animi assumendi nobis sunt. assue faciendique sumus, victores per nos existere nullo cum barbaris commercio. Primum ergo externi magistratibus honoribusque arceantur: quibus magno nostro dedecore data sunt, quæ apud nos honestißima erant. nam Themidèm quæ senatui præest, & Bellonam bellorum præsidem velare faciem arbitror, cum penula scortea cernunt chlamydatorum esse. Ducem: togaque eundem sumpta de summa rerum deliberare

[319]

Consuli proximum, procul se dentibus quibus is bonor debebatur. rursus è curia egressum, repetentem pelles suas, togam Romanam inter suos ridere, quasi stringen do ferro haud satis habilem. Magni apud nos exercitus sunt. ex eo genere nescio quo fato in Romanum imperiam infusi Duces, magna auctoritate non apud suos tantum sed inter nos: Quod malum ex nostra socordia natum, ne augeatur, seruis nostris, quoniam ex ea gen te sunt, ad eos confluentibus verendum. Occurendum periculo, castra purganda, non secus quam frumenti lotio detracto aceruus. Neque id erit difficile, quando Romani Scythis consilio & manus præstant. Herodotus, quod vsus docuit, Scythas timori obnoxios esse ait. adhæc ex eorum numero serui vbique visuntur. nulla stabili sede sed pulsi partrio solo ad nostra ætate venerunt, non animo bellandi sed supplices. nostræ erga pro stratos humanitati parem gratiam retulerunt scilicet, obliti beneficij. Noxæ cum patri tuo meritas pœnas de dissent, rursus ad eius benignitatem supplices cum vxo ribus receptum habuerunt: rursus prostratos erexit, arma dedit, ciuitate donauit, bonorum omnium participes fecit, parte etiam Romani agri data. Illi patris tuihu manitatem, ad nos ridendi occasinem vertunt. ijs finitimi equites & sagittarij simili spe ad nos veniunt, quod alijs datum est minori virtute, negari sibi non ferentes. At difficile est, colluuiẽ istam pellere. Si me audies minuetur difficultas, si militum tuorum numerum

[320]

auxeris, si Romanorum virtutem excitaris, si magno animo in istam barbariem irrueris. Mox enim aut ad agros colendos se conuertent, aut qua venerunt, fugam capessent: nunciabuntque ijs, quitrans Istrum incolunt, non amplius ad Romanos facilem accessum patere. Ducem habere iuuenem generosum, virum fortem, qui innoxium etiam plectere poßsit. Hæc (quibusdã pręci sis breuitatis studio) Synesius scripsit ad Arcadiũ initio suscepti imperij post patris magni Theodosij obitum. quæ si considerata serio fuissent, tempe stiuis remedijs resp. potuisset à casu diutius sustenrari. Barbari enim cum aliquandiu quieuissent, re sumptis armis imperij prouincias vexarunt : neque prius constiterunt quam Romana resp. penitus affli cta atque prostrata esset, prouincijs ferme omnibus longe lateque vastatis. Præterita mutari non possunt. ea pessima conditio est: sed ex alieno malo & ignauia, si rebus bellicis administrãdis saluberrima prę cepta sumantur, satis habeam. Non ea simmente, vt externos milites penitus repelli velim: qui sciã nostra ætate nullum exercitum satis validum credi, nisi ex varijs gentibus conflatum. Hæc natio peritia iaculandi præstat, illa equitandi, alia fortior cum res ad manus redijt & gladios. Prudens Princeps qui vndique subsidia colligit, alitque æmulationem inter milites ex ipsa nationum varietate. Illud contendo, ita Principem externa ope vti

[321]

debere, vt maiorem spem in suorum armis & beneuolentia reponat. Alienæ calamitatis exempla multa & grauia pro documentis sunto, ne ita externis credat auxilijs, vt non plus sui roboris suarumque proprie virium in castris habeat. quæ sunt ipsa fere Liuij verba in re simili. Illud si addidero finem feciam : non siue causa Iustitiæ districtum gladium affingi manu, comites adiungi Martem atque Mineruam: sed vt indicaretur Iustitiæ custodem duabus rebus opus habere ſapientia atque armis. vtrumque si per se Princeps præstiterit, commodius imposito muneri me quidem arbitro satisfaciat. Omnibus belli imperio late fuso interesse non possit. Sed & ipse arte ne multa simul moueantur curare debet, alijs sedatis irruere in alios: ac interna potius quam externa, propinqua quam longinqua ipse great, per duces alia.

De vectigalibus. Cap. VII.↩

IM minutis belli sumptibus, vt dictum est, prouinciales vectigalibus fessos re creandi facultas erit. efficiendi certe ne ad vetera tributa noua quotidie addere sit necesse, quod sine dolore molestiaque graui non contingat. Principis rationibus haudqua quã expedit, popularium voluntates alienatashabere. Nulla in reip. parte procuranda tanta vis pecuniæ

[322]

insumitur, siue iura danda sint populis, magistratus constituendi mercede de publico constituta, siue pro cuiusq; merito munera externis indigenisque dãda, ne aulæ quidem sumptu quamuis amplissmo, quantum bellico apparatu: siue defendenda sit pa tria, siue imperij fines proferendi, ingẽtes thesauros effundere opus est: ærarium quamuis copiosum exhaurire. Quod si proceres & ciuitates quasi symbo lis collatis equos, viros, arma suppeditare contingat, alięque rationes inſtituantur voluntarios milites ad signa bellumque prouocandi, quantum de regijs sumptibus detrahatur, res ipsa indicat. Porro molestius contingit quamuis exiguam pecuniam in ęrarium tributi nomine conferre, quam multiplicẽ in bello castrisq; sua quemque manu, suoq; arbitrio expendere. referri in ærarios sublatis immunitatibus grauiſsimum accidit. Eô ergo Principis curę referantur, vt superuacaneis sumptibus detractis, modus vectigalibus sit. Et quod frugales homines prę cipere solent, procuranda re familiari cogitare diligenter, vt expẽsæ publicæ si non minores, certe re gio censu maiores non sint: vnde cogatur versurã facere, auctoque indies fęnore opes imperij effunde re. Vendere etiam pretio annua vectigalia, copiosisq; hominibus addicere noxium est, atque omni ratione vitandum. placetque Principi præscribere, ipse certe ſecum statuat, quod Aristoteles memorat olim in

[323]

multis ciuitatibus lege fuisse cautum, nemini licere, primariam hæreditatem pecunia vẽdere. Lex etiam frequẽti fama celebratur Oxei, vt creditur. Fænori pecuniam dari fundo aut fundi parte oppignerata nemini liceto. Enimuero regius census trifariam diuisus est. aut enim ex prædijs gentilitijs pecunia aut fructuum parte locatis reditus percipiuntur. Ex ijs regia familia, vniuersæ aulæ apparatus debet sustentari. Deinde vectigala ordinaria quacunque ratione atque ex quibuscunque rebus suppeditentur, rep. in pace regenda destinata sint. inde annuę mercedes publicis ministris pendantur, vrbes mu niantur, ædificentur arces, viæ publicæ sternantur, reficiantur pontes, alantur milites præsidiarij. Præter hæc certis temporibus pecuniæ extraordinarię populis imperantur. earum pecuniarum subsidio bellum si ingruit defendatur, siue etiam vltro alienis finibus inferatur. Ergo magna & prima cura esse debet, vti paulo ante dictum est, vt sumptus singuli facultati & copiæ sint exæquati, ratio vectigalium & erogandi necessitas inter se congruant, ne si modum excedant, respub. maioribus malis irnplicetur. Si maiores multo vectigalibus regij sumptus diu erunt, haud dubia pestis consequetur. noua indies tributa imperandi necessitate, obsurdescẽt aures prouincialium, axacerbabuntur animi. Mul tum contulerit regia vectigalia vndecumque

[324]

existant, diligenter curari, ne à varijs hominibus & prauis, qui omnes pecuniæ vias norunt, omnesq; fraudes pecuniæ causa suscipiunt, minuantur: siue publicani ij sint, siue quibus cura regiorum vectigalium credita est. qua peste vix vlla magis tetra excogitari potest. Quam graue reip, bonis inuidio sum, plerosque ad eam procurationem accedere exsuccos, sine censu, eosdẽ intra paucos annos copiosos & beatos euadere: à quibus profecto exigen dum esset vt rationem opum quæſitarum exactam ponerent. Auferrentur quarum certas origines nominare non Possent. Multo aliter Romęus externus quamuis homo, in Raymũdi Prouinciæ Comitis gratiam acceptus, cum honestis rationibus vectigalia triplo maiora, quam erant antea, reddidisset, crimi nibus tandem appetitus, atque ad rationes reuoca tus, cum baculo & pera, cum quibus Compostella venerat ea iniuria offensus recessit: neque vnquam vnde venerat, aut quo discesserit cognosci potuit. Paucos si nostro tempore Romęos haberemus, haud quaquam tanta inopia ærarij premeremur. Prouideat præterea Princeps, ne otiosi homines inania officiorũ nomina metatorum, hiſtoricorum, regiorum ſacerdotum, annuis salarijs remp. ludibrio prędæque habeant, nullo præterea prouẽtu. ac pręsertim cogitandum ne proceres auidas manus in publicas opes inijciant, de publico rapacesvnde priuatim

[325]

effundant. Id secutus Henricus eo nomine tertius Castellæ Rex, cui excelsus animus fuit, maior ætate prudentia, vectigalia à proceribus occupata, me morabili exemplo liberauit. Burgis, quæ vrbs in ve teri Castella est, minor annis morabatur, seque au cupio coturnicum oblectare solitus erat. Accidit vt ad multam diem aliquando in aulam rediret fessus mora, fessus labore. nihil opsonij paratum erat. appellatus de ea re regius opsonator renuncia uit, non tantum pecuniam regiam, sed fidem etiã consumptam. Rex in pręsenti dolore dissimulato, oppignerato pallio arietinas carnes emi iubet: ex ijs & captis coturnicibus prandium omnino parari. Audit inter prandendum meliori conditione proceres agere. quotidie inter se lautissima conuiuia frequentare omni alia cura solutos, certare luxu & splẽdore mensarrum. Forte ea nocte apud Toletanum Archiepiscopum Petrum Tenorium cœnabatur. adest inuoluto capite Rex. omnia videt lætitia & delicijs redundare. peracta cœna pro se quemque narrare, quantum redituum ex paternis oppidis, quantum ex regijs vectigalibus quotannis perciperet. Postera die Rex vindictę auidus & certus fingit graui se morbo implicitum teneri,suprema mandata velle dare. ea denunciatione proceres festini & pauidi, diuersi in arcem conueniunt. ij exclusis famulis, vt erat iussum, admittuntur,

[326]

consistuntque ad multam in cœnatione diem, moræ causam mirantes. Rex tandem ad proceres ferro tectus, districto ense ingreditur. Cum pauefactis eo aspectu omnibus assedisset, irato similis toruo aspectu rogat ex proceribus, quot singuli Reges in prouincia vidissent. quibuſdam duos, alijs tres aut quatuor, vt cuiusque erat ætas, responden tibus, Eequi, inquit, verum est quod dicitis, cum ego hac ætate viginti nihilominus in Castella Reges nouerim? mirantibus dicti causam, atque suspensis animis quorsum res euasura esset expectantibus, Vos, inquit, omnes, vos inquam Reges estis. regni arcibus & copijs occupatis mihi inane nomen, sordes & egestatem reliquistis. an idonea causa videatur cur nos ludibrio habeatis? Sed ne amplius faciatis vestris omnium capitibussanciam. Simul quæ ad ſupplicium postulabat, parari afferrique iubet. contenta voce lictores euocat, mi litesque sexcentos, quos arcano paratos habebat. Alijs attonitis metu, Toletanus Archiepiscopus, vt erat magno animo, in genua procumbẽs lacrymis toto ore manantibus veniam precatur: idem eius exemplo cæteri faciunt. Mortis metu perfusis & supplicibus veniam dat: neque ex arce tamen ante vnum & alterum mẽsem dimitti placuit. Quo spatio arces & vectigalia Regi tradere compulsi sunt. Magnum Regem, pręclarum facinus. quo actionũ tenore regni thesauros quidem ingẽtes, sed innoxios

[327]

& sine prouincialium molestia reprehensioneque filio reliquit. exemplum quod imitentur posteri, procerum auiditate audaciaque fręnanda. Sed & alia excogitari ratio potest, ad subleuãdam inopiã prouincialiũ. merces quibus ad vitam sustentandã populus opus habet, vinum, frumentum, carnes, vestis lanea lineaque, si præsertim nimia elegãtia absit, modico vectigali imposito vendantur. quod ex ijs rebus detractum fuerit, ex curiosis mercibus suppleatur. aromatis quibus Hispania carere potuisset, sacharo, bombyce, vino generoso, auium ferarumq; carnibus, multisque alijs mercibus, sine quibus humana vita traducitur: & quę potius ad emollienda corpora, debilitandos animos magnam vim habent. Sic enim & inopibus conſuletur, quorum est magnus numerus, & luxui hominum potentium modus erit, ne facile opes effundant, ventri gulæque seruientes. quod si sanari noluerint, ex eorum amentia fructum aliquem ad remp. redire æquum erit. Simul continget, vt neque inopes penitus exhaurian tur, vnde noui & graues motus existant: neque diuites, qui rebus fere curiosis aucto præsertim earũ pretio soli vtentur, nimium crescant opibus & potentia. Vtrumque enim noxium est, vti magni philosophi affirmatũ reliquerunt, & res ipsa indicat. Quod insti tutũ inter Romanos Imperatores Alexãder Seuerus sanctissimus iuuenis, si nostra sacra suscepisset,

[328]

secutus immortalem laudem habeat necesse est. Atque eam rationem præsertim in scrutis seruari volo, quæ ex alijs prouincijs venient. magno imposito vectigali vendantur. Sic pecuniæ minus deferetur ad exteros: multi earum rerum artifices spe quæstus in Hispaniam confluent, quo coiuium multitudo augeatur: qua re nihil est commodius ad au gendas opes tum Principis tum prouinciæ. Postremo aulæ sumptibus, muneribus dãdis, effusus Princeps esse non debet, ne fontem ipsum liberalitatis exhauriat publicum ęrarium. Debet quidem omnia ad splendorem imperij referre, neque infamiã subire tenacis aut parci: sed si iudicium & diligentiam adhibuerit, neque immeritis largitus fuerit: maiestati & famæ consulet, neque regios thesauros temere effundet. Atque illud sit persuasum, nõ conuenire Hispaniam magnis vectigalibus graua ri. Primum quoniam magnam eius partem squalida siccitate loca, rupes horridæ & saxa tenent, præsertim qua parte ad Septentrionem vergitur: nam Australia benigniora sunt. Sæpe propter aeris siccitatem pluuiarum inopia in æstate, annonæ penuria laboramus, vt prouentus labori & sumptibus non reſpondeat. graue sit nouis tributis & magnis temporis calamitatem augerre. Deinde ab aratoribus in Hispania & pastoribus, alijsque omnibus agricolis decumæ fructuum omnium integra

[329]

fide templis persoluuntur. quod si tantundem prę diorum dominis, certe qui agros proprios non habent, pendere cogantur, quantulum miseris reliquum erit vnde ipsi viuant, & quod in ærarium conferatur. cum potius eos subleuare, ex quorum labore & industria vniuersa prouincia sustentatur, æquum profecto videatur. Postremo graue est immunitatem maioribus datam, & asperrimis reip. temporibus retentam atque illibatam, quo tempore Reges nostri continuis bellis impliciti modi ca vectigalia habebant: nostro tempore à potentissimis Regibus, quorum imperium terra quidẽ Iatissime patet, mari autem ipsis orbis finibus descriptum est, eam libertatem imminui maiorum meritis datam: qui suis armis & virtute hostibus profligandis, impero constituendo multum contu lerunt. Molestum sit eorum posteros nouis indies tributis grauare, eoque adigere vt familiam seque sustinendo non sint. Errant ergo qui Principibus nostris exemplo Italiæ atque Galliæ persuadent, maiora vt tributa Hispanis imponant, beatissimæ, vt prædicant, prouinciæ, omnibus bonis & felicitate affluẽti, vaniloqui videlicet, assentatores, fallaces, quorum est magnus numerus, certa pestis quia blanda. nihil enim gratius Principibus contingit rei numariæ difficultate impeditis, implicitis bello aut magnarum rerum procuratione, quam si

[330]

quis nouam se viam colligendæ pecuniæ excogitasse afferat. Nihil prouinciæ grauius, quam nouas artes quotidie excogitare, miseros emungendi atque extenuandi prouinciales. Ac ne illi quidem satis considerant, in quæ mala fuerit præcipitatum in Gallia, præsertim ex quo tempore immensum re gia vectigalia creuerunt, nulloque consensu ciuiũ aucta à Regibus pro potestate proque arbitratu sunt.

De annona. Cap. VIII.↩

ANnonæ cura resp. bello paceque mul tum iuuatur, eaque procuratione vel maxime, frumenti præsertim copia, popularium beneuolentia Principi conciliatur: si eius industria rebus quæ ad victum cultumque corporis necessariæ sunt, abũdare contingat: quod ad felicitatẽ suorum temporum pertinere populares arbitrantur. Et quidem tempora præstare, vnde frugum vbertas existit, frumenti, pecoris copia, non humanæ facultatis est: sed diui num tamen numen castissimis precibus rebus asperis innocare moris est: curandumque ne graue aliquod scelus publice existat, quod communi ciuium malo & rerum inopia luatur. Præterea commercia cum alij regionibus iuuanda potius mode ratis vectigalibus sunt, quam impedienda tributorũ

[331]

grauitate. nam etsi quidquid venditori detrahitur aucto vectigali, totum emptori accrescit: grauitamen pretio minor ementium copia est, maior cõmercij difficultas. Inuectiones euectionesque rerum neceſſariarum, vt mariterraque sint faciles, pro uidendum est. Sic fiet vt quibus rebus abũdat prouincia, cum ijs mutentur, quarum penuria existit, apud alios copia maior: qui est verus mercaturæ vsus & finis, quo tota ea ars referri debet. Nam malis artibus, repetitisque in eodem loco vẽditio nibus rem augere, quod auidi mercatores faciunt, lege prohibendum est, ne ex eorum auiditate pretia rerum augeantur. Alioqui mercatorum cõmodis consulendum arbitror. iure & legibus adiuuan da ars imprimis reip. salutaris. Quod præcipuum est in hac procuratione, agri vt tota prouincia diligenter colantur, neque situ & squalore inculti iacere sinantur, rectori cura esse debet: etiam asperis temporibus ea re maior multo vbertas erit. Dauid ea prudentia Rex ad exemplar boni Principis in diuinis libris propositus operi rustico, vineis, oliuetis, pecoribus non suis tantum, vt ego in terpretor, sed ciuium omnium præfecit viros selectos. Eo ergo consilio, quod Aristoteles etiam secutus est, per vibes & oppida magistratus creetur, cui cura sit prædia omnia agrosque luſtrandi. Sit de publico ptæmium industriæ eius, qui præ cæteris

[332]

oppidanis possessiones diligenter coluerit, cuius ni tidiores fuerint agri maiori fructuum vbertate. ignominia pecuniaque mulctetur ignauia eius, qui eam curam neglexerit, præsertim si inopia rei familiaris oppressus non erat: & nihilominus publice ij agri colantur. quod insumptum fuerit, primũ omnium de fructibus detrahatur: deinde reliquorum fructuum pars tertia, aut omnino quarta regio fisco addicta sit, aut publice oppido, ciuitatiue cedat, quæ in publicos vsus insumatur. multum ea diligentia proficeretur. Vix in tam latis regionibus, si agri omnes & prædia colantur, annonæ magna difficultas existet, aeris quantauis siccitate, quo vitio maxime laborat Hispania. Et quoniam ligno rum penuria plerisque locis fatigat, multique montes culturam omnem recusant propter locorum asperitatem, vt cuiusque natura erit pinu, glande, alijs ve arboribus serantur: vnde alendis ignibus materia suppetat, excitãdis ædificijs tigna, cæduæque trabes. adhæc si corriuatis fluminibus vbi facultas extiterit, quod multis locis contingit, opera atque industria agri irrigui fiant, non magis frugum vbertati, quam saluti incolarum consuletur, ariditate aeris in Hispania maxima per eum modum mitigata. Nonnihil etiam conferet ea industria ad maiorem aliquanto pluuiarum copiam, maiori vaporum materia, qui in nubes concreſcant,

[333]

ex locis irriguis excitati. Sed & aratoribus atque pastoribus prospiciendum est, quorum labore vni uersa prouincia sustentatur & viget. Primum cuiusquam fraudi aut potenitibus hominibus ne præ dæ sint: sed potius eorum rationibus ne quis aduersetur, magistratus & Principes diligenter efficient. Deinde placet, quod video antiquis tempo. ribus Carolum Magnum, & Ludouicum Pium eius filium fuisse secutos, sanxisse lege, quando annonę pretium lege taxabitur præsertim frumenti, quod seruatur in Hispania, ea lege ne agricolæ comprehendantur, certe qui nullos agros proprios habẽt aut prædia, sed tantum in mancipio, pecunia aut parte fructuum conducta. ac tantum taxato pretio vendere cogantur, qui ampla prædia aut reditus frumentarios habent, siue ij è populo sint atque nobilitate, siue è sacrato ordine Episcopi & sacerdotes. Graue enim est, quod tanto sudore conſtitit, vnde inops familia sustentanda est, in annonæ angustia minoris vendere quam steterit. Quod si ea lex non in omne tempus feratur, neque toti prouinciæ seruiat, vbi tanta varietas est, sed singulis annis atque in singulis vrbibus pro rerum vbertate pretia rebus, frumentoque constituantur, vti in alijs prouincijs fieri scimus, multo melius rebus communibus consultum erit. Quid enim, an locis vberrimis atque indigentibus, varijs tẽporibus

[334]

& discrepantibus multum annonæ copia, idem præscribatur? Itaque hæc omnia et si quæ existuntsimilia, in prouincia acriori censura retractanda, atque ad hanc rationem reuocanda cogitabam. Sed & serendi vineas modus præscribi debet, quod video à Romanis olim factitatum: legeque lata Hispanis vetitum promiscue vites plantare. Qua lege primus eos Romanorum Imperatorum soluit Domitianus. De cuius legis, succedentisque veniæ causa disputare pluribus non est necessc. Fortassis gentis frugalitati consulebatur bellis & vectigalibus exhaustæ, natiuæ Hispanorum sobrietati: si aquæ potu contenti vitam minoribus malis & morbis obnoxiam propagarent. Domitianus, quem nihil minus quam honestatis cura solicitabat, concessa ea licentia prouincialium voluntates promereri voluit. Hoc tempore cum integri fines vineis occupantur, vinoque & conuiuijs corp a nostræ gentis debilitantur, frumenti quo vita plurimum sustentatur, sementem facere passim negligitur, eô plerisque vela dantibus, vnde maior lucri spes ostenditur: si aliquo temperamento lex illa instauaretur, optime rebus communibus consultum iri putabam, patriæ moribus antiquis, & simplicitati animorum & corporum robori: quæ commercio aliarum gentium & externis ac domesticis voluptatibus multum ab antiquo

[335]

degenerarunt, magisque indies corrumpuntur & pereunt. Ac si quis consideret (quod facile contingat ex rationibus decumarum ecclesiasticarum) quantum vini auorum ætate insumeretur: inueniet fortassis multis in locis eam summam triplo maiorem fuisse factam. nec mirum cum eo tempore esset vsitatum in Carpetanis certe, vbi nati sumus, vt pauci ac ferme familiarum capita tan tum, vini potu vterentur: nostra ætate omnis ferme sexus atque ætas cum cæteris voluptatibus vino quam satis est, largius indulget. Postrema con sideratio occurrebat: an flumina Hispanię nauigabilia vt sint, ingenio efficere è rep. futurum sit. De quo alij maiori prudentia maiorique rerum vsu statuent, & multa in vtamque partem dici possent. Illudere Principis opibus quidam contendunt, & tentare per artem quod est à natura negatum. Neque dubium est in alijs prouincijs ea facultate multum annonam inuari, vehendi res necessarias paruo, ex locis quanuis distantibus opportunitate magna. Verum in Hispania aspera regione, præcipitibus fluuiorum alueis, præterea ex om ni parte occupatis molis frumentarijs, fortassis nihil expediat nouare quod risum moueat, irriti co natus vestigia ad posteritatis memoriam maneant. certe plus incõmodi ea molitio quam vtilitatis afferat: pertinaci contentione si ad exitum perducatur.

[336]

Quod à Romanis ea potentia atque vsu, quo tempore rerum in Hispania potiebantur, factum non est, vix quisquam poßit præstare.

De ædificijs. Cap. IX.↩

MIhi quidem huc videtur eorum, qui præsunt alijs, omnes cogitationes refe rendas, in eoque consumẽdas, vt ij qui eorum imperio parent, sint quam beatissimi. quos à belli iniurijs immunes præstare debent, regere in pace, omnia subsidia ad sustentandam ornãdamque subditorum vitam comparare. Sed de re bellica annonæque vbertate dictum est: de alijs elegantijs hoc loco est disputandum, quibus ciuitates & oppida publice & priuatim illustrantur. Ne quidquam in ea etiam parte desit pro virili parte, vt prouinciæ conditio patietur, diligẽter cogitandum: accersendæ etiam aliunde si domi non ſuppetant. Ac præsertim varij artifices magno, si opus erit, euocandi, pingendi, texendi vestes auro rigentes, atque aulæa, variaque peristromata conficiendi, metalla conflandi, in vasa instrumentaque mutandi Quod commodius arbitror, quam res ipsas confectas aliunde afferri, tum ad earum maiorem copiam, tum præsertim, ne eiusmodi ar tificijs aurum & argentum, quo Hispania abũdat,

[337]

deruetur aliò, magno nostro incommodo, haud leui prouentu nationum aliarum, ad quas per hunc modum nostrarum copiarum, quæ vel domi nascuntur, vel anniuersarijs nauigationibus ex India afferuntur, fructus redit multo maximus Sed & publicis atque priuatis ędificijs ornari debet, ne in curia ædificandi minori nitore prouincia sit, quam externæ, quibus multo minores copiæ hac quidẽ tempestate sunt. Principis beneficia latius pateant, promerenda prouincialium gratia efficax blandimentum. Ac primum muniendæ viæ Romanorum instituto, neluto viatores impediantur quam enim id turpe est? reficiendi pontes multis locis, magno viatorum incommodo collapsi. arces tota prouincia extruendæ, quæ ornamento & præsidio esse possint rebus turbatis. In pace comparan da, quæ belli tempore necessaria erunt: neque permittendum, quod passim fieri videmus, vt mę nia vrbium & oppidorum vetustate collabantur nostra ignauia cessationeque: sed potius reficiantur vetera: nouæ munitiones & propugnacula addantur ex recenti disciplina vsuque bello propugnandi aduersus ignea æreaq; tormenta fulminis instar obiectas munitiones euertentia. Magni ficis templis per vrbes & oppida eucitandis, religionis cultus & maiestas augeatur apud populares, qui externo rerum apparatu maxime capiuntur.

[338]

Addantur ædificia priuata, ædesque elegantes, & ornatæ, quibus oppida quasi gemmis aurum distinguantur & niteant. vbi facultas erit, formaceiparietes amoueantur, quoniam pluuijs & ventorum iniuria plurimum breui deformantur, teterque aspectus existit: ex lapide secto aut cæmento, & calce maiori elegantia, maiorique fir mitate substituantur. Ager suburbanus omnis villis exædificatis, omni ex parte colluceat. Sequantur fluuiorum ripas, locorum aliorum amœnitates. Quæ omnia non ad hauriendas nimias voluptates, quod noxium est, referenda sunt: sed præter ornatum vt alterna requie ciuium animi vegetiores ad virtutum studia efficiantur: captatoque honesto otio ad negotiosam vitam promptiores reuer tantur, tędio ciuili procurato. Næ dicet aliquis, bellus homo tues, qui ea ornamẽta præscribas quibus cõparandis neque publicum ærarium sit satis, neque priuatæ opes. An id sit parsimoniæ, regijs & priuatis vectigalibus consulere? Sed si sumptus superua canei præscindantur, si vita frugalis maiorum exemplo instituatur: reliquas opes, quibus Hispania abũ dat, ad munimẽtum reip. ad splendorem imperij conferre quid vetabit? Neque enim quod de gula, alijsque voluptatibus detrahendum est, ex ijs com mode acerui pecuniarum struantur: quarum copia tum honesta esset & salutaris, si ad publicos vsus,

[339]

inopum miseriam subleuandam referantur. Sed & ijs rebus perficiendis Principis exemplum mul tum iuuerit, cuius actiones imitari, genus obsequij putatur. Si pro virili parte vrbes & oppida exornanda susceperit: id studium tota prouincia proce res & populus consectabitur, voluntati obsequentur. Præsertim si qui honores militares suscipient, ecclesiarum præfecturam, aut omnino alios magistratus, ijs necessitas imponatur, venia Pontificũ si opus erit, redituum partem & prouentuum in ornamenta publica insumendi: pontes inſtaurandi, inopibus & ægrotis hospitia extruendi, haud leue operæpretium existet. sic fiet vt virorum præstantium tota prouincia innumera monimenta extent : honorum ambitus minor sit, multorum cupiditate restincta eo onere imposito. quod alioqui faciẽ dũ Aristoteles monuit, vt minori inuidia publico cõmodo honores & magistratus viris copiosis & præstantibus demandentur. Multum præterea iuuerit in eam rem, temporum opportunitatescaptare, ac præsertim in annonæ angustia opes consumere libẽter egenos alendo, quibus cum non habeant vnde se & familiam sustẽtare possint, in opere publico aut priuato laborantibus merces diurna detur: quã illi libẽter accipient, ne ex aliena misericordia por recta ad stipem manuviuere cogantur : diuitum beneficentiæ æternum monimentum stabit, gratum superis,

[340]

gratum hominibus beneficium æterno gentis prę conio celebrabitur: quouis ære perennior memoria permanebit. Id secutus inter Iudæos Salomon opes imperij ad templi ædificationem augustissimi, multas extruendas tota ditione vrbes & arces conuertit. Inter Romanos idem plures Imperato res præstiterunt cum laude: ipseque Augustus vrbem ex lateritia marm oream effecisse se relinque reque iactabat, ob studium videlicet ædificandi. Quam laudẽ nostra ætate Philippus secundus Hispaniæ Rex maximus habeat necesse est, tum ob alia tota prouincia ædificia, arces, villas superbo structuræ genere, sed præsertim insana atque regia substructione eius templi quod à Laurentio Mar tyre nomen habet. Cuius si formam, spatia, partes explicarem, operæpretium me facturum putabam. In parte Segobiensis agri, qua se Carpetanis finibus late infert, pagus antea ignobilis, nunc celeberrimus fama situs est, Scorialis ex eo nomine, quod ijs locis ferrariam, quales in Hispania vbique occurrunt, antiquis temporibus extitisse quidamsuspicantur. Priora eius pagi ædificia rudi opere & male materiata erant, nulla elegantia: vt solent agricolæ incuriosi ædificandi esse, vtilitati magis seruire quam decori. Solum circum sterile ac multo impeditum lapide, vix vt currui sit peruium. vnde maligni prouentus existunt frumenti vinique,

[341]

pecoris aliquanto maior copia propter pabuli opportunitatem æstiuo maxime tempore, præcipuã aeris temperiem, cum interior prouincia solis ardoribus torreatur. Præterea ex vicinis montibus perpetua niue rigentibus, auræ suauissimę frequẽter spirant, aquæ copiosæ deriuantur, magnum in colis momentum, agrisque, vt grata oculis niteant viriditate. Supra eum pagum ad occasum mille circiter passus, atque ad radices ardui montis, in reducta valle, loco non omnino plano, ingens moles, ac cui nulla veterum miracula comparentur, imposita est Laurentij martyris nomine cultuque religiosa, magnis cæmentis ad culmen vsque perducta, quatuor & viginti circiter annorum spatio incredibili sumptu & vix fidem facturo, si ad numerum impensa referatur. Præter variam supellectilem, vestem pretiosam omnifariam, vasa auro & argento grauia plena artis, plena ingenij, supra millies ducenties sestertium, hoc est, milliones tres, insumptum atque in rationes relatum fama fert. In quadrum vniuersa fabrica descripta est, nisi qua parte ad ortum regiæ pars eminet, craticulæ cui Laurentius est impositus, reddenda similitudine artificioso commento nobilis architecti. Longitudine à meridie ad septentrionem septingẽtos viginti pedes porrigitur, ab ortu ad occasum quin gentos septuaginta mensura vulgari. quatuor turres

[342]

ad totidem cæli plagas angulos muniunt, ornantque specie eleganti magis quam minaci, ab imo ad culmen fenestris pertusæ, pluribus fortassis æquo, hoc alijs etiam partibus contingit. Nimirum artis id præcepta exigunt: nos inepti æstimatores & ru des ex oculis modo de tanti operis elegantia iudicamus. In tres partes vniuersum opus tribuitur, cœnobium monachorum ex Hieronymiano ordine, cuius spatijs dimidium fere vniuersæ fabricę ad austrum comprehenditur. Ad septentrionem musęum est, tum iuniorum eius ordinis monachorum, tum externorum puerorum, qui regijs sumptibus delectuque, communi mensa haud pro leui beneficio viuunt, eruditioni destinatum. Succedit ad ortum regia spatijs ampla, Principis æstiuo tem pore domicilium. Templum his ędificijs omni ex parte circumuentum surgit ex media area superbostructuræ genere, fornicato opere augustum, subli mius cæteris. Medio ſecundum longitudinẽ spatio, qua mons coniunctus erigitur, ianua pro modo operis inter octo ingentes quidem sed structiles colũnas panditur: quibus minores quatuor columnæ sunt impositę, Laurentijque martyris ex lapide effi gies medio interuallo arguta artificis manu perfecta. Ex vtroque latere singulæ minores ianuę in ea sronte eleganti & ipsę opere cernuntur, vsibus tum cœnobij, tum litterarj collegij seruientes. tametsi.

[343]

præcipuus & communis ad vtrosq; aditus alia parte est. Ianuæ præcipuæ vestibulum iungitur quamuis magnã turbam accipere & redder idoneum. Vesti bulo bibliotheca imposita, maiori longitudine omnino pedum centum octoginta quinque, lata pedes triginta duos, libros seruat præsertim Græcos manu scriptos, præcipuæ plerosque vetustatis: qui ex omnibus Europæ partibus ad famam noui operis magno numero confluxerunt: auro pertiosiores thesauri, digni quorum euoluendorum maior eruditis hominibus facultas contingeret. Quod enim ex captiuis & maiestate reuinctis litteris emolumen tum? Bibliothecæ parietes, elegantes picturę exornant, artes ingenuas artificiose exprimentes, cum antiquis comparandæ. Succedit compluuium pedes ducentos triginta extensum, latum centum circiter triginta, nullis distinctum columnis, nullis eminẽtibus pergulis, nisi qua parte è regione vesti buli templo coniuncta porticus est: ad quam septem gradibus ascẽditur ex compluuio, sex columnis nihilominus in porticus fronte erectis, quibus sex Reges insistunt, præ cæteris Iudaicæ gentis rie tate & rebus gestis clarissimi, pedum octodecim singuli: quorum capita & manus è candido marmore sunt, corpora è lapide rudiori sed diligẽter expolito. Sub hac porticu triplex ianua templi patet, atque ab vtriusq; lateris fronte duæ aliæ ianuæ,

[344]

quibus tum ad monasterium, tum ad collegium communis aditus est: præterea ad leuam minor ianua, qua in regiam ea parte penetratur. Ergo monasterium in duas ęquas partes diuiditur, prior ad occasum quatuor peristylijs conſtat, quæ vsibus domesticis deseruiunt pari mensura. media cochlea ab imo ad summum pertinet turris specie fastigio eminens, multis circum fenestris accipien do lumine: quoniam ea parte fontes abluendis monachorum manibus sunt, aditusque ad triclinium multo circum emblemate, sed fictili ex argilla eoque minori gratia, variatum, maligno lumine quippe ex fronte tantum gemina fenestra, neque cum reliqua operis maiestate consentiens (sic nobis qui dem est visum.) Parte altera monasterij, porticibus circumdatum maius peristylium ad austrum & ortum tenditur. parietes marmorato tectos variæ picturæ exornant Christi Dei res gestas eleganter explicantes. pauimentum vario lapide constra tum in laqueos eo artificio distinctum, vt serendis herbis relinquantur spatia viridarij adinstar: aqua per tubos irrigua ex medio fonte, cuius structura templi octanguli similitudine est, intus vario iaspide vestiti, exterius rudiori lapide. quatuor labra pari interuallo adiuncta ia quæ aqua ex statuis decurrit, quæ circum eam molem sunt positæ è candido marmore quatuor Euangelistarum. Eæ

[345]

porticus ducenda pompa deseruiunt, cum è templo egressi monachi ianua laterali statis diebus supplicationes propitiando numine habent. variæ circum cœnationes. exedra vbi domesticos monachi conuentus habent. sed vincit elegantia & amplitudine ea, vbi sacræ vestes seruantur & vasa, adinstar ærarij sacri. Ex parte altera totius ædificij, primum collegium ad plagam septentrionalem occurrit & ad occasum, musis destinatum domicilium: & ipsum in quatuor modica peristylia distinctum: gemina monachis, qui litteris dant ope ram, pueris duo alia data sunt regio delectu & beneficio in id collegium coaptatis. Surgit in medio cochlea alterius adinstar, coniunctusque amplus xystus sustentatus columnis, suspensus fornicibus deambulationi deseruiens commentationique ad discentium, præterea publicis disputationibus. Regia superest gemina porta ad latus ædificij septentrionale patens, ampla satis spatijs multis circum cœnationibus, varijs cubiculis tum Principis habi tationi, quo tempore æstiuorum causa loci temperiem secutus vrbanos æstus vitat, tum in regiæ familiæ usum. Omni ex parte porticus sunt sustenta tæ columnis, impositæ pergulæ. Ex his quæ ad regium conclaue pertinet, eleganti pictura exprimit pugnam, quæ Ioanne secundo Castellæ Rege cũ Mauris ad Granatam cõmissa à ficu nomen habet,

[346]

ex linteo amplissimo forte in turri arcis Segobien sis reperto: quo arguta pictoris manu tendentium ordo, castrorum loca, insolentes eius ætatis vestes & arma exprimuntur, grata nobilissimæ victoriæ posteritati memoria. In intima regia ponè templum, ac qua parte ædificium eminere ad ortum diximus, gynæceum est à virorum oculis subducum; Regisque ipsius penitioria cubicula. Reliquum templum in medio opere medioque spatio eminet, & ipsum quadrata forma in tres partes descriptum, quæ columnis ex ordine fulciuntur testudine imposita. Duo priores eius molis anguli totidem turribus muniuntur, quæ nigro tectæ lapide sunt. medium sastigium testudinis turris tertiæ adinstar, candido lapide nitet, gratum oculis spectaculum præsertim è vicino monte. Additur quadratæ areæ ipse aditus templi spatium inter primas duas turres, cui odeum est impositum, vbi monachi noctu atque per diem frequentes cantu diuinas laudes celebrant insigni apparatu & cęremonia: vt est ea natio hominum præ cæteris in eo genere diligens & attenta. Sedes è vario ligno Hebeno, Hacana, Buxo, Caoba, Cedro, Nuce, Terebintho, sunt factæ eleganter colorum iucunda varietate nigri, rubri, candidi, vndantisque flaui. In summa odei sornice beatorum ordines & gaudia, & sedes

[347]

elegantissime sunt depictæ, & ipsæ grata admiratione intuentium oculos aptæ detinere. Adduntur quadrato duæ viæ ab vtroque latere ad eas ianuas desinentes, quibus ex monasterij amplo peristylio atque ex regia aditus est, libera ex omnibus partibus commeandi facultate. E regione præcipuæ ianuæ sacellum maximum araque præcipua obijcitur: quibus perficiendis videatur ars cum natura certasse, se ipsam vicisse. Ad aram vario lapide rubro & viridi structam octodecim gradibus ascen ditur nihilominus: quibus infimis Regum busta sunt, superius parui recessus quatuor, rubro iaspide vestiti vario pauimento: vnde Princeps sacris operatur sine principali apparatu, nullo regię cortinę, vti moris est, antistite. Totius templi pauimentum ac sacelli præcipue tesselato opere lapides, vario colere atque in laqueos eleganter dispositi exornant. Quod præcipuum est & maximum operis miraculum, & maiori esset eloquentia explicandum, ne tenuitate ingenij perderet gratiam, suggestus imaginum aræ impositus, columnis octodecim haud exiguis continetur, è rubro seu fuluo lapide, venis candidis, notis flauis. quæ columnæ in quatuor ordines dispositæ in hunc modum sunt. senæ columnæ in primo & secũdo ordine cernuntur, intertio quatuor: in summo fastigio Christi Dei cruci affixi effigiẽ duæ colũnæ cõplectuntur.

[348]

ex eadem materia viridique lapide recessus & sca phæ accipiendis statuis: triglyphi, proiecturæ, teniæ, metopæque sunt suis singulæ locis aptæ in spe ciem frontis, elegantis ædificij omnibus numeris seruatis. Media spatia æreæ Diuorum statuæ auro inductæ, aut elegãtissimæ tabulæ implent. Atque in imo opere geminum sacrarium templi adinstar fornicati alterum in altero: vbi Christi corpus in achate includitur, Iacobi Trezzi Itali nobilissimistatuarij atque cum antiquis comparandi marmo ra dolandi scientia, opus præclarum. De quo plura dicere religio prohibet, né elegantiam artificij culpa ingenij deterere videamus. Sed maius tamen sacrarium rotunda forma altitudine pedum sedecim, varij iaspides deaurato ære vincti conſtituunt. ambiunt octo columnæ ex fuluo lapide, venis albis, notis rubris distinctæ, adamante ob duritiem dolatæ, daodecim æreæ Apostolorum statuæ apto ordine auro inductæ. in summo fastigio globi forma iaspis collucet semipedali fere magnitudine. Minus sacrarium iaspis item sed auro & argento inclusus componit, smaragdus distinguit, atque in culmine eminet nuci par, claudit fornicem topacius. vincitur tamen materiæ nobilitas & pretiũ ceditque arti. Vtriusque tabernaculi ianua è christallo est, interiorem etiam artem & elegantiam oculis repręsentans. Multa circum altaria, omnino

[349]

ad octo & triginta cælestium nominibus erecta, tabulis conspicua excellentium artificum illustria monimenta ex Hispania, Gallia, atque Italia, nostræ & prioris ætatis. Quod caput est, cælestium exuuijs, quæ ex omnibus locis eò quasi ad præsidium confugerunt, incredibili numero & sancitate, religione plenus locus plenus numine est. Philippi Regis pietatem omnibus seculis prædicãdam. Ijs exuuijs cineribusque cultu religioso conseruandis, gemina sacraria sunt destinata, duorum laterum templi vtrumque caput. Sed finis dicendi esto. Vniuersum opus ex quadrato lapide est, simplici tamen atque rudi maiori ex parte, mi nuendo sumptu, festinanda fabrica prudenter excogitataratio, tribus fere cœnaculis sublatum, plumbo & nigro lapide tectum. Ad austrum & ortum viridario cingitur herbis odoratis atque floribus in ordinem apta mensura dispositis areis: sub quo maiora spatia serendis arboribus perpetuus murus & humilior includit. Ad occasum atque septentrionem platea ambit constrata lapide haud angusta. nimirum ad septẽtrionem centum quadraginta pedes latitudine patet, ad occasum qua præcipuus aditus panditur, prorsus ducentos mẽsura vulgari. Multa alia ædificia adiũcta sunt in iusti oppidi modum, de quibus dicere nihil attinet. Sed vnde tamen ad veterem pagum via molliter

[350]

decliuis ducit, ab vtroque latere vlmorum duplici ordine consita, qui prohibeant solis radios per æstatem, ad maiorem commeandi facultatem vtrinque in alteram partem.

De iudicijs. Cap. X.↩

IVdicia superioribus temporibus in prouincia vehementer perturbata, auorum memoria Ferdinandi Catholici virtus & prudentia restituit: legibus, quæ passim contemnebantur, auctoritatem viresque reposuit, nulla vt in gente ex eo tempore maiori æquitate atque integritate ius di catur. Summos cum infimis atque cum his medios deuinctos tenent, legibus & auctoritate armati magistratus. vt proprium existat tum cælites omnes precamur, tum rectori curę id esse debet. facili momento magnæ in repub. inclinationes fiunt. Sit summa in iure dicundo seueritas, quæ nisi clementia Principis astringatur, non minora sæpe mala quam crudelitas affert. adhibenda constantia est & grauitas, quæ non varietur gratia sed conseruetur æquabilis. Sed tamen parui refert, ab ipso Principe ius dici æqualiter & diligenter, nisi idem ab ijs fiet, quibus eius muneris aliquam partem ipse concesserit. Sunt igitur iure di

[351]

cundo viri summa grauitate deligendi summa in tegritate: sed quibus etiam facilitas in audiendo sit, lenitas in discernendo, in satisfaciendo ac disputando diligentia. Et alioqui quibus virtutibus ornati debeant esse iudices, Mosis socer exposuit. cum enim generum accusaret, quasi totius populi lites solus cognosceret, maius multum viribus onus, Delige, inquit, ex omni populo viros potentes, qui Deum timeant, fidem colant, auaritiam odio habeant.Nimirum potentes esse voluit, vt audaciæ & temeritati resisterent: quod Carthagine solenne fuit, vti Aristoteles memorat, non solum probitate conspicuos sed etiam copiosos homines rebus præficerent. persuasi videlicet, qui egenus sit recte gerere magistratum non posse. siue alierum contemptu & audacia, siue sua ipsius auaritia imperandi rationes labefactari necesse erit. Adijcit timorem Dei, propterea quod Dei timore & religione conscientia obstricta reſecantur libidines, mentem tenebris impediẽ tes, ne quod verum & iustum est cernere possit. fidem vero qui negligit, quomodo tandem poterit munere demandato recte fungi? Simulatione nihil inconstantius, nihil fædius. Postremo odium auaritię requirit. qui enim pecuniæ ſtudent, sæpe ad iniquitatem transuersi rapiuntur. munera enim vti alio loco idem Moses ait, Sapientũ oculos excacant

[352]

ne lumen videant, quod affertur, et rectorum hominum verba commutant, pro alijs alia substituendo. Mosem vt in multis alijs secutus Placto lib. vndecimo de Legibus, capite sanciendum existimat, si iudex se alienæ pecuniæ aut muneris alicuius contactu fædarit. Illud etiam censeo considerandum, inter alias virtutes iudicum haudquaquam Mosis socerum numerasse subtilem curam leges interpretandi. nimirum acuti veteratores & callidi esse non debent, qui leges pro libidine flectant, & à vero sensu detorqueant: vt sine infamia & inuidia secundum eos lites dentur, qui minime iure nituntur & æquitate. Nihil enim magis veræ sapientiæ simplicitati repugnat, quam nimia subtilitas: quæ tum in cæteris disciplinis omnibus, tum legibus interpretandis, omnem rationem iuris & æquitatem euertit. leges ergo neque ita multæ sint vt se ipsas impediant, neque ita difficiles, vt non ab omnibus mediocri ingenio præditis intelligantur. quod vero tam multæ leges existant, eæque plerumque intellectu difficillimæ, vtrumque hominum improbitate factum est, tanta vt neque legibus obedire velint: & vt ratione facere videantur, quæ verbis apertis sunt posita, varijs interpretationibus conantur eludedere. Principis autem partes sunt non fraudi indulgere, neque calliditati hominum prauorum

[353]

locum relinquere: sed legum multitudine præcisa ea relinquere, quæ facile teneri possint, & ab omnibus intelligi. Quod caput est, ij deligantur iudices, in quorum animis nihil insit, quod eos à consideratione veritatis abducat. sint animo magno & excelso: religionem sanctissime colant: fides sit omnibus vitæ commodis antiquior: auaritiæ labem oderint, neque munera à quoquam accipiant. In quo virtutum numero præcipuum locum obtinet religio. imo reliquæ omnes virtutes vno religionis in sinu fouentur. qui enim Deum timet, neque hominum potentium minis mouetur, neque fidem deserit: certus si homines fallere possit, diuinum oculum omnia considerantem fallere non posse. neque pecunia corrumpitur, rationem officij copijs omnibus potiorem ducens. nullum denique locum temeritati, nullum amentiæ relinquit. ac illud considerat quod Iosaphat Rex cum iudicia perturbata numine placãdo restituere vellet, delectis iudicibus dixit: Dominieos iudicium iudicaturos. Nimirum vt intelligerent se Dei vicarios conſtitutos, præ oculis habere debere quid æquitas postularet in omni deliberatione, & diuinonumini maxime placeret. Iureigitur cõcludipo test Dei metu atque religione iudiciorum integritatẽ contineri, nihilque perniciosius esse, quam si iudicandi munus hominibus flagitiosis & perditis delegetur:

[354]

quod contingat sæpe necesse est in tanta am bitione hominum, tot fautoribus improbitatis, nisi magnus delectus adhibeatur magnaque attentio. Porro prauis hominibus præfectis, ludibrio esse in nocentiã, tenuitatem prædæ continget, multa scelera impunita relinqui: quorum religio in rep. vni uersa hærens, numineque vehemẽter exacerbato, magnis calamitatibus multitudinẽ implicabit. Di uinæ litteræ testantur, plena est exemplorum memoria antiquitatis, quoties paucorum scelera totius populi supplicio sunt vindicata. Iosue Iudæorum populo post Mosis obitum præfecto, cum se Achan Ie richo vrbis excisæ præda & spolijs, quæ Deo erant sacrata, contaminasset: tria millia militum fortissimorum ab exiguæ ciuitatis incolis in fugam conuersa cæsaque sunt. Quod Ionathas parum mellis in periculo gustasset, quamuis voti inscius quod pater nuncuparat, nisi victis hostibus neminẽ quidquam guſtaturum, irritatum numen nullum reddidit responsum quamuis de more solicitatum, à sacer dotibus nimirum & vatibus. Dauidis Regis pecca tum, quo contra diuinas leges populum vniuersum recenseri mandauit, graui peste vindicatum est: qua septuaginta millia hominum nihilominus perierunt. quod grauissimum profecto videretur atque à diuina benignitate alienum peccata rectoris, aliorum qui nihil erant promeriti, calamitate lui:

[355]

nisi præclare diuinis legibus esset statutum, nisi omnes quasi ad incendium excitatum ad scelus vindicandum concurrant, fore vt cuncti eius vindicta inuoluantur. Sic Deus cum legem daret sæpescelus vlcisci mandat: ne videlicet populus vniuer sus se dissimulatione contaminaret, publiceque lueretur quod erat ab vno aut à paucis peccatum. Auferes, inquit, malum de medio tui. hoc est, violatam religionem expiabis, ne sceleris contagione astrictus tenearis, si flagitium publice non fuerit vindicatum. Eo præcepto institutus Dauid se de multa nocte vigilare solitum ait, Vt de ciuitate domini tollerent omnes, qui operabantur iniquitatem: gnarus nimirum nullum sacrificium Deo gratius contingere prauorum hominum supplicio: quo resp. religione exoluitur, coercetur improbitas, in nocentia confirmatur. Hac de causa arbitror, cum vxor Leuitæ à Gabaonitis petulanter vexata perijs set, vulgato scelere contra eos atque adeo Beniami tas, qui eorum patrocinium susceperant, vniuersam gentem Iudæorum corripuisse arma: & aliquot quamuis cladibus afflictos, improborum exitio malum expiasse. In quo mihi secuti videntur, non tantum vt improbitatis odium ſancirent, sed etiam vniuersum populum tantæ fæditatis religione exo lutum præstarent: non magis de diuina offensa, quam de sua suorumque salute soliciti. Et vt à

[356]

diuinis libris abeamus. magna Græci seueritate scelus persequebantur, præsertim publicum & immane: in qua enim ciuitate patratum erat, nisi graui supplicio esset continuo expiatum, bellum illi à reliquis ciuitatibus indicebatur, finitimis, longin quisque: exiſtimantibus hærere religionem non in ea modo ciuitate, sed in alijs omnibus, quæ tãtum nefas vltæ non fuissent. Intelligebant nimirum, quod res erat, scelerum dissimulatione irritari superos, vindicta placari. Et erat longa obseruatione perspectum, vbi nefarium crimen vindicatumnon fuisset, pestem subsequi & famen, bellum, & rerũ omnium vastitatem. Vt facile appareret, ea mala non tam humanis viribus tribuenda, aut fortunæ temeritati, quam numine irritato inferri. Multa exempla vetus historia suppeditat, sed vnum instar omnium erit. Scedasus in Leuctris homo tenuis vixit, commodus tamen & hospitalis. huic erant duæ filiæ virgines forma præstanti: in quas duo Spartani adolescentes quamuis satis humaniter domi accepti atque habiti, petulantes oculos iniecere. Vim ne statim inferrent, hospitis humanitate fuere prohibiti. A Bæotia tamen redeũtes, atque à virginibus, cum pater abesset, hospitaliter accepti illis vitium per vim obtulerunt. Ea videlicet hospitij merces fuit. præterea iniuriam lamentantes interemere, discessereque

[357]

corporibus in puteum abiectis. Scedasus domum reuersus filiarum absentiam miratur. Dum hæret & dubitat à catella cum vestis laciniam apprehenderet, sæpeque in puteum cursitaret oblatrans, gementique similis, admonitus id non temere fieri, puteum contemplatus, filias peremptas esse considerat. Sciscitatus è vicinis, eos adolescentes eo diuertisse cognouit, neque postridie illius diei, illos aut virgines comparuisse. Deprehenso scelere, recta Lacedæmonem pergit, vt eorum nomina apud Ephoros deferat. Ex itinere tamen cum audiret in Argolica regione senem quendam Orcitam nomine, diras cladesque Lacedæmonijs imprecari: rogare pergit ex illo, quamnam iniuriam ab ijs hominibus accepisset. Narrat ille quo pacto filius probus & honestus ab Aristodemo, qui ius Lacedæmone dicebat, fuisset iugulatus non alia culpa quam stupro repudiato, quod ille inferre voluisset. Deinde de cæde atque contumelia apud Ephoros cum postulasset, nullam rationem tanti sceleris habitam fuisse: proinde videret ne in simili causa ludibrio etiam ipse haberetur. Timuit Scedasus ne ipse etiam frustra laboraret. contendit tamen quo ire cœperat. Ephoros, deinde Reges, postremo singulos, qui in ea ciuitate multum poterant adit. multis lacrymis de iniuria conqueritur. nemo tamen

[358]

senis iustissimis lacrymis mouetur. Ille noua iniuria percitus quasi emota mente, per vrbis plateas manus in solem tendere, terram pedibus quatere, & quando nulla æquitatis iura valerent, furias inuocare tantorum scelerum vltrices. postremosibi manus attulit. Patrati sceleris breui ea ciuitas pœnas exoluit, Epaminondæ virtute in pugna Leutrica ita concisa, vt nunquam postea potuerit resurgere. Fama est Scedasum secundum quie tem Pelopidæ, qui simul cum Epaminonda præerat, visum dicere, fore vt Lacedæmones in eo loco, in quo tantum scelus commissum fuerat, nec expiatum vindicta, vniuersi perirent. Quod an ve rum fuerit non arbitror curiosius inquirendum: interest tamen publice, vt hæc & similia vera esse credantur. Neque solum priscis temporibus, sed re centi etiam memoria consideramus, grauissimas clades vniuersam multitudinem propter vnius aut paucorum scelera pertulisse. Circunspicite animis atque ante oculos ponite omnes prouincias, quæ fuerunt multis incommodis afflictæ, ferro, flammaque vastatę: inuenietis haud dubium in ijs gentibus antequam fuissent euersæ, facinorosis hominibus peccandi licentiam publice fuisse concessam. Nuper in Africa insignis clades Lusitano nomini & genti inflicta est, temeritate quidem Principis & audacia, qui eò susceptus fuisse

[359]

videtur, vt exitio patriæ esset: argumentum tamen irritati numinis siue nimijs voluptatibus degenerante multitudine, siue quod magis arbitror, quoniam peccata in religionem commissa haud satis pro dignitate coercebantur. Et ne vicina gentis calamitate & malis diu lætari possemus, paucis post an nis numerosa classe amissa ad Angliæ littora, eam plagam accepimus, eam ignominiam, quam multi anni sanare non possint. grauium scelerum, quę in nostra gente vigent, ea vindicta fuit. & nisi animus fallit cuiusdam Principis viri male tectælibines diuinum numen irritarunt: qui personæ facra tæ quam sustinebat oblitus, prouectæ atque adeo extremæ ætatis immemor, se intemperanter in lasciuiam effudisse per idem tempus fama vulgabat: quo vniuersa gens per vrbes & oppida in eo discrimine votis nuncupatis supplicijsq; institutis superos placare contendebat haudquaquam exaudituros: quoniam vnius amentia exacerbati totius gentis clade facinus expiare decretum habebant. Sit ergo persuasum omnibus sanclenda æquitate, vinidicandis sceleribus publicam salutem stare: legibus conculcatis, iure violato, magistratibus contemptis, aut vero cessantibus imperium labi, fortunas euerti, vniuersos malis omnibus implicari. Verum de iustitia plura alio ex principio dicenda sunt.

[360]

De iustitia. Cap. XI.↩

INchoatam in secessu æstiuorum tem pore de institutione. Principis disputationem, absoluere adornanti longo interuallo, ea molestia recurrebat animo, ijque dies, cum vis importuna morbi omnes qui in ea solitudine morabamur lecto afflixit. Hibernis ex imbribus inflati amnes ripisque superfusi, vitiati fontes, agros maiori humiditate, tetro halitu corpora infecerant. infectas tabe carnes plerique suspicabantur, bufonum per agros incredibili copia pecoribus auide victitantibus. Vniuersa prouincia ea contagione laboratum est, in agris & pagis maxime: siue quod aura liberior sit, siue quod certe minor remediorum copia. Grassabatur malum pestis in modum. multis locis deserti neglectique ægroti moriebantur: aut assidentes curantesque eadem contagione infectossecum trahebant. Quo metu tenuiores præsertim ne efferebantur quidem. Iacebant per domos parentes cum filijs nullo curãte. iacebant exa nima corpora in conspectu similem quoque mortem expectantium. Pauciora tamen funera erant, quam pro ægrorum num ero. vis morbi remissior ac ferme febris tertiana. Alioqui tetra contagione corpora contaminata esse, angustiæ maiores

[361]

quam pro modo febrium indicabant: nulla vt quies esset, nulla respiratio. Depulso etiam morbo longo tempore vix ad pristinas vires redi batur. sæpe horror febrisque recurrebat. salutares succos vis mali vincebat, præsertim soluendo aluo, ac potius remedio irritabatur. Iacebant in areis nullo curante acerui frugum demessarum, auium pecorumque præda. pleraque pluuiarum copia subsecuta corrupit. Erit ergo autumnusanni millesimi quingentesimi nonagesimi in paucis memorabilis. Sic nostri conatus in extremo propemodum cursu fracti sunt. Comites & famuli primi prostrati, inter eos amanuensis magnæ spei iuuenis modestia singulari. Me leuior morbus tenuit Toleti, è secessu reuersum. febri tamen depulsa vix longo tempore pristinus corpori vigor, in mentem nondum alacritas redijt. Accedentes an ni vires minuunt certo scio: moribi longiores grauioresque vt sint, facit deflexa ætas. Sed idem alijs contigisse prædicabant, ex fide, aut ægre emergentibus leuamen cupientes aliquod afferre. Quod maiorem molestiam attulit, & vires ingenij penitus fregit, ipse Calderonius omnium postremus febri tentatus neque acta neque graui, ea haud ægre depulsa, cum vegetus sibi & firmus videretur, vinique potum aqua mutasset, post paucos menses repetita valetudine die septimo extinctus

[362]

est. Dolor maximus, graue vulnus mihi priuatim, sed & reipublicæ vniuersæ, eo viro immatura mor te sublato, qualem paucos nostra ætas tulit, eruditionis ingenijque laude, pudicitia, modestia, suauitate excellentem, animi candore & integritate, & religione cum veteribus comparandum. Multum tibi sæua mors in rebus humanis sumis. fortuna certe vis altior quos ludos facis? Verum querelis & gemitibus sit modus: nosque potius felix anima ad tuarum virtutum contemplatiouem voca. is fructus amicitiæ, is verus honos, ea pietas esto, tui memoriam animo retinere, famamque & figuram animi magis quam corporis pro viriliparte propagare. In medio quamuis spatio integræ ætatis erepto, virtutum gloria æuo ma nebit. Quod mortale erat occidit: quod in Calderonio mirati sumus, merces bonorum operum in cælo salua est, CERTAVIRTVTI MERCES, fama tantæ probitatis vt in animis atque æternitate temporum maneat publice interest. Eo nos ftudio eius sepulcro curauimus insitæ pietatis mutuæque beneuolentiæ à primis annis susceptæ monimentum ære, vt speramus & cupimus, perennius & marmore hancinscriptionem incidi.

[363]

IO. CALDERON. DOCTOR THEOLOGVS. SORIÆNATVS. COM PLVTI PER OMNES GRADVS AD SVPREMOS SCHOLÆ HONORES EVECTVS. ERVDITIONIS TANDEM ERGO CANONICVS TOLETANVS. VERE PIVS ET MO DESTVS. MVNIFICVS IN PAVPERES. PRISCÆ SIMPLICITATIS ET GRAVITATIS EXEMPLVM

INCOMMODA DIV VALETVDINE VIXIT ANNOS LIII. OBIIT IIII. NON. APR. M. D. LXXXXI.

C. V. M.

Verum ex longo interuallo ad institutam disputationem recurramus. Remp. conſtare non posse iudicijs perturbatis dictum postremo est, ſcelerum licen tiã multitudinis sępe malo lui, cęlo vindice susceptæ prauitatis atque neglectæ vindictæ. Addas licet ipsis econtrarioPrincipibus noxiam fuisse importu nam feueritatem, sententiam in iudicio præcipitasse. Qui enim formam iudiciorum inuertit, sæpe

[364]

in errorem labatur necesse est, non secus atque via trita relicta, qui semitas arduas aut viarum cõpendia consectatur. & vt maxime iustum decernat, iniuriam tamen ea licentia facit. Cuius rei multa & præclara exempla nostra historia suppeditat. Illud maiori fama celebre est, quod salutis anno millesimo trecentesimo duodecimo in Castella ac cidit, in primis memorabile. Cæsi ad Palentiam Benauidij viri primarij, cum noctu regia egrederetur, multi suspicionibus exagitati. Caruaiallij fratres Petrus & Ioannes oppressi. Tuccis, quo Rex abierat bello Maurico intentus, de vicina rupe prę cipites dati sunt, neque fassi crimen, neque conui cti. Illud vnum Dei & hominum fidem testati innocentes se mori: atque adeo Regi diem ex eo die trigesimum dicere: quo die ad diuina tribunalia disceptaret. Accidit ipso die, septimo Idus Septembris, vt leuiter tentata valetudine se somno à pran dio daret, extinctusque inuentus esset. Sic opinio vehemẽter confirmata eos viros innoxios perijsse. ipsi Regi ex hoc casu Ferdinandi in ius vocati cog nomen est factum. Erat is Princeps intractabilis in ira, cum recens iniuria prouocabat: quæ magna labes est, sæpeque de statu mentis immutat. Hæc de iudicijs. De iustitia in vniuersum confirmandum est, ea sublata neque imperia, neque vrbes, ac omnino nullam inter homines societatẽ

[365]

diu stare: quam disputationem ab hoc principio placuit exordiri. Vetus multorum opinio est à primis ducta temporibus, remp. sine iniuria, sine prauitate neque coalescere, neque posse constare: sermo vulgaris Iustitiam vitijs hominum offensam relicta terra in cælum concessisse: eius discessu rixis, latrocinijs, cædibus, fædata euersaque omnia. Nimirum imperia florentissima, quid nisi magna latrocinia sunt per vim atque iniuria constituta, multorum oppressa libertate, bonis ereptis? Quod si æquitatem sancire velimus, omnibus qui florẽt imperio, ad casas redeundum erit, in miseria & egestate viuendum. Initijs reliqua fuere consentanea. Constituto imperio leges sunt promulgatæ, quibus in pace tuerentur, quæ armis & latrocinio occupauerant. quod nihil est aliud, quam simulatione iustitiæ, iniquitatis susceptæ & iniuriæ patrocinium. Præterea est natura datum cæteris animã tibus, vt sua commoda persequantur etiam cum alienainiuria. in quouis genere imbecilliora in prę dam fortiorum cedunt. hominem eo affectu eaque natura spoliare quis audeat, nisi qui velit omnia fundamenta propriæ cuiusque salutis conuellere? Quid autem stultius, quam vt alienis commodis seruias, & modestiæ, saluti aduersarituæ? quod iustitia non parum sæpe præscribit. His atque alijs argumentis iustitiæ laudem labefactare quis

[366]

contendat. quæ hoc loco refellendaà nobis sunt, atque multis confirmandum, nullam rempub. diu stare & quiescere iustitiæ cultu neglecto. Quid enim aliud iustitia est, quam compages membrorum & nexus quidam, quo summi cum infimis, atque cum his medij æquabili iure constricti tenentur? Quod in structura lignorum & lapidum compages & ordo valet, quod in exercitu disciplina militaris: id ipsum in omni republica æquitas est, sancita legibus, munita iudicijs, præmio vallata atque supplicio. Alioqui aufer de medio iustitiam, quis probitati locus erit, quis honestati? aut quid esset miserius homine imbecillo, quid valida immanius? quis ordo, quæ reuerentia inter homines esset, quæ pietas? omnia sceleribus, libidinibus, latrocinijs polluta erunt. Inter vitia, quis innocentiæ, quis modestiæ locus sit? Sublatis virtutibus quî inter homines societas consistat, qua bene beateque viuitur? Solui & perturbari omnes reip. partes erit necesse, ima summis confundi, interire vniuersa atque concidere. Collidant atque soluantur, quorum est natura contraria, nisi maiori aliqua constringantur potestate: non secus ac corporis partes diffluunt recedente anima, qua in pace tenebantur. Ex aucto & graui sono aptis interuallis modisque distincto concentus conflatur, gratus auribus, ex dissimilium vocum temperatione qua

[367]

dam exurgens. Ex summis, medijs, infimis ratione ordineque distinctis, existit in ciuitate concordia diuinum bonum, bonorum omnium & felici tatis fons. Quid autem aliud iustitia, est, quam ratio singularum partium atque ordo inter ipsas & cum suo capite maiori aliqua potestate? Conuellat naturæ fundamenta atque perturbet, qui iustitiæ cultum eximit à rebus humanis. Hominem superius diximus sociabilem natura esse. constare societas quî possit singulis agẽtibus quod videtur, quod cupiunt, non autem quod præscribit ratio? Quid sine ductore exercitus esset, aut Ducis quid industria prodesset, nisi obsequerentur milites, attributum locum & partes tum singuli tum vniuersi tue rẽtur? sic ciuitate regnoque, sublato ordine, expun ctis legibus nihil perturbatius erit, nihil imbecillius. Sit ergo fixum, imperia sine iustitiæ præsidio non subsistere. neque vulgi voces moueant ex eo, quod fieri vident, susceptæ, non ex eo quod æquum esset. Fatemur sæpe in rep. vim & libidinẽ versari: fatemur multos esse iniustitiæ fæditate deformes: sed ijs si similes omnes sint, nulli æquitatis patroni, nullo iniuriarum vindice singuli agant non quod fas est, sed quod collibitum, breui ea resp. dilabetur & concidet. Multa imperia scimus per vim constituta, aucta scelere, amplificata rapinis: sed & alia ex consensu multitudinis orta defendendo

[368]

bello, vindicandis iniurijs fines protulisse. ipsa iniusta imperia nisi latis legibus ciues frænent & in officio contineant, breui in præceps ibunt. Nam & prædones nisi latrocinio & rapinis quæsita ex æquitate diuiserint, prauam societatẽ legibus sanxerint, consistere non poterunt. Hęc in commune de iustitia dicta sunt: nunc singulæ eius partes con siderandæ: atque illud confirmandum nisi eo præsidio muniatur, omnem potentiam fluxam esse. Omnino iustitia trifaram à magnis Philosophis diuisa est: in legalem, & quæ commercio seruit, quęque in distributionibus versatur. vnde illis vulgo afficta nomina sunt. Legum obsequio legalis iusti tia consumitur. quibus cum omnia virtutum genera sanciantur, legalis iustitiæ ambitu virtutes omnes continentur: legalis iniustitię, vitiorum vni uersitas. Finge nunc animo in vrbe aut oppido ciues probris omnibus fædatos, ignauos, crudeles, impios, alienis fortunis, vitæ, toro insidiantes, nullo rectore, nulla lege, timore supplicij nullo: an eos credas stare diu posse? Corruant necesse est nullo impellente pereantque. Homine soluto legibus, atque iudiciorum metu, quid truculentius fingi potest, quid immanius? quas non strages daret? cuius innocentia tuta esset ab iniuria? quod enim se continent quidem & prauos impetus frangunt re ligio iniecta animis facit, aut metus supplicij aufer

[369]

vtraque de humana vita, omnia libidinibus, latrocinijs, cædibus, iniuria confundes. Quæ versatur in commercijs iustitia, si de rebus humanis auferatur, fides inter homines peribit, legesque & iura commercij. Si qui accepit, parem exoluere gratiam pactum peretium reddere recusat, quis illi fidendum iudicet? Sublato commercio societas inter homines perbit, & ad solicitudinem cuncti mor tales redigentur: vt ne filius quidem patri fidat, aut filio pater. Quæ societas ea maxime de causa constituta est, vt quoniam vni non suppetunt, quę ad victum cultumque vitæ necessaria sunt, alter na ope cunctorum suppleatur inopia: vti in corpo re animantis videmus membra inter se suas functiones participare quodam genere commercij: quo sublato, quid vita humana calamitosius esset, quid fædius? Honorum publicorum & præmij ęquam distributionem esse debere, quæ postrema iustitiæ pars est, satis indicat ab humano corde ducta similitudo. vnde si spiritus, sanguis & vita non diffunderetur proportione quadam, vt cuiusque membri meritum est, aut indigentia, sed in pauca facultas vniuersa conferatur, vita consistere non poterit, quæ ex omnibus partibus conflatur in vnum reuocatis concentum. nisi discrimina ordinum dignitatumque constent, si confusa & permista sint omnia, nihil erit æqualitate ipsa inæqua

[370]

lius. Iustitia enim æquitatem constituit sed ratione quadam impari. Ac vero quî ferant æquo animo ciues, vt qui minores opes prudentię, dexteritatis, virtutis attulit ad remp. is honores omnes & præsidia reip. vnus obtineat? Vides sine iustitia con stare remp. haudquaquam posse neque imperia vigere? quod antiqui considerãtes Iustitiæ templa quasi numini constituerunt, vti August. affirmat: intelligẽtes nimirum, vti Dei numine sola terrarũ gubernantur, ita sine præsidio iusititiæ vrbes & reg na non posse conſiſtere. In diuinis etiam libris iusti tiæ imprimis & sæpe cura commendatur ijs, penes quos est rerum potestas. Nulla ergo maior cura sit Principi quam innocentiæ tuendæ, vindican dæque prauitatis. quod studium nostris Regibus fuit semper commẽdatum maxime. is cultus, illos in eam amplitudinem, qualem hodie cernimus, perduxit. Cuius rei multa exempla extant, vindices eos scelerum ab omni memoria fuisse. Sed vnum instar omnium sit. Miles quidam loco nobili ex eo num ero, quos Hispani Infanfones vocant, in Calæcis regionum lõginquitate an temporum perturbatione confisus, rusticum quendam bonis omnibus euerterat. Monitus à Rege Alfonso eo qui dictus est Imperator, atque prouinciæ Prætore, vt damma reponeret, ei qui pertulisset, obtemperare contempsit. Dissimulauit in præsenti iram

[371]

Rex: & cæteris rebus prætermissis priuati habitu, quo res tectior esset, Toleto in extremam Calęciam delatus, repente militis ædes obsedit, dispositis circum militibus ne posset euadere. fugientemque supplicij metu cõprehendi, atque præ ipsis ædibus laqueo suspendi manduit. Magnum Principem atque præstantem, qui vno facto imperij auctoritatem sanxit atque innocentiam, insolentis hominis væcordiam vltus est, suo nomini immortalem laudem peperit. His atque similibus seueritatis exemplis factum est, nulla vt in gente maior iustitiæ cultus sit. summos cum infimis, atque cum his medios quodam societatis iure deuinctos tenent, legibus & auctoritate & populi faucore armati magistratus. Sed nimirum stultum esse ais, nocere tibi prosis alijs. etque insitum animantibus tuendæ vitæ studium etiam cum aliena pernicie. Quid enim iustus faciet, si naufragio facto aliquis imbecillior viribus, tabulam occuparit? An peribit ipse ne iuſtitiam violet, an alium tabu la deturbabit, vt saluti consulat? Quid si acie suorũ fusa, nactus aliquem fuerit ex infima plebe, adde vulneribus saucium, equo insidentem: ei ne parcet vt ipse occidatur, an eijciet ex equo vt se periculo eripiat, & ad meliora tempora reip. seruet? stultus sit nisi id faciat, iustus si destiterit. quem lo cum exequi licet quamlibet copiose. Sed nimirum

[372]

qui ita disputant viam veritatis ignorant. atque cum cæteris anim antibus propositum sit modo, vt vitam tueantur suam: non considerant homini præterea humanæ societatis, sine qua viuere non potest, iura esse tuenda: quibus conseruandis salutis discrimen incurrat necesse est. cum sit præstantius bonum publicum bono cuiusquam priuato. Præterea qui ita disputant, ij morte hominem deleri putant, neque à rogo super esse aliquid, ex eaque persuasione is cum multis alijs error nascitur. Si enim post mortem nihil sumus, huic vitæ vel maxime consulẽdum fortatsis esset: si autem superest vita melior, sapientis erit præsentia contemnere, quorum iactura immortalitate pensatur. Ergo vtraque de causa vir bonus & sapiens nullas suscipient fraudes, nulli nocebit, vt maxime latere debeat: neque vitæ cupiditate turpitudinẽ admittet. Quod non solum nostris legibus sanctum est, sed etiam gentium moribus & prædicatione celebre. Themistocles Athenis in concione habere se fugato Xerxe dixit, consilium amplificando vrbis imperio salutare: sed id tamen vulgari non operte re. Itaque dari arbitrum postulauit, cum quo rem totam communicaret. datus est Aristides excellenti probitatis & virtutis opinione. is postquam cognouit classem Lacedæmonum (& erat cum illis amicitia) quoniam ad Gytheum subducta erat velle

[373]

incendere, processit in publicum affirmauitque pro concione, Themistoclis consilium vtile quidẽ esse, minime tamen iustum videri. Euestigio multitudo quod æquum non esset, neque expedire quidem proclamauit: iussitque desistere. Tantus enim virtutis & honestatis splẽdor est, vt se etiam imperitorum oculis mẽtique ingerat, ne vnquam à iustitia vtilitatem secernendam iudicent, commodum ab honestate. Quid nos facere conueniat, quibus spes est immortalitatis proposita, quorum mentibus cæleste lumen affulsit? Si rapiatur quis, vexetur, exterminetur, egeat, auferantur manus, effodiantur oculi: viuet tamen virtus atque vigebit, neque suum præmium perdet, primum in præ senti suo decore contenta, in futuro deinde mercedem maiorem Deo iudice accipiet, apud quem certa probitati merces est.

De fide. Cap. XII.↩

COniuncta cum iustitia fides est: neq; esse iustus potest, qui fidem datam vio lare non dubitat. Ergo Princeps & ipse fidem colet, qua maxime subditorum fides astringitur. nunquam ex commodo fallet, ne prouocatus quidem aliena calliditate. sit in dictis constantia, veritas, fides: in quibus maius

[374]

præsidium ponere debet quam in astutia. Et ministros omnes tum imperij tum aulæ, vt idem faciant, pro virili parte curare debet. Tempori seruire, ver bis simulare, aliud pectore tegere, fronte ostentare aliud, in tupissimis rebus ponere debet. Neque temere Romani fidem in Capitolio iunctam Iouisacrauerunt: sed ut indicarent Loui caram esse fidem, vindicareperfidam, neque posse imperium sine fide stare regiue. Verum de Principis fide paulo plura superius dicta sunt: de magistratibus quales creari opus sit plura. Nunc quod est reliquum, quod agimus, hac disputatione persequamur, Quibus hominibus habenda sit fides, quibus arcana credenda, aut omnino pars aliqua reip. Dicam enim & repetam sæpe, haudquaquam esse satis Principem omnes habere virtutes, fidem, constantiam, pudicitiam, continentiam. Sed esse circunspiciendum diligenter, vt in ea custodia reip. omnes ministros imperij, socijs, ciuibus, & subditis præstet, domesticos maxime & libertos. Non est hæc oratio mea huiusmodi, vt Principem velim durum in suos esse, aut nimis suspiciosum: neque nego multos apud Principem viros bonos esse posse. Sed nisi diligenter circunspiciat quantum cuique credendum, quibus nihil credendam sit, offendat sæpe necesse erit. Multis simulationum inuolucris natura tegitur, falluntque vitia,

[375]

quæ virtutes imitantur. Multi amare videntur ex animo Principem, de republica esse soliciti, cum potius sui commodi causa simulent, fortunam Principis non officium consectantes. obstat adulatio, blanditiæ pessimum veri affectus venenum, sua cuique vtilitas. Mihi quidem permagnum videtur inuenire aliquem Principis potius amatorẽ, quam temporis. præsertim cum ijdem priuatos homines nullos ament fere nisi vitijs similes, Principem amare fingant. Sed si cuius fides longo tempore perspecta est, & magnis rebus explorata, nihil est quod illi credi non possit. Quod quibus in dicijs faciẽdum sit explicamus. Ac primum Persarum instituto placet linguam cuiusque dispicere, si arcana credita cum fide seruat, non metus, non spes, non vinum exprimit vocem. Neque enim magnam rem sustinere potest, cui tacere graue sit, cuius magnam facultatem voluit esse natura. Homini loquaci dicenda tacenda promenti, nihil me quidem arbitro, committendum erit. Multo minus ei qui se violatum à Principe putat, iniuriam pertulisse. vindictæ cupiditas acres stimulos habet. Iuliano Comiti irrogata iniuria quantas Hispania clades attulit? Deinde, si quis fidem violauit quamuis prouocatus malo, ei quantum sit credẽ dũ Princeps dispiciat. mutationi assuetus animus nunquam quiescit. In quo genere quod Henricus

[376]

Castellæ Rex cognomento Nothus filio cõsilium reliquit, imprimis memorabile est. Aderat moriẽ ti Ioannes Manricus Seguntinus Episcopus. eo interprete inter alia hoc filio mandatum mittit. In prouincia tria hominum genera versari, qui sibi, qui Pertro Regi hosti suo, qui neutris adhæsissent. Primis data beneficia conseruaret, honores, præmia. Sed ita fidei eorum credendum, vt perfidiam leui tatemque vereretur. alteris satis tuto res communes posse commendari constanti hominibus ingenio, offensam officio cõpensaturis, fidem diligentia atque industria approbaturis. Postremos in officio contineret iurisdictione, legum cura: regni ne vllam partem attingerent, quippe priuata commoda publicæ saluti potiora semper habituri. Hoc Henrici consilium eo prudentius ac mirabilius, quod à communi sensu atque conſuetudine abhor rere videatur. Quod si Petri desertores in causa iudicio orbis & posteritatis laud probata, haud satisfore fidos iudicauit, ei cuius erant partes secuti propter ingenij mobilitatem & inconstantiam: quid de manifestis proditoribus sentiret, qui nulla iusta de causa sed sua commoda secuti aut dolore vindicando, produnt quibus obstricti erant? & receptum ab omnibus est: proditorem exosum esse, eum etiam cuius proditio quia est vtilis, probatur. Quod multis exemplis explicari potest. sed Alfonso

[377]

Castellæ Rege eo nomine octauo, cum ætate minor arces à proceribus occupatas partem vi, partẽ voluntate ad ditionem reuocaret, in his Zuritam opsideret locis præruptis poſitam, cuius radices Tagus amnis alluit: accidit vt Dominicus quidam arce egressus, qua de causa incertum, sed in Regis tamen castris versaretur. is si operę pretium sit, arcẽ se redacturum in Regis potestatem pollicetur. Recõposita fugit in arcem rixa cum vno quopiam simulata. Lupus Areniusarcis præfectus fugitiuum quamuis famulum ad omnia iura familiaria, vt an te facere consueuerat, cum admisisset: ab eo ventu ri securus obtruncatur. Arx continuo cæso Præfe cto deditionem Regi fecit. Neque in milites, neq; in tecta est ſæuitum. Dominico tantum oculi effossi. Clarum id in proditores seueritatis exemplum fuit: tametsi vitæ necessaria subsidia, ne fides data violari videretur, cõpetenter tributa. Quę tamen non multo post de geminato selere glorianti, Regis ius sucum vita erepta sunt. Iustissima proditionis ea & susceptæ perfidiæ vindicta. Nulla ergo desertoribus proditoribusue fides à Principe habeatur, si remp. saluam cupit. Ne auaris quidem & pecuniæ auidis, qui omnes vias redigendæ pecuniæ norunt, & eius causa in omni vita ingentes fraudes suscipiunt. Quotus enim quisque est tanta integritate, ad quem aurum non perrũpat, quem non proster

[378]

nant munera? quid ij facient qui natura aut moribus sunt in auaritiam procliues? Neque auaritiam cauendam censeo, sed etiam omnia alia vitia. cuicũque enim probro obnoxius est, ea parte impugnari animus ac vinci potest. Vt credam nihil maioris rei tuto credi, nisi qui omni probitatis laude conspicuus sit, habeatque deliberatum ac fixum, nullam turpitudinem nullum dedecus in omni vi ta suscipere, nulla libidine pollui, nulla ambitione mala transuersum agi: non esse in victu cultuque profusum: vnde resarcienda patrimonij iactu ra ad rapinas deuoluatur. quæ magna labes vitæ & morum est, certa pernicies. Aliqui Hispanos homines fidei constantia, præsertim erga suos Principes & rempublicam insignes esse, multa indicio sunt. neque vlla magis re tantas mari terraque res perfecimus, ipsisque orbis terrarum finibus imperium terminauimus, quam coniunctione animorum, morum integritate admirabili, atque constãtia. Sed & ex superiorum temporum memoria illustria huius rei documenta exemplaq; extant: ex quibus pauca si attigero finem huic disputationi imponam. Vno tempore vixere, in Castella quidem Ansurius Vrracæ Reginæ nutricius, in Lusitania autem Egas Alfonsi & ipse Lusitani Regis eo nomine primi institutor, par hominum virtute præstãs, neque minus opibus. Vterque arces

[379]

suæ fidei creditas, Ansurius ab Alfonso Aragonio Rege, cui nupsit Vrraca, Egas ab Alfonso Hispaniæ Imperatore, mutatione temporum & quasi di minutione capitis, sacramẽto soluti veris dominis reddidere, ille Alfonso Imperatori, Egas Alfonso primo Regi Lusitano. quo officio functi cum satisfe cissent cæteris, sibi non ſatisfecerunt : neque quieuerunt priusquam vltro ad veteres Principes venirent supplices laqueo gulam implicati, vt quando aliud non poterant, fidei datæ capitibus satisfacerent. Viros egregios, admirabilem fidem, vel ipsis quibus iniuriam fecisse videbantur. Duo alij homines pari nobilitate posteriori tempore extiterunt, Alfonsus. S. Luciferi regulus, qui ne Tariffam hostibus proderet, filium iugulari in conspectu tulit, forte ab hostibus captum, gladio etiam de muro deiecto, si crudelis animis ſententia staret: mox ad prandium abijt. Edito autem repente vlulatu ad tetrum spectaculum occisi pueri, cum se repen te è mensa proripuisset, clamoris causa cognita, se datoque vultu, Credebam, inquit, hostes in munitiones penetrasse: eoque dicto ad prandium redijt. Garsias Gomecius salutis anno millesimo ducentesimo sexagesimo secundo, aduersus Mauros amissæ nuper Hispalis dolore in fines irruptione facta, arcẽque Cæsarianum, cui is erat Præfectus, obsidentes amissis socijs omnibus ad vnum, pugnandi finem nõ

[380]

ante fecit, quam hostes viri virtutem fidemque admirati laqueo iniecto, de muro vbi propugnabat, præcipitem datum cepere: capto humanitatẽ omnem exhibuere vulneribus etiam magna diligentia curatis. O magnam probitatis vim atque constantiæ, quæ ab immanibus etiam pectoribus exprimis humanitatem & laudem. Verum ante omnes Lusitani hominis fides mihi prædicanda vi detur. Flectius is erat Sanctij Regis Capelli nomine Conimbricam obtinens. ea vrbs Sanctio fugato ab Alfonso eius fratre, qui ad procurationem regni Rom. Pont. consensu, & procerum voluntate euocatus erat, diuturna obsidione prembatur: & nunciata tamen is Sanctij morte non prius destitit, quam venia discedendi impetrata, apperto Toleti tumulo, vbi erat extinctus, claues vrbis in manus daret, his vsus verbis. Quandiu Rex viuere te iudicabam, extrema omnia sum perpessus: corijs famen tole raui, sitim lotio: ciuium animos de deditione agitantiũ ad malorum patientiam erexi. Quidquid à fideli & constanti homine atque in tua verba iurato expectari debuit, præstiti. Mortuo, tuæ tibi vrbis clauibus traditis, quod supremum officium est, sacramento me solutum ciuibus & deceßisse te renunciabo: Alfonso fratri tuo ne amplius resistant, te concedente ero auctor. Virifidẽ atque constantiam omnibus seculis prædicãdam, propriam Lusitani generis & sanguinis laudem.

[381]

De pauperibus. Cap. XIII.↩

PErfectæ iustitiæ atque pietatis opus est, imbecillium atque egenorum inopiam subleuare, orphanos alere, sucurrere ijs qui egent auxilio. Præcipuum id inter Principis munera. Hic diuitiarum maximus & verissimus fructus est, non vti opibus ad propriam vnius voluptatem sed ad multorum salutem: non ad præsentem suum fructum, sed ad iustitiam quæ sola non interit. Hoc est verum humanitatis officium, copiarum promptuaria benig ne omnibus patefacere, quas Deus omnibus voluit esse communes. quippe terram cunctis proposuit, vt fruges, cibos, promiscue animantium in vsum funderet. rabida & furens auaritia diuina beneficia intercepit, sibique vendicauit: propriaque fecit alimenta opesque cunctorum. Non ergo mirum si tantopere in diuinis libris, pauperum cura commendatur: si præcipimus vt saltem partem ali quam rei familiaris, quæ in superuacua impenditur, ad meliora conuertas: si vnde equosemis, hinc captos redimas, vnde canes pascis, hinc pauperes alas, quæinani cultu consumis, ea ad subleuandos egenos conuertas. Nunquam tam maligne terra fruges & necessaria suppeditat, vt non omnibus sufficiãt, si cumuli frumenti & pecuniarum à

[382]

potentioribus constricti, in commune ad alendosque inopes conferantur. Id enim Deus vult, id eius lege sancitum est: vt quando corrupta hominum natura, rerum diuisio necessario inuecta est, ne omnia pauci occupent, sed partem aliquam ad communes vsus conuertant. O quantum pauperum ali potuit, quantis miserijs succurri, eo quod in rep. male atque in vsus inanes conſumitur, vestem pretiosam qua alitur superia, cupedias quibus irritatur palatum, & noxiorum morborum causæ existunt. quod in venaticis canibus & eorum alimenta insumitur, quod parasitis & assentatoribus datur. Ergo vt ad rem redeamus, quod Deo placet, id sit Principi propositum, ne in repub. quosdam diuitijs & potentia crescere immensum sinat, extenuari, quod ex eo necesse est, supra modum alios. Nam & diuites potentia corrumpuntur, cum sint pauci qui prosperam fortunam ferre possint, res secundas sustinere: & quot sunt inopes in rep tot hostes habeat necesse est, præsertim sublata emergendi spe. Ac vt quidam verissime ait. Homini potentiam quærẽti egentißimus quis que oportunißimus: cui neque sua cara quippe quæ nulla sunt, & omnia cum pretio honesta videntur. Placetque quod Plato ait, vt in artibus contingit, vt diuitijs & inopia deserantur, cum neque diues artem amplius exercere velit, partis copijs &

[383]

otio contentus, neque inops possit, parandi instrumenta sublata propter indigentiam sacultate. Ita in republica putat contingere, perperam geri cum copijs quidam redundant, alij extenuantur: vt præstet modum esse, & quandam in hoc genere mediocritatem. Multos exenuari in prouincia, bonis euerti graue sit, neque sine motu contingat. lupos scimus fame cogente irruisse in oppida, perdere aut perire necessitate obstinatos. quod alijs contingat auimantibus, hominibus multo magis. Princeps ergo vectigalia populismo derata imperabit, commercio serniet & agricultu ræ, artes vt in pretio sint diligenter curabit potentioribus magistratus aut procurationes publicas ipsorum sumptu demandabit: vt specie honoris obiecta partem diuitiarum cogantur consumere. singulis eos annis in bellum producet, cogetque cer tum militum numerum armare, quasihostis lacessat de finibus, aut bello vltro inferendo. Eo denique curas & cogitationes referat, ne vlli potentia nimium crescant: quod reip. noxium sit, illis exitiale. inuidiosa enim potentia est, multosque scimus euersos inuidia populari, vti in Roderico Daualo & Aluaro Luna consideramus, immonsas opes, in gentes principatus vtrique malo fuisse: nullaque inaiori noxa confictis tantum de maiestate crimi nibus concidisse. Atque ca prima ratio sit inopiæ

[384]

succurrendi, subleuandi plebem. si copiosi effunde re cogantur quæ sine modo aceruarunt, ad plures eæ copiæ pertinebunt: neque deerit annona vlli, quæ omnibus nascitur. Atque vtinam ò vtinam tanta esset beneficentia ciuium, tanta liberalitas vt quod nascentis ecclesiæ temoribus memoratur, & inter Iudæos diuino præcepto susceptum erat, nulli existerent in populo Christiano mendici, qui porrecta ad stipem manu vitam miseramsustentarẽt. multo illustrior nostræ professionis & gentis facies esset. Sed quando nostri id mores non recipiunt in tanta præsertim gentium colluuione, quanta Christiana sacra populariter suscepit: quod proximum est, detur opera diligenter, vt ij de publico viuant. Quod trifariam fortassis accidat. Primum si antiquum institutum reuocetur in mores (quod nescio cur fuerit antiquatum, nisi quod prę clare sancita passim collabuntur, in peius nostri mores quotidie ruunt) vt sacris templorum reditibus alantur egeni. quod si primis temporibus fieri poterat in tanta tenuitate, cur modo non fiat, cum iam non magis mole sua & vetustate quam copijs templa laborant fatiscuntque? Reccaredus Rex cui inter Gotthos Principes gentis nostræ, Arij væsania reiecta ad catholicam religionẽ traductæ laus immortalis debetur, Gregorio Pontifici Maximo auri pondus & trecentas vestes misit in vsus

[385]

pauperum ecclesiæ Romanæ nimirum quoniam ego nos, templorum reditus & vectigalia sacra sustentabant. Ego sane nunquam ea mente sim, vt putem conuenire rebus communibus, sacrato ordini opes à maioribus traditas detrahi. illud tamen contendo, saluberrimum fore, si ipss sacerdotibus administris curetur, vt ad meliores vsus magis antiquis consentaneos conferantur. & quis dubitat multo maiori fructu reipublicę atque sacrati ordinis quam nunc fiat, in pauperum vsum collocari & quasi postlimino veris dominis restitui? Et vero quantus numerus pauperum ijs reditibus ali poterat, populares eo grauissimo onere leuari, quod iam vix ferunt, plerisque è sacrato ordine luxu diffluentibus: vnde greges innumeri egenorum viuerent? Itaque nullis alijs hospitijs ad alendos, curandos, excipiendos inopes & peregrinos esset opus, si eæ opes conuerterentur ad vsus salutares. Quod si quibus locis tenues sunt templorum reditus, id fieri non possit: cur non tentaret id Princeps in præcipuis vrbibus Hispaniæ, vibi ingentes copiæ sacerdotum sunt: & superuacaneis impensis detractis, ea salubriter in pauperes consumi curaret? Verum desperatæ curationis vulnera, reipublicæ vetera carcinomata stylo amplius contrectare, non vacat periculo & inuidia: locum indicare intento in fontes digito

[386]

satis habeam. Admonere etiam non semel à Patribus recentiori memoria fuisse ad minuendam mendicorum multitudinem excogitatum atque præceptum, vt vnaquæque ciuitas & oppidum suos inopes alat, ne tanta erronum turba sine fructu tota prouincia vagetur, sine ope sine lare familiari. Ita certe duobus concijs Turonicis sancitum inuenio. Quod si excuset aliquis regionum quarundam sterilitatem, vnde examina inopum prodire est necesse: temporum & annonæ caritatem, quibus migrare pauperes opus habent auium in morem ex alijs locis in alia, vbi saginæ maior facultas est: non negabo suppetere graues difficultates rei perficiendæ. Sed quid vetat quodam temperamento tentare, an satius sit vt pauperes suos quæque ciuitas alat de publico: externis mendicis venia detur errandi, si qui nolint aut non possint domi manere, ea lege tamen, ne vltura triduum in eodem oppido commorari externis fas sit, nisi forte ea vita abdicata, alicui arti aut ministerio se velint addicere? Fortassis ea ratio multo tolerabilior erit, quam si ijsdem locis vbi sunt nati, hærere semper quasi ad calamitatis scopulos cogantur. Atque hæc ratio si teneretur, quod sæpe tentatum est, sæpe intermissum, quominus hospitia generalia præsertim in præcipuis tota ditione vrbibus constitui possint, nihil vetabit. Vt

[387]

enim nunc res sunt, tanta mendicorum multitudine vaganti per vrbes & oppida, quæ ratio eos continendi iniri possit? si numerus minuatur, maior facultas existet. ac præsertim velim annuos reditus designari, & constitui vnde sumptuum pars certe aliqua toleretur. Alioqui quotidianis eleemosynis publice collectis non facile omnes inopes alantur. Quos tamen proderit in classes esse distin ctos, ac vero si facultas adsit domicilijs etiam discretos. quod antiquis temporibus factum puto, & eius rei in legibus Caroli Magni vestigium aliquod inuenio. Sic Xenodochium peregrinis hospitio excipiendis, Ptochotrophium alendis pauperibus, Nosochomium ægrotis curandis, Orphanotrophium pupillis instituendis: ne paterna cura & ope destituti vitijs intempestiuis corrumpantur. Gerontochomium senibus alendis destinata domus. Bephrotrophium denique, vbi expositi in fantes datis nutricibus alantur ad iustam ætatem: ætas imbecilla & præsidio indigens conuenienti subsidio tegatur. Quæ essent omnia Christianæ pietatis officia cælestibus grata, reipublicæ vniuer sæ salutaria, verusque & honestissimus vsus datarum à Deo diuitiarum.

De prudentia. Cap. XIIII.↩

[388]

AD cætera ornamenta virtutum, quibus Princeps instructus esse debet, prudentiæ præsidium accedat, lumen præferens quod sequatur. Est enim prudentia vis animi in omnes partes prospicientis, ex præteriti memoria, instantia ordinantis, futura prouidẽtis, ex manifestis conijcientis arcana. Quod si priuatis difficile est in tanta rerum varietate, tam incertis hominum voluntatibus non offendere: quid summo rectori contingat, cuius prouidentia res publicæ & priuatæ continentur, & quasi in altissima specula constitutus, inde debet prospicere in omnes partes? quanta cautione opus habet, quantis viribus ingenij, ne magnitudine negotij obruatur: ne capiatur insidijs multorum ad sua commoda rapientium quęcunque agunt & dicunt, ficta beneuolentiæ specie fallaces? Omnibus præcipere, multis placere, dissidentes voluntates constringere, atque in pace & officio continere quantus labor? quam difficilis prouincia ita seueritatem cum benignitate miscere, vt neque facilitas aliquid de auctoritate detrahat, neque maiestate beneuolentia in subditorum animis minuatur? Eo amplius attentio excitanda in re omnium maxima & difficillima est, iuuandaque aliquot documentis industria. Ratione plura & maiora efficit homo, quam vires eius exiguę

[389]

patiantur. Quis ingens palatium magnis cæmentis & molibus, vastis columnis ad culmen vsque perductum, crederet humanis viribus, qui nesciret ratione potius & artificio, quam humeris & lacertis fuisse factum? quæ incredibilia videbantur, ea sapientiæ præsidio præſtantur. Omnino prudentia, ingenio, vsu, & præceptis paratur. Ingenium quidem cælo datur, nulla arte: frustraque labor sit, si Princeps tenui iudicio contingat, nullo acumine. natura insita vitia quis euellat? quis mutet in contrarium ? quæ tamen ferenda sunt ac dissimulandum. quo modo soli sterilitatem, pluuiarum inopiam, & cætera naturæ mala, sic Principum vitia toleranda: neque enim continua sunt, sed meliori bus succedentibus pensantur. Deinde, non est continuo desperandum. sicut in arboribus & animantibus, sunt quædam peruenientia sero ad maturita tem. Sunt dentique quæ diligenti cultura opus habent. ipsa naturæ vitia mitigantur recta institutione, frequenti vsu & præceptis castigantur, excitatur ingenium. nos inepti desperatione concepta initio, medicinam facere non curamus, ingenio indulgere damus. Verum de hac re paulo plura superius dicta sunt. Vsus certe multarum rerum Principi accedẽtibus annis deesse non potest, quo potissimum prudentia paratur: vix vt credam ingenium tam tardum contingere posse, vt non

[390]

expergiscatur tandem, ac discat quid facto opus sit: ex memoria præteriti temporis & comparatione rerum, aut per se iudicare, aut ex erratis superiori bus alieno consilio & iudicio obtemperare, quod sit etiam acutissimis Principibus remedium salutare. Scite mihi Ioãnes Lusitaniæ Rex eo nomine secundus dixisse videtur. Imperium prudentes Principes accipere, aut facere cõmercio perpetuo hominum in omni sapientiæ parte præstantium, quales in aulis Principum ardenti ingenio versantur: & qui cum Principibus loquuntur, ij accurata prudẽtique oratione, quæ dicunt seque ijs vel maxime conantur probare. quod instar multarum pręceptionum sit, secundum diuinam opem, quam cælestẽ lucem implorando debet is Salomonis exemplo castissimis precibus dies noctesque flagitare. Adiungat etiam librorum frequentem lectionem, historię prę sertim. quod Demetrius Phalereus pręceptum dedit Ptolemæo Philadelpho. vt quando aulici ad gratiã loquuntur, castigare errata nemo audet: mutos certe magistros audiat sæpe salutaria monentes, le gentis vitia in alijs accusantes. Sed & omnia quæ hactenus de singulis virtutibus & omnibus vitæ principalis officijs sunt dicta, ad prudentiam cõpa randam referri debent, cui cætera subseruiunt: sine qua reliquæ vitæ partes iaceant in tenebris atque in cœno necesse est. Verum ne hac quoque parte

[391]

nostra disputatio defecta videatur, quædam proprie de prudentia adijcienda præcepta sunt, atque diligentia Principis in re omnium grauissima adiuuanda. Atque illud imprimis frequenter inculcandum, ne Princeps quantauis prudentia, quantocunque rerum vsu sibi fidat, quod esset certe noxium: sed potius rebus gerendis prudentium virorum consilia requirat, sententiam sciscitetur, iudicium sequatur. Multi ad gratiam loquuntur sat scio, vituperant quos odio habent, nihilque est in rebus humanis, quod periculo vacet: sed delectus consultorum tamen esse debet. Princeps si sui capitis sit, priuatos sæpius affectus quam rationis momenta sequetur: aulicorum delationibus deceptus feretur in præceps. vt si optio sit, tardo ingenio Principem malim, audiat modo, quam acuto & perspicaci si præfracto. Non sunt quidem in consilium adhibendi præsertim re deliberata, quorum tanta auctoritas sit, vt quod dixerint, senserint, iudicarint, facto opus sit. Verum id priuatis salutare consilium sit, in Principem vix cadat: siue quod in ea vigilia constitutus nihil præiudicatum afferre ad concilium debeat, auditis potius sententijs quod in rem sit statuere: siue quod Principi ea maiestate nemo quantauis auctoritate imponat necessitatem. libera ipsi diiudicatio in omni deliberatione relinquatur. Ne quis

[392]

tantum sibi arroget apud Principem cauendum est, vt aliquam reip. partem, nedum vniuersa de rep. consilia ad suum arbitrium reuocet. Indicium non magni Principis est (quad sæpe repetam) magnos habere aulicos. Nam si quis suæ sortis, & maiestatis oblitus liberius æquo sententiam dicet, dissimulan dum arbitror. nemo dicendi libertatem, ne stolidum quidem consilium luere debet. deerunt qui suadeant, si suasisse periculum afferat. Deinde com motę multitudini repugnare non debet. instar torrentis est, obuia quæque subuertit. ad breue tamẽ tempus inflatur. vbi reuerentia excessit animis, ne Principi quidem parcunt. arte quadam componen diij fluctus sunt. Dissimulandum tantisper, precibus concedendum etiam aliquid meo iudicio ali quando. Sedato tumultu quorum præcipua noxa erit, ijs irrogare supplicia nihil vetabit, sed carptim ac singulis: quod ad consensum multitudinis extenuandum saluberrimum remedium est. Othone Imperatore salutato Romæ, interfectoque Galba, militum arbitrio, qui imperium detulerant, verte bantur omnia. ad supplicium poscebantur etiam innoxij. inter alios Marius Celsus Cos. designatus, cuius innocentiæ atque iudustriæ quasi malis arti bus infensi erant. Eum Otho furentis multitudinis periculo, simulatione iræ vinciri iussum exemit. Qua arte recentiori memoria Carolus Salerni

[[393]]

Princeps seruatus est. Victus enim & captus à Rogerio Lauria pugna nauali Messanæ tenebator. In ea vrbe à Siculis capitis sententia damnatus est. Corradini necis exemplum ab eius patre Ne apolitano Rege iniuria perempti, in eum vertere destinabant. Aragonię Regina custodiri iussum, con sultoque Rege maiores pœnas daturum dictitans eripuit exitio. Ne vitia quidem vno impetu conuellenda sunt, præsertim si altas egere radices. Assuetis vulgus libentius stat, etiam cum vsus manifeste arguit: putrida vlcera sæpe manu contrectata sæuiunt amplius, & medicas auersantur manus. Impetus ergo furentis multitudinis arte potius quam, vi aperta frangatur. Imonunquam Princeps in rep. conabitur, quod ciuibus probare non possit. siue bellum gerendum sit, siue vectigalia imperanda, siue noxij plectendi, multitudinis iudicium plerumque sequatur. neque enim vt corporibus sic animis vis afferatur. & debet Rex, nisi id nomẽ exuat, volentibus imperare. quod in imperio tam late fuso præceptum ſaluberrimum sit. Suum cuiq; nationi iudicium est. id quoniam euelli non potest, Princeps sequatur: ne alienatis animis pacem turbari contingat. Sunt qui beneuolentia duci amant,sunt qui suppliciorum metu cedunt. non paucæ gentes viros clarissimos etiam extrema exempla promeritos, legi subijci crudele arbitrantur. Sapiẽs

[394]

Princeps qui qua re putat iuuari remp. posse quam prouincialibus probari, ea vtitur imperio gubernando. Ad hæc præmio & pœna, metu & spe rem pub. quasi quibusdam neruis contineri superius est dictum. De vtraque re cum multa præcipi possint, admonere id satis habeam: curandum diligẽter ne in subditorum animis ij affectus consumantur, alantur potius arte. Constat etiam metum non esse prorfus idoneum officij magistrum, necessarium tamen. In tanta enim colluuione prauo rum hominum, nisi metus contineat, inania omnia remedia erunt. Curandum præterea, vt maiora singuli timeant, quam quæ patiuntur in præsentia. natura enim metus infinita res est: dolendique modus quidam est, non timendi. nam dolemus quantum patimur, timemus quantum pati possumus. Nunquam ergo vim suam rector & potestatem exhauriat vindicandis sceleribus: sed ita scueritatem benignitate temperet, vt maiores singulis & vniuersis terrores, quam pro præsenti conditio ne proponantur. ea tutissima ratio eft ne à subditis contẽnatur. nihil imbecillius crudelitate scilicet. Spem consumere contingat sane bifariã. beneficijs omnibus in vnum paucosue collatis, ita vt nihil amplius sperent. qua profusione præter alia incõmoda, segnes ij ad obsequia reddantur : cum homines spes magis moueat quam gratia. Deinde beneficia

[395]

odio mutantur. ſublatum cupiunt quasi creditorem, vnde nihil amplius sperant, accepta soluendo non sunt. Sint ergo dona frequẽtiora quam magna. sic enim maiorum spes stimulabit beneficiorum, & in officio vigilantes subditos faciet: neque exhaurietur liberalitatis fons, copijs omnibus & honoribus in vnum collatis. Sed neque econtrario spem exhaurire debet sublata alicui penitus spe emergendi. si cui ignoscẽdum putabit, quamuis supplicium pro merito, neque crimina ab eo facta credere ostendat, & ad gratiam relictum aditum. alioqui quædam beneficia odimus, meruisse mortem aut exilium fateri pudet. Superest vt malit iniuriam acce pisse videri, quam vitam. ita exclusa spe insidijs & proditioni opportunitatem captabit: reipub. aut Principis malo suum dolorem atque ignominiam cooperire studebit. In animis subditorum, quoad fieri poterit, beneuolentiam excitare non desistat, bonis artibus popularis. vox illa tyrãni est: Oderint dum metuant. vix vnquam Princeps aliquis populi inuidiam sustinuit. habitu & incessu & cultu modestiam præferat. Omnibus aut plurimis benefaciat. si qui petent, quod dare fas non est, spem tamẽ faciat, & voluntatem concedendi ostendat, blandis verbis cõpellet: atque illud caueat, ne à conspectu eius quisquam tristis abscedat. in summo imperio verborum acerbitatem adiungere grauiſsimum est.

[396]

Iracundiæ fręnos laxare priuatis turpe est, Principis rationes vehementer labefactat. Si aliquid negandum est, si seueritate vindicanda peccata, per alios faciat. castigandis populi moribus, tumultu sedando, commodum erit aliquando iudices seue ros dare: quos vindicata prauitate perfunctos officio, & ad examen vocatos, si quid in potestate de liquerint, seuerissime puniet. sic prauitate profligata, studia nihilominus multitudinis erga Principẽ constabunt. blandi magistratus sæpe Principis inuidia peccant, seueri nonnunquam gratia. Sit animo fixum, nulla re tum Principes tum priuatos moueri magis quam vtilitate: neque vlla firma fœdera putet, nullas amicitias, vnde nihil speratur commodi. Ea ergo spe cunctorum deuinciat voluntates. id fidei stabilimentum tutissimum credat: vt sunt hominum ingenia. Sed & homines ignobiles nulla insigni virtute repente quasi è tenebris in lucem productos, ab obsequijs domesticis & aulæ sordibus ad summos honores transferre, sine inuidia & animorum certe motu non contingat. quæ labes in Castella potissimum viguit Henrico Rege eius nominis quarto. Michaelẽ Irãtium equi tum Magistrum creauit, Gometium Solisium nobili quamuis genere, tenui fortuna, vulgo Caceriũ à patria dictum, aulæ Procuratorem primum, deinde militum suffragio Alcantaræ Magistrum: Aluarũ

[397]

Gometium à commentarijs multorum oppidorum possessione auxit, quales homines, quali industria, quibus parentibus? Eruditioni quidem eximiæ, prudentiæ ac virtuti militari, nihil clausum esse, nihil denegari debet: atque vt in equis, tauris, & canibus propriam cuiusque virtutem & indolem potius quam stirpem considerare debet, qua ex familia, quibus parẽtibus. Sed gradibus quibusdam, meritis & industriæ præmia exęquabit. Præstantis virtutis in bello exemplum ponamus. Quo tempo re à Ferdinando Rege Sancto Hispalis obsessa tenebatur, Garsias Vargas ciuis Toletanus insitæ vir tutis magna & illustria documenta dedit. Ad ripam fluminis is & socius diuulsi à cæteris, nescio quo contendebant : cum ecce septem Mauros equites conspiciunt. Socius cedendum monet. Garsiassicerta pernicies sit, perstandum tamen affirmat: neque turpi fuga, ignauiæ ignominiam suscipiendam. Simul dilapso socio arma sumit. hostes cognito quis esset, certamine abstinent. Progressus aliquanto spatio erat, cum induenda galea decidisse reticulum capitis animaduertit. ijsdem vestigijs redit. miratur Rex nam forte ex castris dispiciebat, certamenque repetere putat. ille sumpto reticulo Maurisque in detrectandi certaminis consilio perstantibus incolumis ad suos se refert. Eo maior gloria fuit, quodsocius quis esset prodere, quãuis

[398]

sæpe rogatus semper recusauit. Accidit aliquã do vt Garsiam miles accusaret arcanò, quasi vndantem clypeum alienæ familiæ insigne gestaret. Nulli patientius vituperationes ferunt, quam qui maxime probro carent. dissimulat in præsenti iram, deinde impetu à nostris in Trianæ (suburbium id Hispalis est) munimenta facto, tandiu in certamine perstat, donec lapidum & telorum imbre clypeo & armis concussis vix euadit. tum ad æmu lum se tuto loco tenentem, Insignia, inquit, gentis merito nobis detrabis, qui his obijciamus periculis, tu cautior cui integrasunt. Ille pudore suffusus culpam agnoscit, veniam petit. dat ille non inuitus contentione virtutis vltus iniuriam. Tali virtuti quocunque ex genere sine offensione, contra magno populi plaufu opes dentur, honores & magistratus. Nunquam aduersus aliquem nullo crimine, nullo accusatore iudicis persona deposita ad vim dominationis conuertatur, quod est tyranni proprium. qui enim in alteram partem decernit inaudita causa, forma iudiciorum immutata, ius licet decernat, iniuriam tamen facit. Quo in genere Ferdinandi in ius vocati Regis exemplum memorabile plectendis Caruaiallijs fratribus superius commemoratum est. Iacobi Aragonij Regis consilium, quod Alfonso Regi Sapienti generosuo dedit adijcere placet. Venerat is Burgos ad nuptias

[399]

Ferdinandi Principis, nepotis sui honestandas. Ibi prouisa quæ imminebat, rempestate ex alienatione Castellæ procerum, Alfonsum grauissimis verbis castigauit, deditque præcepta vt à subditis amari quam timeri mallet. Reipublicæ salutem in ciuium beneuolentia esse, exitium in odio. Omnes regni ordines sibi conciliaret: certe Præsules & plebem imprimis complecteretur, quos procerũ insolentiæ opponeret. De nullo occulte suppliciũ sumeret, formidinis indicium, maiestatis dedecus. Ergo iudicum sententijs consentientibus atque suffragio, Princeps nefas putet secus de re pro posita statuere. alioqui certam pestem, grauia incõmoda denuncio, si iudicium suum aut aulicorumsequatur. Flagitia prohibere potius debet, quam vindicare. eô conſilia, instituta, legesque referantur. Et est medicina præstantior quæ morbum prohibet, quam quæ sanat ægrum. In quo Persarum leges laudantur. Finis præcipiendi non sit. sed Princeps tamen ne minima quidem negligat, vnde maioris rei momentum existat. Quantulæsunt guttæ? Sed ex ijs tamen inflantur amnes, euertuntur vrbes. neglecta scintilla sępe incendium excitauit. Alio qui alta dissimulatione opus habebit, rep. administran da, colligenda ciuium beneuolentia. mentiri & fallere nunquam Principi concedam: sed nisi cõsilia tegere didicerit, omnibus etiam noxijs benignitatẽ

[400]

ostentare, multis sæpe difficultatibus implicabitur. Eo studio expeditionem sæpe adornabit, classem instruet, delectus militares habebit, si res feret inferendi defendẽdiue belli voluntate, sin minus excitãda ſuorum industria, vicinorum Principum animis suspendendis, viribus nouo sumptu debilitan dis. Ipsis etiam, quos mittit legatos, consilia intima cęlabit. hallucinantes melius exequentur sui Principis mandata. Mediam viam sequi vitatis extremis sit sæpe salutare, nisi tempora incidant, quibus in partem alteram sit necessario inclinandum. Multa huius rei exempla ex nostra historia peti possunt. neque aliud Ioannem Castellę Regem eo nomine primum magnis calamitatibus implicuit, quã quod petendo Lusitaniæ regno post soceri mortem, quodam temperamento inermis ipse pręcessit, copiæ militares longo interuallo sunt, subsecutæ. & erat salutarius aut continuò Lusitanos inuadere omnibus viribus: aut armis positis iure disceptare. illata arma hostes pararunt, mora se colligendi hostibus præbuit opportunitatem. Sed & ex historia Romana, quo tempore Romanæ copiæ ad furcas Caudinas à Samnitibus cinctę indagine tenebantur, nulla euadẽdispe, rogatus Pontius Sam rites per legatos quid agendum videretur, dimittendos sine noxa censuit. eo consilio reprobato cẽ suit denuo ad vnum perimendos. in altero Roma

[401]

norum beneuolentiam adiungere volebat, in altero hostium vires in multos annos debilitare. Con fectum senio cum cæteri Samnites parum valere mente iudicarent, sub iugum missis Romanis copijs, hostes integris viribus in suam ipsorum perniciem ea ignominia irritarunt, atque inepti consilij pœnas breui dederunt, vanaque ea lætitia euasit. In bello cauta potius conſilia cum ratione probet, quã felicem temeritatem. Nihil à Principis rationibus magis alienum, quam reip. salutem in casum dare fortunæque permittere. Itaque victorẽ aliquando supplicio vindicabit, si modum excessit: victum ducem subleuabit, si se caute & prudenter in pugna gessit. Placetque Carthaginienſium ratio & mos in crucẽ agẽtium duces quamuis victoria parta teme rarios: quæ Lacedæmone quoque seueritas viguit. Postremo instar omnium pręceptionum sit, vt ita se Princeps in potestate great ac si precario data esset, neque hæreditaria neque propria. Sic aget tutissimus: optimusque Princeps erit. in trãquillitate ſummaque pace de tempeſtate cogitet, ne repente exorta dormientem, incautumque opprimat. feræ similẽ ferocis multitudinem credat: facile quamuis man suefacta redit ad ingenium. equus indomitus est, incautum & sine regendi arte sessorem dorso excu tiat. & est ea conditio regiæ potestatis, quod Aristoteles monuit, vt facilius dissoluatur cęteris principatuum

[402]

generibus, quoniam volentibus ciuibus constituta, volẽtibus imperat. Ergo suorum beneuolentiam colligat, voluntates alliciat, offensas populi vitet, prohibeat iniuriam, det salutem, honores, præmia, opes quamplurimis largiatur. Ita denique se gerat, vt omnes intelligant, plus illi quam suis sin guli parẽtibus debere. In pace de bello cogitet: equos, arma paret, arces ædificet, præsidia disponat: cum propinquis, cum longinquis fœdera iungat. ita pacẽ amplectatur, vt de belli cura & subsidijs nihil remittat vnquam. quo maiori solicitudine erit, eo aget securior, ęternaque erit potestas. Et quoniam de conciliandis externis Principibus dictum est, id potius per legatos præstet, quam vt ipse ad colloquiũ accedat. quod vix vnquam sine offensione contingat. De qua re præstat Philippum Comineum audire, su teribus quidem seculi Gallicum hiſtoricum sed cum ve teribus cõparandum, ex Gallico meis verbis loquẽ tẽ latine. Stulte, inquit, pari potentia Principes faciunt, cum in colloquium conueniunt ipsi, decursis præsertim adolescentiæ annis, iocisq; & lusibus, quibus ea ætas est dedita, æmulatione succedente. neque sine periculo inuicem contingat, neque si id absit, operæ pretium aliud sit, quam inuidia odiumque maius. vt commodius sit controuer sias inter Reges, & si quid aliud negotij est, per legatos viros prudentes componi. Multa me vsus docuit. ex ijs quædam exempla proferre commodum

[403]

arbitror. Nullæ prouinciæ in piorum natione maiori fædere deuinctæ sunt, quam Galliæ Castella, amicitia Regum cum Regibus, gentis cum gente omnibus execra tionibus sancita. ea amicitia freti Ludouicus Rex Galliæ eo nomine vndecimus, paulo post quam regium insigne desumpsit, & Castellæ Rex Henricus ad fines vtriusque prouinciæ conuenere. Henricus Fonterabiam acceßit, septus splendido comitatu. magnus D. Iacobi Magister, Toletanus Archiepiscopus ſequebantur : ante alios Ledesmiæ Comes Henrico intimus. Rex Gallus ad D. Ioannis fanum restitit, multis de more proceribus stipatus. plerique ex vtraque gente Baionæ erant, primo aduentu rixati grauiter. Affuit Regina Aragoniæ: cum Henrico lis erat de Stella, alijsque Vasconum oppidis Regis arbitrio permissa. Ad fluuij quo ab Hispanis Gallia dirimitur, citeriorem ripam semel aut secundo sunt collocuti breuißime, quan tum D. Iacobi Magistro & Toletano est visum, penes quos rerum arbitrium erat. Eô à Rege magnis culti officijs sunt, ad D. Ioannis oppidum accedentes. Ledesmiæ Comes auro intexto velo fluuium transmisit, cultus par, ocreæ elegantes gemmisque distinctæ erant. Henricus fæda facie, vestium forma ineleganti ingrataque Gallis. Rex noster vili cultu conspicuus, breui veste, galero vulgari plumbea imagine assuta. Inde dicteria sannæq;, cum Hispani sordes & auaritiã interpretarẽtur. sic nullo operæpretio conuẽtus solutus

[404]

est, nisi quod inter vtrosque proceres eæ conspirationes sunt factæ, quibus Henricum ad mortem vexatum, desertum à suis & ad miseram conditionem redactum ipse vidi. Aragoniæ Regina pro Hẽrico, à Rege nostro pronunciatum dolebat: tametsi bello Barcinonensi laborantibus tulit opem. excepit ex eo nouum inter Aragonios & Gallos bellum ad hanc diem sedecim iam annis continuatum. Ad alia est progrediendum. Carolo Burgundo annitente eius & Friderici Cæsaris, qui nunc est superstes, Treueri collaquium fuit de rebus multis, ac nominatim de filiorum coniugio. Multis in ea vrbe diebus consumptis Cæsar haud quaquam reueritus iura hospitij, Carolo insalutato disceßit, magno eius probro ignominiaque. à Germanis splendidus cultus, cum quo Dux venerat, magna impensa facta ride batur quasi superbiæ & arrogantiæ argumentum, & ad ostentandas principatus opes comparatus. Burgundis Cæsar ob vilem cultum exiguumque aulæ comitatum contemptui erat. Neque constitit inuidia priusquam in bellum prorupit, quod ad Nouesium gestum est. Eduardus Anglus cum Carolo Burgundo sororio in Atrebatibus ad D. Pauli fanum biduum modo fuit. visa refero. Regij in factiones scißi ad Carolum vtrique suas querelas detulerunt: Eo ad alteros magis propenso inuidia creuit. Illud extitit congressus pretium. Eduardus ad regnum recuper andum, vnde à Veruicensi Comite erat pulsus, milite,

[405]

pecunia, nauibus est adiutus: neque commota semel inuidia sedata eo officio est: neque inter se amplius bene senserunt inuicem, neque locuti sunt bene. Vidi cum Comitem Palatinum Reni, Carolus Burgundus Bruxellis splendide acceptum plures dies benigne habuit. neque fructus alius extitit, quam mutua obtrectatio. Germanos Burgundi quasi sordidos lectosque splendide stratos inficientes ocreis accusabant. llli contra inuidia stimulati luxum Ducis & ostentationem vituperabant. Ergo neque inter se amarunt, neque vsui inuicẽ fuerunt amplius. Venit ad Carolum Sigismundus Austriacus. aderam ipse. Pfirtenses, cum ab Heluetijs tueri non posset, centum millium florenorum pretio vendidit, superiori Burgundiæ coniunctos. Idem, pace cum ea gente facta ditionem recepit retento pretio, vn de innumera mala Burgundo euenere Interfui cum Rex & Eduardus Anglus ad Picenium oppidum prope Ambianos conuenerunt, de quo plura deinde dicenda sunt. sed positis quamuis inter eos Reges armis non conquie uerunt tamen odia, neque quæ pacti sunt, magna ex par te præstiterunt. Sic vt consultius putem, ea Principes vitare colloquia, si ſaluam amicitiam cupiunt. fieri enim non potest quin inter aulicos de præteritis sermo recurrat, non absque molestia iurgijsque. Alijs splẽdidior sit cultus necesse est: inde ioci falesque lingna, moribus, institutisque disere pantibus eadem placere quî poßint? Principes alter altero honestiori facie, decentiorique

[406]

cultu est: illi prædicari à multitudine iucundum est, vi tuperari ingratum alteri. dimisso hæc conuentu iactan tur, primum occulte, deinde palam, & in circulis nihil enim ita arcanum est quod non efferatur in vulgus, pro deatque. Hæc Comineus.

De spectaculis. Cap. XV.↩

PVblicam ludorum insaniam, quę spe ctacula nominantur, separata disputatione pro virili parte castigauimus: multisque argumentis & maiorum testimonijs confirmauimus, theatri licentiam, de qua potissimum laborandum est, nihil esse aliud quam officinã impudicitiæ atque improbitatis: vbi omnis ętatis, sexus & conditionis homines deprauantur: simulatisque & ludicris actionibus ad vitia ve ra informantur. Admonentur enim quid facere possint, & inflãmantur libidine, quæ aspectu maxime & auribus concitatur: puellæ præsertim & iuuenes, quos intempeſtiuis voluptatibus infici graue est, atque reip. Christianæ exitiale malum. Quid enim continet scena, nisi virginum stupra, & mores prostituti pudoris fœminarum, lenonum artes atque lenarum, ancillarum & seruorum fraudes versibus numerosis & ornatis explicata, sententiarum luminibus distincta, eoque tenacius memoriæ adhærentia, quarum rerum ignoratio multo

[407]

cõmodior est? Histrionum impudici motus & gestus, fractęque in fęminarum modum voces, quibus impudicas mulieres imitantur, quid aliud nisi ad libidinem inflammant intuẽtes, per se ad vitia satis procliues? An maior vlla corruptela morum excogitari possit? Quæ enim in scena per imaginẽ aguntur, peracta fabula cum risu commemorantur: sine pudore deinde fiunt, voluptatis cupiditate animum titillante: qui sunt veluti gradus ad suscipiendam prauitatem, cum sit facilis à iocis ad seria transitus. Recte enim atque sapienter Salomõ, Quasi per risum, inquit, stultus operatur scelus. Turpia enim atque inhonesta factu, dictuque dum ridemus, approbamus: suoque pondere prauitas identidem in peius trahit. Censeo ergo, moribus Christianis certissimam pestem afferre the atri licentiam, nomini Christiano grauissimam ignominiam. Censeo Principi eam rem vel maxime curę fore, ne aut ipse suo exemplo auctoritatem conci liet arti vanissimæ, si frequenter intersit spectaculis, audiatque libenter fabulas præsertim quæ ab histrionibus venalibus exhibentur: & quoad fieri poterit, de tota prouincia exturbet eam prauitatem: neque concedat mores suorum ea turpitudine deprauari. Hoc nostrum votum est, destinataq; sententia. Verum populi leuitas & peccantium multitudo, quasi moles quædam opponitur: tum auctoritas

[408]

eorum qui communi errori patrocinantur. Et est excusatio furoris multitudo insanorum. hoc quoque nomine praua nostra natura, quod vitijs suis & cupiditatibus fauet: neque facile auelli se sinit ab ijs quæ cum voluptate suscipiuntur, cuius sumus natura cupidissimi. Vsque adeo vt si quis vanitati resistat, ei vehemẽter irascatur populi multitudo. Ille sit publicus inimicus, Augustinus ait, cui hæc felicitas displicet. quisquis eam auferre vel mutare tenta uerit, eum libera multitudo auertat ab auribus, euertat à sedibus, auferat à viuentibus. Excæcat nimirum praua consuetudo animos: & quæ passim fieri videmus, defendere conantur quidam licentiæ patroni, magni scilicet Theologi quasi iuri & æquitati consona, otio & litteris abutentes: quos redargue re facile erit testimonio & auctoritate veterum Theologorum in hac re non discrepantium: à qui bus discedere nostræ ætatis Theologos velle non putamus. Has omnes simulatæ veritatis præstigias retegere non erit difficile. multitudinẽ à furore re tinere diffcilius erit, nisi publica accesserit auctoritas quorum interest magistratuum. Profecto curandum est, vt ea opinio publice suscipiatur, theatra, sane quibus obscœna argumenta tractantur, officinam vniuersæ improbitatis esse: qui concurrunteo non secus facere quam qui ad ganeas, ad furta, ad cædes, ad lupanaria. qui suscepti laboris

[409]

fructus erit multo maximus. Erunt enim qui prauitate cognita desinant peccare, salutemque suam turpi voluptate potiorem habeant: neque prudentes & scientes in mortem ferantur furentes, rapidi, & miserabiles. Illud certe omni cura pręſtandum, vt hæc natio perditorum hominum à templis penitus exturbetur. quod Romanorum tempore fuisse aliquando factum, Tacitus libro quattodecimo his verbis indicat. Ac ne modica quidem studia plebis exar sere, quia redditi quanquam scenæ pantomimi, certaminibus sacris prohibebantur. Qua ergo fronte histriones de foro raptos è publicis diuersorijs in templũ Christiani inducent, vt per eos sacra festorum lętitia augeatur? Aut quî conueniat, vti Augustinus contra antiquos Romanos ait, histriones ignominia notare, atque in infamium numero ponere, per quos diuinus cultus honestatur? cur à sacris ordinibus repellantur, quod ecclesiasticæ leges sanciunt, quorum opera dies festi & cælestium celebritates illuſtrantur ? Sed obijcis fortasse, eos in tem plis non in turpibus argumentis versari, sed sacras historias referre. quod vtinam verum esset, & nõ potius ad mouendum populi risum, obscęnissima quęque actitarent. Etest acerbum negare non posse, quod sit turpe confiteri. Scimus sæpe in sanctissimis templis inter fabulæ actus, chori adinstar adulterorum furta, amores turpes recitari. vt

[410]

honestissimus quisque ea spectacula vitare debeat, si decori & pudori consultum velit. Et putabimusta men quæ à modestis hominibus fugiuntur, ea cęlestibus esse grata? Ego crediderim potius quasi sordes & religionis ludibria, hos omnes ludos à sanctissimis templis esse exterminandos. ac imprimis publicos histriones, qui cum turpi vita sint, re ligionem fædare potius sua ipsorum ignominia videntur: & assueti turpibus, etiam in sanctissimis locis odorem, quo imbuti sunt, ore, oculis & toto corpore exhalant. ac nescio an aliquando fabulam agant, quin verba turpia, vel imprudentibus sæpe excidant: & hos tamen contendemus diuinis celebritatibus adhibere? Sed fac, quod nun quam accidisse probabis, histriones seuera aliqua lege constrictos, intra modestiæ fines contineri posse, ac sacras tantum historias cum dignitate referre: contendo non minus eum morem cum religionis sanctitate pugnare, neque minus dedecus reip. afferre. Quî enim conueniat abi hominibus turpibus Diuorum res gestas referri, eosq; Fran cisci, Dominici, Magdalenæ, Apostolorum, ipsius etiam Christi personas repræsentare? An non id sit cęlum terrę, aut cœno potius, sacra profanis miscere? Imagines intemplis magna honestate depin gi cauetur, & impudicam fœminam Mariæ aut Catherinæ, probrosum hominem Augustini, aut

[411]

Antonij personam sustinere patiamur? Quod Arnobius certe, & antiquior Tertullians ab antiquis factitatum accusant: ignominiosos homines in scena sanctissimorum Deorum personas induere. Nonne violatur maiestas (Tertullianus ait) & diuinitas constupratur laudantibus vobis? Quæ verba ad nostros mores transferas licet, atque in antiquis interpreteris, nostrorum licentiam & turpitudinem accusari. Itaque si duorum optio danda esset, mallem ab histrionibus profanas fabulas agi, quam sacras historias: quoniam cum decore, ac honestate eos facere non posse, persuasum plane habeo: tum ob eorum vilitatem & dedecus, tum ob fædissimos mores, paremque actionum leuitatem & turpitudinem. Et ipse cogitabam in templis, festisque Diuorum omnia ad pietatem & modestiam comparanda esse. quibus rebus animus excitatur ad religionem & ad rerum diuinarum contemplationem, ijs communiter & priuatim vacandum esse. Risus, plausus, clamores an id præstent, per se quisque consider abit. Sequitur prauitas alia, neque minor superiori, neque minus procuranda. Mulieres excellenti pulchritudine, eximia actionum venustate & gratia inducuntur in theatrum quod maximum est incitamentum libidinis, & ad corrumpendos homines potissimum valet.

[412]

Deus enim (vti Basilius ait libro de virginitate) cum cõderet animãtes vtrumque sexum distinctas, œstrum mutuæ cupiditatis inseruit, inter homines maxime, qua se inuicem appeterent, maiorem multo in viro: quoniã fœminam de eius latere formatam diligit vt proprium membrum, & ad eam toto impetu rapitur. Sic fœmina in se quandam virtutem babet, miramque potestatem trabendi ad se virum: nonsecus ac magnes, cum ipse non moueatur, ferrum ad se rapit. Contra hanc potissimũ cupiditatem pugnare debent quicunque pudicitiæ dignitatem consequi student, nunquam interrupto vsque ad vitæ finem certamine. Quod an ij faciant, qui tanto studio ad theatra concurrunt, pius & modestus lector secum ipse consideret. Enim vero cum histriones studia omnia lucro metiantur, multitudine allicienda, quam non ignorant aspectu mulierum, & auditu maxime capi, omnes fraudes suscipiunt, nullo honestatis cura: vsque eo vt in templa etiam turpes has mulierculas inducant: quod his annis non semel factitatum est, neque vno loco in Hispania, quod horrescunt audire aures. de quibus rebus egerint, pudet, piget que dicere. Et est Principum munus resistere leui tati multitudinis, & perditorum hominum temeritati. Non ignoramus antiquis temporibus mulie res in scenas fuisse inuectas, quas insigni impudentia corpora etiam nudasse, omnemque ætatem

[413]

obiecta specie libidinis expugnasse passim atque corrupisse, sua quoque ætate Chrysostomus multis locis accusat. Nudas quidem in nostra theatra mulieres prodire non arbitror. tametsi nonnunquam in ipsa actione nudari audiebam, certe tenuissimis vestibus indutas prodire, quibus membra omnia figurantur, ac ferme subijciuntur oculis. Mulieris autem aspectu pulchræ & ornatæ, præterea gestus & verba in molliciem fracta adiungentis, quid potentius esse possit ad illiciendas animas, atque in sempiternam mortem impellendas, inflammandasque libidine ego sane non video. Vincit offcium linguæ periculi magnitudo: eo amplius quod hæc etiam turpitudo suos partro nos habet, non quosuis de populo, sed viros eruditionis & modestiæ opinione præstantes. Aiunt enim aut comœdias in vniuersum abdicandas, aut mulieres inducendas in theatrum. quod maius periculum immineat si pueri substituantur in veste muliebri & ornatu: quo aspectu ad præposteram ac nefariam libidinem populus solicitetur. Nimirum velamen malitiæ quærunt. aliud agunt, aliud agere videri volunt. Hispanorum nationi suspicio criminis imponitur, à quo natura abhorret (paucos excipio) & nos in prouincijs quibus id malum viget, scimus sæpe pueros in scenam prodijsse sine periculo: variasque personas vt res se dabat, cum

[414]

dignitate, elegantiaque actitasse. Cupiditas autem muliebris sexus latius patet, maioresque multo impetus habet, non solum in corruptissimis homini bus & prauis, quales sunt qui puerorum amoribus indulgent, sed in alijs etiam viris aliqua probi tatis & modestiæ laude conspicuis. Mitto quod fę minæ scenicæ, quæ histriones consectantur & adiuuant, forma sunt venali: siue quod tot viris procacibus & otiosis circumseptæ, miraculi instar esset si pudice viuerent: & ex turpi quæstu plerumque raptæ, posito amplius in theatro pudore ad in genium redeunt. Ita vulgato inter plures corpore omnibus exitium afferunt. iuuenes otiosi & perditi (quorum magnus numerus vbique est) eo aspectu concitati feruntur præcipites: vnde rixe graues, vulnera & cædes, contemptus parentum, & rei familiaris præ amore earum muliercularum. Quæ probra & similia multa alia, qui digna non putat quæ omni studio auertantur, ferreus sit, & communi hominum cæterorum sensu, rationeque destitutus. Censeo pręterea nullam certam sedem histrionibus extruendam publice, domum aut theatrum, quamuis lucri parte locatam vnde inopes alantur, aut quod in alias publicas vtilitates impendatur: ea enim species obtenditur ab ijs qui contra statuunt. Primum enim facto theatro occasio manifesta præbetur honesta conditione

[415]

viris & fœminis inter se libere conueniendi, præsertim domus aut theatri magistro venali. nam qui emit magno, vendat necesse est omnem licen tiã, quæ ab illo flagitare homines perditi poterunt : fietque ex theatro lupanar multo exitialius quam alia. Deinde frequentiores ludi erunt perpetua sede publice designata, quam omnino sit opus. Alli ciet loci opportunitas ad ludendum & spectandum, & præfectus cum magno eam sedem conduxerit, histriones vndique conquiret, nullumque diem elabi sine ludo patietur: quin potius diebus noctes continuabit, quanta cum perturbatione reip. dicere non est necesse. Quis enim iuuenes auellat ab ea vanitate? opifices & agrestes relicto opere quotidiano concurrent. famuli heros contemnent, fœminæ viros & familiam præ cupidita te spectandi: quod scimus hoc etiam tempore ex parte contingere. Præterea histrionum numerus extructo certe theatro per vrbes & oppida, immẽ sum augebitur pondus iners atque inutile, cum sint eneruati voluptatibus. nam & lucri auiditas excitabit multos, neque nisi magno numero poterunt tam multis theatris satisfacere. Postremo num iuuenes ex his peruigilijs & bacchanalibus, aut strenuos milites, aut bonos senatores fore credimus? Discent illi quidem eainspectione amare: armorum pondus, alias molestias sustinere non poterunt :

[416]

cum totos dies residere in theatris consueuerint: quotempore aut equos calcaribus incitare & flectere potuissent, aut alia ratione vires corporis exercere, aut certe pacis artis cõmentari. Scimus Romæ primum ex lapide theatrum à Gneio Pompeio fuisse extructum: nam antea scena ad tempus ex materia facta vtebantur, tanta ex eo opere populi gratia, vt Magni cognomen ex ea fabrica accesserit. Id fuit multitudinis iudicium, quæ paleæ instar leuissimæ in omnes partes circũfertur: nam prudentiorum magnæ partis reprehensionem incurrit, vnde laudem captabat. Sic docet Tacitus libro quartodecimo, productis etiam in vtramq; partem probandi & improbandi theatra argumẽtis. vt quod in ea temporum fæce & morum labe dubitatum est, nobis pro certa lege esse debeat, ne quaquam populi Christiani moribus & sanctitati conuenire, vt per vrbes & oppida, certa perpetuaq; sedes histrionibus detur. Scimus sæpe à Censoribus Romæ euersa theatra nihilominus, quasi morum certissimam à lasciuia labem. & erit in populo Christiano, hac professione, qui restituenda con tendat? Ad hæc, Suscepta Christi religione per omnes pene ciuitates cadunt theatra, vti Augustinus ait, caueæ turpitudinum & publicæ profeßiones flagitiorum: & nos ea instauranda contendamus? Vincit rei indig nitas orationis facultatem. Neque excuses, nostra

[417]

theatra non esse conferenda cum antiquis, neque maiestate operis, neque ludorum apparatu. Turpitudinem loci accusamus, non structuræ modum. riuus tenuis, naturam continet fontis vnde manat: surculus arboris vnde excisus est, succum habet. Nam si magno vectigali, sublato theatro rempublicam priuari accuses, risum tenere non potero: neque enim tanti lucrum esse debet, vt mores populi & religio negligantur: neque deerunt aliunde rationes, si theatra repudiemus, ad egenorum inopiam subleuandam. Et mihi qui se cus statuunt, Magni Pompeij factum imitari velle videntur. is enim vt reprehensionem euaderet, quasi theatro constituto turpitudinis scholam ape ruisset, Veneris templo theatrum quasi appendicem adiunxit, religionis sanctitate nouam structuram velaturus. nimirum verebatur ne aliquando memoriæ suæ censoria ignominia accederet, quasi arcem omnium turpitudinum struxisset, vti Tertullianus ait. Ergo Pompeij imitatione cum templis, aut hospitijs pauperum, theatrum iungatur, quo maius lucrum sit, honestius susceptæ improbitatis velamen. Censeo ergo cum multis fore è republica, si histriones pretio venales penitus re moueantur. Omnes enim pecuniæ vias norunt, & pecuniæ causa omnes turpitudines suscipiunt, instillantque alijs: quæstuaria arte exhauriunt

[418]

pecunias, & veluti sopitis voluptate sensibus latenter extorquent, quas non minori turpitudine insumant. otio & desidia vt torpeant ciues, efficiunt: quæ omnium vitiorum ratix est. Vitijs omnibus & fraudibus viam muniunt, libidini maxime, quę auribus & oculis suscipitur. Diuinum cultum imminuunt diebus festis, cum vacandum esset rebus diuinis, populo ad spectacula attracto: quæ pestis omnibus piaculis procuranda videbatur. Quod si non obtinemus vt ludi scenici penitus amoueantur, & placet nihilominus eam oblectationem populis dare: quod ius & æquitas postulare videtur, impetrare certe cupimus, vt delectus aliquis sit, neque promiscue licentia quiduis agendi histrionibus concedatur: sed legibus certis circumſcribantur & finibus, quos nemo impune trans grediatur. Tametsi nullis legibus putabam furorẽ hunc satis frænari. prudẽter quidam, Ohere, inquit, quæ res nec modum habet neque consilium, ratione, modoque tractari non vult. Sequamur tamen Plato nis institutum, qui poetarum carminibus examinandis præfici sanxit viros prudentes non minores quinquaginta annis. eorum iudicio quæcunque agendæ erunt fabulæ examinentur. ipsi etiam intermedij actus, quibus maior turpitudo inesse so let. mulieres in theatra inducere nefas esto. theatrum nusquam publice constituatur. Diebus festis

[419]

(vti antiquis legibus sancitum meminimus) ludiscenicine exhibeantur, ne temporibus quidem ie iunij Christiani. quid enim commercij squalori cum theatri risu, plausuque? A templis & sanctorum, qui cum Christo in cælo regnant, ac omnino diuinis celebritatibus amoueantur: ac præsertim ij modi & gestus, quibus turpitudo in memoriam reuocatur, & ferme oculis subijcitur: quæ sunt vulnera religionis nostrę, probra, monstraque immania: Hispanorum nationis dedecora, adeo fæda vt stylus contrectare vereatur, suoque se fœtore tueri hoc genus mali videatur. Postremo quoad fieri poterit minori ætate pueri & puellæ arceãtur ab ijs spectaculis, ne à teneris reipublicæ seminarium vitijs inficiatur, quæ grauissima pestis est. Adsint inspectores publice designati, viri pij & prudẽtes: quibus cura sit vt turpitudo omnis amoueatur, & potestas coercendi pœna si quis se inhoneste gesserit. Denique populus intelligat histriones non probari à republica, sed populi oblectatio ni atque importunis precibus dari: quæ cum non potest quæ sunt meliora obtinere, solet aliquando minora mala tolerare, & populi leuitati aliquid concedere.

Multas in vna prouincia esse religiones non est verum. Cap. XVI.↩

[420]

MVlta de prudentia Principis dicta sunt superiori disputatione. sed summum tamen & maximum sapientis Principis officium, præceptumque saluberrimũ est, cuncta ad pacem consilia referre, rempublicã à belli malis præstare. Quid enim pace pulchrius? Quid tetrius bello? Pacem appetunt omnes, eaque gaudent quasi bonorum omnium fonte: bellum auersantur quasi summum malum. Belli nomine mala omnia, pacis appellatione bonorum copiam solemus significare. Vnde illa frequens. Hebræis salutationis forma, qua pacem quibus bene volumus, precamur. Contra Romani, qui tristissima nũ ciaret, eum bellum denunciare veteri prouerbio affirmabant. Pacem Græci pingebant manibus gestantem puerum Plutum diuitiarum præsidem cum spicis, lauro, & rosa, redimito capite: singnifican tes cum pace diuitias parari, & vitæ studia efflores cere. Bellum ipsum etsi paci aduersatur, ad pacem referri debet: alioqui temere ambitioseque suscipiatur. Quid enim flagitiosius quam dominandi cupiditate, aut laudis & gloriæ ambitione, nulla præterea necessitudine humani generis tranquillitatem turbare, orbi vastitatem afferre? Quare à Græcis olim Pallas oliua coronata pingebatur. In diuinis litteris filios Israel legimus, mente pacifica solitos ad bellum procedere: nimirum inter

[421]

cædes & vulnera & cadauera prostratorum nihil aliud quam de pace cogitantes quod enim sanitas est in corpore animantis, id in republica est pax: & quemadmodum sæpe medicina facienda, corporeque debilitando recta valetudo quæritur: sic cum diligenter & accurate pacem tenendam iudicatum sit, concedimus tamen aliquando remp. armis concuti, omnia sursum deorsum agitari: quo profligatis grauioris mali causis, pax solida & firma quæratur. Paci autem nihil magis aduersatur, quam si in eadem republica vrbe aut prouincia vna plures religiones sint. Quod si recentes multarum vrbium atque prouinciarum clades, quam sit exitiale religionis dissidium non docerent, quæ in au ribus & ante oculos versantur: si nulla huius mali ex veteri memoria exempla constarent, quæ passim tamen occurrunt: communis omnium sensus & ratio ipsa declarat, nil magis dissoluendo rempublicam esse, quam vbi non patrio, sed externo ritu sacrificatur. Est enim religio humanæ societatis vinculum, cuius sanctitate fœdera, commercia, so cietatesque sanciuntur. Ex Deo enim orti ad Deũ redimus per religionem, atque in eo vniuersi con quiescimus: non secus atque ad orbis medium lineæ omnes, radijque copulantur. Quæ autem com munio & societas inter eos esse potest, qui non ad eundem Deum certe non eadem cæremonia

[422]

cultuque recurrunt? cum alij alios vt impios auersen tur ijsque violandis diuinum numen promereri sibi persuadeant. Prudenter Romanæ eloquentiæ parens, Amicitia, inquit, est rerum humanarum & diuinarum cum beneuolentia & caritate consensio. Quare qui rebus humanis consentiunt, diuinis diffentiunt: eorum amicitia claudicet potiori ex parte necesse est: atque inter quos amicos rerum diuinarum consensio non est, neque humanarum plena erit & vera. Nulla sanguinis propinquitas, nulla morum similitudo, vitæ genus aut patria tantum constringunt voluntates beneuolentia, quantum religionis diuersitas labefactat: neque vlla fœdera tam sancto iure vallata esse possunt, quæ non disturbentur facile, si diuersæ de diuinitate opiniones suscipiantur. Nihil fallacius, nihil violentius, quam vbi diuinum numen seditioni prætẽditur. pars enim impune sibi peccare vide tur excusante conscientia: cæteri coercere petulãtiam non audent, primum subeunte metu ne fraudibus vindicandis diuini iuris aliquid admistum violetur. Deinde exacerbatis voluntatibus, vbi malum semel inualuit, filij ipsi in parentes exurgunt: nullam fratribus humanitatem exhibent ijsdem parentibus nati. Omnia dolis, sanguine, cædeque propinquorum redundare necesse est. discordia, ciuili sanguine imbuta homines reddit immanes,

[423]

ipsoque naturæ sensu spoliat. Est enim religionis amor cæteris affectibus potentior repugnantibus alijs grauissimæ tempestates concitantur nullo cognationis respectu, ne magistratuum quidem reuerentia. nam vbi diuersa opinio mentem occupauit, id maxime veremur amittere, per quod salu tem speramus. vim inferentes, atque eam persuasionem coercere satagentes, vt impios, cæloque inuisos detestamur. Hoc cum cacodæm on intelli geret, nihilæque dissociando mutuam caritarem, serendis litibus inter homines esse, quam religionis dissidium: varios olim cultus toto orbe disseminauit: ne mortales coirent amplius in eandem societatem, & coalescerent in vnum corpus, secus quam cæteræ animantes ob naturæ communionẽ amicæ inter se. neque modo quietum singularum ciuitatum & prouinciarum statum nouis opinionibus, nouisque ſacrorum ritibus solicitare desistit, atque in nostris ruinis insultare: qua inuidia nostrum genus prosequitur. Scisso olim Iudæorum regno, Ieroboamus magna prouinciæ parte occupata, metuque solicitante ne subditi noui principatus pertęsi, Dauidisque & Salomonis beneficiorum memores ad eorum posteros imperium reuocarent, nouo cultu inuecto, duobusque vitulis excitatis effecit, ne publicus populi conſenſus amplius constaret: certus in vnam regni formam nunquam consensuros,

[424]

quorum animi & sententiæ de religione discrepa rent. Sic in Ægypto contigisse constat, Rege Sethone defuncto in duodecim nomos, seu præfecturas totidem & regulos prouinciam abijsse: eo rum quemque diuersa sacra, nouosque Deos excogitasse (vnde Ægyptijs tanta Deorum multitudo, vt pene omnes animantes consecrarent.) prouidebant nimirum ne rursus in vnum Regem, caputque vnum vniuersa prouincia conſentiret. Contra Moses, qua erat sapientia, ad fundandam suæ gentis felicitatem, legesque & iudicia sancienda, imprimis pertinere iudicauit sacrorum ritus & cęremonias sancire. Quod illi cum cæteris legis la toribus, qui postea sunt conſecuti in varijs orbis par tibus, commune fuit. Illud proprium, cõcordiam perseuerare diu non posse persuasus, si opinionibus de rebus diuinis populus variaret, priusquam leges scriberet, quid in omni tempore ſentiendum, credendumque esset de Deo, de orbis conditione, de felici hominum statu atque de lapsu per peccatum constituit. Prouidebat nimirum, ne nouis opinionibus enatis pax publica & trãquillitas tur baretur, vnde in omnia mala is populus præceps iret. Verum quo maior lux sit, singulas reip. partes consideremus. Regum, Sacerdotum, nobilitatis & populi rationes iri proculdubio labefactatum veteri religione mota, nouis opinionibus natis.

[425]

Reges quidem infinitis difficultatibus ea libertate implicari quis non videat, non fateatur? Finge duas in vna prouincia, aut ciuitate eadem vigere religiones, nobilium fauore, ferroque populiarmatas, numero sectatorum non impares. quid Princeps faciet? quo se vertet? quam rationem administran dæ reipublicę explicabit? An consilijs regere populos, legibus astringere, emendare iudicijs possit? si quod propemodum necesse est, aut altera aut vtra que factio recusat obtemperare? Si vni parti fauerit, alios sentiet alienatos: quos vt suspectos, atq; infideles me quidem arbitro à reip. administratio ne, & militiæ muneribus arcebit: ne armis, aucto ritate, gratiaque ad reipublicę euersionem abutan tur. quæ cautio necessario quamuis suscepta, magnam illis molestiam pariet: in republica, in qua nati sunt à publicis honoribus excludi, idque religio nis susceptæ merito, quam verissimam existimabunt. Sed tantisper tamen dissimulabunt dolorẽ, dum opportuna occasio sese dabit collectum indignationis virus in publicam perniciem effundendi. quod maiori impetu facient quo se diutius con tinuerunt. Ac primum inter se conspirabunt, vtsalutem tueantur contra vires factionis aduersæ. Vbi satis virium erit, religionis libertatem à Principe extorquebunt: precibus minas adiungent. id si successerit superbia mox elati, correptisque armis

[426]

feroces in rempublicam impetum dabunt. Si vicerint, oppressos aduersarios, bonisque euersos finibus deturbabunt. Deinde Regem suorum præsidio nudatum, atque in potestatem redactum, aut ad suam traducent religionẽ, aut de gradu deiectũ cæsumque, imperio spoliabunt. Quæ omnia connexa inter sese esse, atque alia ex alijs apta & colligata, secunda primis, posteriora medijs responde re, nostri nos temporis calamitates docuere. Si vtrisque fauere simulabit, vtrisque suspectus erit: mediumque se gerendo à neutris inibit gratiam, omnium odia, & acerbitatem cõmouebit: atque adinstar aquæ tepefactæ, quia neque calida est, neque frigida, sed ex vtroque temperata, cunctorum ingratus stomacho à cunctis pariter repudia bitur: & vtramque sellam occupare satagens, ab vtraque paritor ad terram cadet. Nam vtrique factionisatis facere quî possit in tanta rerum & volũ tatũ colluuione? Ne tyranni quidem, quibus expedire populum esse scissum, superius est dictum, in religionis dissidio rationes gubernandi, continendique populos explicare satis possint. Tentauit id quidem Iustinianus Imperator, non minus militari laude, quam ciuili prudentia clarus. Eutychis enim secta Constantinopoli grassante, altioresque radices agente, quam vt extirpari facile posset, ipse catholicam religionẽ tenuit, vxori Theodoræ permisit

[427]

Eutychis tenere, seu simulare vęsaniam, ne vtrique factioni præſidium in aula deesse videretur scilicet, damnato exemplo. quod tamen nostra ætate consilium quidam Principies imitati sunt. Atque illis quidem, si humana tantum spectes, non incommode cecidit pacato ad vitæ exitum imperio, pro latis finibus, Africa atque Italia receptis: quod quassatum, atque ruinæ proximum erat, superiorum Cæsarum culpa videlicet. Ac præsertim Zenonis & Anastasij, qui proxime Romanam remp. tenue runt, Henotico, hoc est, lege de promiscua religio nis libertate, magnæ clades, funestæ sacerdotum cædes consecutæ sunt: & orientis maximè ecclesiæ ferme ad exitium conturbatæ. Quanto melius & sapientius Iouinianus, ad quem cum summa militum voluntate in suprema rerum difficultate hostibus à tergo à fronte insultantibus post Iuliani Apostatę cædem, imperium fuisset delatum, præcise negauit se qui Christianus esset, religione non Christianis imperare posse. Vocẽ immortali laude, ipsoque orbis imperio dignissimã. sunt enim Princi pis partes rempublicam prudentia regere, fundare legibus, consilijs ducere ad id quod opus est factu. subditorum autem munus est imperio parere, sequi quà ducit gubernator: vnde concentus ille ciuilis existit quasi varijs interuallis, modulatis vocibus. Vt diuersæ ergo religionis Principi obediãt

[428]

Christiani, contingat sane. quî autem ab Imperatore pio alienæ religionis subditi regantur imperio, quod omnes intueantur, cui cunctorum voluntates & cupiditates cedant? Et est potius verisimile legibus illos, quas eo nomine indignas iudicabunt, non fore obtemperaturos. Itaque piorum natio, quo tempore sub Romano imperio vixerunt, si humana spectes, inglorij, nullo tumultu per vrbes concitato, nullis correptis armis religione vera tuenda, temporum conditionem, miseriasque omnes & cruciatus inuicta patientia, inculpatæ vitæ moribus vicerunt. At postquam dies ille fe licissimus orbi terrarum illuxit, quo Deus summus euersa impietate gentem nostram in rerum fastigio collocauit, ad impios Deorum cultus conuellendos, fundata ecclesiæ pace retulerunt animos. Atque quod Constantinus Augustus, qui primus Romanorum Imperatorum Christi Dei agnouit maiestatem, inchoauit: & consequentium Cæsarũ culpa, Constantij socordia, Iuliani malitia disturbarant, Theodosius Imperator perfecit, lata lege ne cuiquam impune esset Christianam religionẽ conuitio, calumniaque vexare. & merito. Nam si Babylone tribus pueris ab incendio ereptis Rex barbarus capite sanxit contumeliam in Deum illum, quitam illustre argumentum dederat virtutis & maiestatis: æquius profecto erat vt tali

[429]

Imperatore similis comprimeretur audacia Qui contra disputant, antiquis temporibus Deorum impios cultus extirpatos fuisse dant, nascentes in Christiano populo sectas, ferro excisas fuisse negant. Ipsum Constantinum ea vitę probitate, ijs moribus & potestate, in Arij opinionibus dissimulasse: Theodosij Magni tempore in suburbijs ab hæreticis conuentus habitos. Nam Iustiniano Imperatore Eutychis sectatoribus concessam suarum opinionum libertatem, paulò ante dictum est. Nos quidem certe non quid fuerit factum quærimus, qui sciamus multa perturbata olim temporum aut hominum culpa fuisse: ne licuisse quidem bonis Imperatori bus vitia omnia ab stirpe conuellere. quid iure & ex ratione fieri debeat, quid è republica futurum sit, inquirendum putabamus. Varia & commutabilis temporum ratio est. multaque aliquando tole rata in perniciem vertant, si nostro tempore concedantur. Dies & vsus & maior rerum cognitio declarauit, rempublicam constare non posse, ciuibus in cultu religionis discrepantibus. Quod si me moria veteris temporis excutiatur diligenter, Constantinum inueniemus tentasse, si hæreticos clementia sanare, beneficijs vincere posset: ne gentibus scilicet nostra mordendi occasio esset. frustra quidem, vti experimento probatum est, omnis ea cura suscepta est. Et alioqui quid animi haberet

[430]

satis indicauit, cum priores hæreses edicto vetuit. Arij sectatores Porphyrianos vocari mandauit, in uidiosum ea ætate nomen, atque ignominiosum: capitale fore si quis Arij libros penes se haberet. Quod sub vitæ finem Arium restituere voluit, Athanasium exilio mulctauit: nimirum hæreticorum fraude circumuentus fecit, quæ sua voluntate, suoque iudicio nunquam fecisset, nisi Arium ad saniora consilia traductum, Athanasium noua Alexandriæ moliri persuasus, falsus in vtroque sci licet, sed ita impostores calumniabantur. A Theodosio scimus legem promulgatam hæreticis omnia vitæ ornamenta detrahentem, repellentem ab honoribus, exilio etiam addito non mutantibus. Præterea cum in occidente Valentinianus Iunior in gratiam Iustinæ matris in Arij placitis dissimularet, atque Gratiano fratre in Gallia interfecto Maximi fraude, ex Italia fugatus ad eum se contulisset, ab vtroque lex altera simili sententia contra hæreticos est lata, nimirum Stobis Macedoniæ vrbe Theodosio secundum & Cynegio Coss. hoc est, salutis anno trecentesimo octogesimo octauo. quo anno scimus Valentinianum ex Italia fuisse pulsum. Ijs nihilominus latis legibus, extirpandi hæreses neglectam curam Amphilochius Iconij Episcopus artificiose accusauit, cum Theodosium salutasset, filium Cæsarem, qui patri

[431]

assidebat, negligere visus esset. Neque dissimulauit prætermissi moris causam. rogatus enim cur ita fecisset. Næ tu (inquit) Imperator præpostere de rebus iudicas, quando leui filij tui iniuria commotus Arianorum contumelias, quæ iaciuntur in filium Dei, vindicare negligis. Quibus ille verbis cautior & ex Valẽtiniani calamitate cæsi ab Eugenio, qui ex ludo litterario imperium inuaserat, septimo anno postquam lex Stobis fuerat promulgata, hæreticorum licentiam nouis edictis coercuit. Paternis vestigijs insistens Arcadius veterem pietatem noua & ipse lege sanxit: Gainæ Gottho tem plum Constantinopoli extorquere minis atque terroribus satagenti, vbi Ariani conuentus haberentur, adiutore Chrysostomo restitit. Ergo quod sub Theodosio conuentus Ariani in suburbijs habebant: quod Arcadio Imperatore nocturnæ supplicationes, & hymnorum cantus ab ijsdem Constantinopoli agitabantur, malitiæ temporum tribuen dum puto, potius quam de optima eorum Principum voluntate dubitandum. Omnino qui post Arcadij filium secutus est Martianus legem tulit, Eutychianorum adulterinos conuentus vetantem. De Iustiniano laborare non attinet: falli vt humanus potuit conſilium secutus in speciem prudens, re exi tiale. Et fortasse temporis conditio dissimulationem expressit, vti lex eius contra Anthemium & Seuerũ

[432]

hæreticos grauis imprimis & seuera argumento est. Verum à Regibus ad sacerdotes abeamus, & cæteros ministros ecclesiæ: quam Optatus sane & Epiphanius, quia vnica est in toto terrarum orbe, vxori legitimæ, hæreticorum conuentus, quia innumeri, concubinis similes faciunt. Quod si in vna domo atque familia cum vxore pellex, idque pari pene cultu habitet, quanta futura sit rerum per turbatio, quanta calamitas dicere non est necesse: tacitus sibi quisque eam labem animo subijciat. Quid vero domestici faciant, cum vtraque velit & mandet pro imperio fieri contraria ? Quo se vertant? Quam rationem obsequendi explicabunt? Tanta impedita difficultate domus in factiones ibit: odio, inuidia, rixis perpetuo flagrabit. Dome sticæ rationes negligentur. hauriendis voluptatibus heri exemplo famuli incumbent: & quod de equo Troiano dicitur, discordia vsque ad intestina redundabunt: præsertim si pellex mariti fauore armata ausa fuerit vxori de nobilitate, pudicitia, ipsoque coniugij iure controuersiam facere. Vti Arius contra veram ecclesiam, alijque hæretici suis quisque temporibus se potissimum Christianos, & suam esse catholicam ecclesiam prædicantes, diuersa qui sentirent, quasi hæreticos repudiabant. Veteri Romano more pellices Iunonis templo prohibebantur: vt quoniam Dea illa nuptijs preærat,

[433]

ritu illo indicarent, nihil esse nuptis grauius virorum pellicatu. Ne Abrahamus quidem ea sapientia & grauitate Saram cum Agare in pace ponere potuit, vsque eo vt ancillam cum filio domo exigere cogeretur, vti legitima cõiux flagitabat. Quę res argumento sit, neque in vna domo vxori cum concubina conuenire vnquam : neque in vna ciuita te, aut prouincia falsam religionem cum vera recte tolerari. Collidant inter se necesse est, quorum natura est contraria: longoque vsu intellectum, nouã religionem nunquam fuisse in aliquam vrbem ad missam sine magna ciuium & rerum calamitate. Circumfer mentis oculos per omnia tempora, veterem ac recentẽ memoriam explica: videbis pro fecto vbicunque id malum viguit, iura honestatis conuulsa, cædibus & latrocinijs misceri omnia: atque ea in veteris religionis cultores, & ministros edita crudelitatis exempla, quę ab hesternis hosti bus nunquam extitissent. Quid Albigẽses in Gallia fecerint: quanta immanitate Hussitæ in Bohemia grassati fuerint scimus: quantum noua pestis in Germania & in Gallia effuderit sanguinis, pene in oculis versatur & auribus, vt ea præterire sit satius. Ac ne commemorare quidem attinet Iuliano Imperatore, quam grauia pij fuerint ab Arianis, tum Heliopoli, tum in alijs imperij partibus perpessi: tametsi lege erat cautum ne

[434]

diuersæ religionis cultus cuiquam fraudi esset. Nouatianorum minas Cyprianus retulit. Editæ in Africa à Donatistis strages, ab Optato & Augusti no memoriæ sunt proditę. Quas clades diu intulerint locis omnibus Ariani nemo ignorat: etsi & hi initio de vno verbo controuersiam esse excuſabant, & illi ob affinitatem opinionum ab Optato voca bantur fratres. Ab his Circuncellionum fera rabies prodijt: illi Georgij Alexandrini sæuitiam, Valẽtis & Vrsatij perfidiam, synodos Mediolanensem & Ariminensem, aliasque sexcentas pestes excitarunt. Vt iure ecclesia ex ore Dauidis conqueratur, nun quam se grauiora perpessam, quam quæ à domesticis sunt illata mala. Neque temere Theodosius Imperator, Vel in re leuissima ab ecclesię placitis, & vera pietate vetuit discrepare: sed ex magna eorum temporum varietate, magnisque motibus expertus paruis sæpe momentis haud leuem immutatio nem fieri. etsi parum dici non debet, quod societatis mutuæ vincula dissoluit, Christi tunicam, cui milites pepercerunt, crudeliter lacerat in partes, quibus neutri tegantur. Populus enim vectigalium grauita te fessus, & multis difficultatibus implicitus in sacerdotum opimos reditus, templorum thesauros, quos maiores ad supremas reipublicę difficultates, quasi in sacrum ærarium construxerunt, inuolare oblata occasione non dubitabit. Ergo cum primũ

[435]

Dux se temerariæ multitudini dederit, præsertim religionis specie armatus, si in sacerdotum mores inuehatur, facta seditione in republica pars infirmior, quales sacerdotes sunt, in prædam multitudini cedent, templis diuitias & ornamenta detrahẽt tam multos accumulatas per annos. Quod malum nostro tempore accidisse scimus, vbicunque religionis dissidia viguere. Adhæc scisso populo, & in duas partes diducto, geminos Antistites sacrorum creari in vna vrbe contra omnia exempla vetustatis, & de creta necesse erit. Eam labẽ nulla erit facies mali, quæ non consequatur. Quanta confusio rerum erit? neuter enim satis seuere ſuorum peccata vindicabit, ne secta deserta ad hostium castra transeant, vti in seditione intestina fieri amat. Ex ea impunitate scelerum licentia confirmabitur: perpetuum disc ordiæ & diſsidiorum seminarium extabit. Hanc rerũ perturbationem & flagitiorum licentiam, nobiliũ clades excipiet. Quo enim alio profana hæc libertas qua plebs omni metu soluitur spectabit, nisi vt religione violata, sacerdotum ordine prostrato, templis direptis & incensis ad proſternendam nobilitatẽ serpente latius incẽdio perueniatur? Neque enim in vno gradu resistet malum, sed primis pro stratis per illos ad secundos & tertios & deinceps aucta flãma gradum faciet: & qui alienæ calamitatisspectatores extra fortunæ aleam esse videbantur,

[436]

continuò eisdẽ inuoluentur malis, eo amplius quo maiori inuidia Principes flagrare solent, quam sacer dotes. Argumento est bellum rusticorum ante an nos septuaginta contra nobilitatem Germanię in Alsatia & vicinis prouincijs excitatum auctore & cõcitatore Phiphero obscuro quodam homine: qui cum per quietem somniasset, magnam se vim murium per agros extirpare, immaniter ſomnium inter pretatus, nobiles, quod adinstar murium substãtiam plebis arrodant, significari putans id bellum funeſtiſsimum concitauit: in quo multis Germaniæ oppidis euersis, multa nobilitate perempta (quod fuit miserrimum) ipsi rustici supra centum millia feruntur trucidati. Extat Munceri oratio sub ipsum conflictum ad rusticorum legiones metu consternatas, fugamque meditantes: qua studio illos libertatis Christianæ retinendæ, atque excutiendi iugum tyrannorum (sic nobiles vocabat) ad conserendas cum hoste manus, & collatis vexillis dimicandum, non minus temere, quam infeliciter excitauit. Est propemodum necesse vnà cum religione reipublicæ statum mutari. Sic potentiores, & quicunque diuitijs abundant, periculo proximi erunt, in prædam cedent armatæ plebis furori: quæ suasponte nouandi res cupidissima, suam indigentiam & sitim habendi plura, ex aliorum fortunis exple re tentabit. At legibus in officio continebuntur?

[437]

Verum id quidem esset, nisi in dissensione ciuili motuque, leges silere solerent, armorum fragore omnia circumsonare, fluxa nullaque auctoritate magistratuum. Et leges illæ iustæ, atque rationabiles sunt, quæ prouident multo ante, ne scelerum licentia vigeat, omnis tumultuandi occasio & materia tollatur. Ergo quemadmodum fastigia turrium, & cacumina montium cæli iniurijs, ventorumque procellis obnoxia maxime sunt: sic coorta in republica tempestas, eos primum inuoluet & prosternet, qui sublimem honoris locum occupabunt. quo maxime quando religionis respectus parum mouet, principes reipublicæ monendi sunt atque hortandi, si priuatis rationibus consultum cupiunt, vt hæreticorum prauitatem priusquam adolescat, furorem nascentem in ipsis incunabulis comprimant, ne priorem ignauiam dolere deinde frustra cogantur. Verum à diſputandi subtilitate ad præcepta dilapsam orationem, ad ea quæ restant consideranda restringamus: atque communis mali ex religione commutata, par tem non minimam ad populum deriuari doce amus: ne possit videlicet ex aliena calamitate iure lætari. Mutata enim religione pax publica constare non potest, vti sæpe dictum est. In tumultu populari plebi bene esse quî potest: non secus quam corpore ægrotante, morbi molestiæ per omnes

[438]

diffundentur partes. Tunc profecto tota respublica bonis omnibus cumulatur, cum omnia eius membra alia ex alijs connexa, cum capite amoris perfecti vinculis colligantur. neque inepte Pithar chiam, hoc est, magistratui debitam obedientiam, Iouis seruatoris esse cõiugem fingebatur, ex eoque coniugio felicitatem procreari. sed vt fabulæ inte gumento significarent, omnibus bonis cumulari populum magistratibus obtemperantem: contra ciuitate in factiones scissa, neque commune vnum imperium intuenti nihil esse infelicius. Iam vero religione conuulsa, neque concordiam inter ciues coalescere, neque aduersus magistratus reuerentiam existere, satis arbitror superius fuisse dem on stratũ. Quod si semel respublica in factiones abeat, discordia ciuili debilitata externę iniuriæ opportuna erit: non secus atque lignum si rima, aut scissura cuneum admittat, facile finditur in partes, ceditque in alimẽtum ignis. Sic externus hostis ciuium concordia violata factioni alteri opem feret, vt altera prostrata vtramque subigat, opprimatque tyrannide. Sic magna corruunt imperia. Sic Cæsar Galliam subiecit. sic Turcarum Principes Græciam tumultuantem, orientis imperium debellarunt. Neque certius argumentum existat reipublicæ exi tio proximæ, quam cum opinionibus de religione ciues inter se impune cęperint discrepare. Omnino

[439]

Hebræorum res aliquando florentissimas id dissidium populo in Pharisęos, Saducæosq; scisso labe factauit, atque sub Romanorum iugum misit. Pauci enim ciues inueniantur, qui prompto animo bellũ propulsent, & coniunctis animis prodeant in aciẽ: quin potius magna pars, vt ægre aduersarijs faciat ijs, penes quos erit imperium, in pugna cessabit, & victoriam de manibus elabi sinet, ne laudẽ victoriæ aduersa factio ferat. Quod in exercitu Romano. L. Papirio Dictatore minori de causa euenisse notum est, alienato exercitu ob importunam Dicta toris seueritatem, Samnites, qui vno prælio debellari potuerunt euasisse, magna etiam strage edita in aduersarios. tantum aliquando in bello potest quauis ex causa voluntatum alienatio. Quod Romani olim prouidentes aciem instruere, nisi auspicato, litatoque nefas esse putabant : exercitu lustrato sanguine hostiæ mactatæ, re diuina peracta, positis odijs, pari consensu, magna animorum alacritate ad manus & pugnam procedebatur. Ad hæc quis publicis consilijs, vbi de republica deliberabitur, locus erit? tota enim deliberatio ex altercatione, & obtrectatione composita, rixis, clamoribus, contentione plena erit: plerumque melior pars à peiori & audaciori superabitur. Et vt ad minima quæque veniamus, quid fiet si mali vis, & fatalis discordiæ virus in domos singulas penetrarit?

[440]

Quæ forma reipublicæ tetrior, quis status populi funestior poterit excogitari? Aut quæ esse obediẽ tia, quæ caritas inter eos poterit, qui in religionis placitis discrepabunt? Vxor virum suum vt impium auersabitur. vir vxori adulterij crimen imponet, quæ se inconsulto ad diuersæ religionis conuentus proficiscatur. suspicabitur enim neque temere, neque sine exemplo, ibi non religionis eastitatem vigere, sed libidinum impuritatem do minari. Quot virgines à parentibus, quam multæ à viris coniuges religionis specie abducentur ad perditorum hominum libidinem? finis malorum non sit, vbi permissus fuerit ad nouam religionem aditus. atque qui dies nouis opinionibus dederit libertatem, idem reipublicæ felicitati finem imponet: & libertatis nomen specie præclarum atque appellatione, quod ab omni memoria innumeros homines seduxit, re falsum & inane esse reperietur. Quod nisi in re minime dubia exempla afferre superuacaneum videretur, nostrorum temporum tragœdias, tumultus ciuiles, bella nefaria, vnam ob religionis causam suscepta temere, furenter administrata referre liceret: multasque vrbes impetu ciuilis belli deformatas: innumera templa ipsa opinione sanctitatis, moleque veneranda incensa euersaque: sacras virgines constupratas: multa sacerdotum millia cæsa: infinitam

[441]

hominum, militumque multitudinem neci datam. Veniunt in mentem illi Poetæ versus.

Heu quantum terræ potuit, pelagique parat
Hoc, quem ciuiles hauserunt, sanguine dextræ.

Verum hæc aliaque innumera mala ex religionis dissidio nata prætereantur, quæ sunt omnibus testata, & multorum historijs prodentur posteritati. Præterita accusare non attinet: deplorare vanũ est, atque inane nullum præter lacrymas remedium afferre: simul styli longa disputatione fatiga ti vela contrahenda sunt, & portus aliquis occupandus: si prius tamen aduersariorum argumenta fuerint explicata. Obijciunt enim nobis qui contra sentiunt, Turcarum imperium, quod plures re ligiones, variasque sectas suo complexu continet, neque vllis intestinis motibus agitatur, contra omnibus fortunæ bonis indies augetur & efflorescit. Sic in Bohemia à centum quinquaginta annis duas religiones vigere, neque ita pridem tertitam esse publice receptam ex Martini Luteri placitis com positam. Heluetios gentem bellica fortitudine, & rebus gestis claram diuersas religiones in rempublicam admisisse: idem fecisse Germanos. Sed hi pro fecto maximam nostris Principibus iniuriam faciunt, cum eorum imperia ex Turcarum tyranni de metiri volunt, & Christianorum mores ad legum Turcicarum dirigunt immanitatem. Illi

[442]

enim quibus iugum imposuerunt, cum ijs nullam reipublicæ partem communicant, neque arma tractare sinunt: sed potius seruire cogunt, ijsque grauiora, quam alijs imperant vectigalia: vsque adeo vt filij in seruitutem, fædamque libidinem à complexu matrum rapiantur: vxores sæpe in suorum coniugum oculis impune constuprentur. Quod si ea ratione nouarum hæresum sectatores in republica Christiana viuere vellent, vt graui ora ferrẽt onera contenti conscientię, quam tant opere expetunt, libertate, fortassis esset ea conditio tolerabi lis, magno redemptam libertatem in nostra republica dare. Nunc cum videamus eos, qui à patria religione discendunt, summa omnia efflagitare, pri mumque auctoritatis locum captare: quis non animaduertat eorum improbitatem, qui religionis libertatem volunt Turcarum exemplo tueri? Nam quod de Bohemis afferunt & Germanis, miror eos neque Angliæ exempla citasse, neque Geneuæ ad lacum Lemanum: quibus in locis non tantum nouæ sectę vigent, sed Catholicit, quorum magnus vtro bique est numerus, facultas profitendi suam religio nẽ præcisa est: minæ & terrores intentantur indies grauiores. Vides ergo eos ipsos, qui tam impuden ter apud alias nationes religionis libertatem extorquere contendunt: & cum negatur impium facinus clamant, crudelẽ tyrannidem: longè aliam rationẽ

[443]

sequi, vbicunque rerum potiri ipsos contingit. Ne que enim tam sunt imprudentes vt non videant, vnam esse retinendæ ciuilis concordiæ, suaq; tuen di rationem, si religionis diſsidium auferatur. Quis enim ignorat magnopere vires Germaniæ fuisse debilitatas, magnas clades pertulisse, ex quo nouis opinionibus agitari, scindique cœpit? Et quæ olim Romanis, neque ita pridem Turcis formidini erat, modo vt corpus ægrum, & morborum causis afflictum, non modo in aliorum labore opem ferre non potest, sed ne suis quidem pedibus consistere, nisi alieno præsidio adiuuetur. Quæ igitur incõmoda ex religionum diuersitate naſcantur, postrema hac disputatione explicata sunt: euertique resp. & priuatas necesse fore, si semel prouinciales de religio ne inter ipsos dissidere cęperint. Regum rationes & ſacerdotum euerti: plebis & nobilitatis felicitatẽ eo malo vigente constare non posse. Quæ omnia si solis luce clariora sunt, si hausta è naturę fontibus, antiquitatis exemplis, recentique memoria confir mata, si tota disputatio auctoritatem & fidem sibi à ratione sensibusque conciliat, si incorruptis testi monijs roborata est, si omnium ordinum voces exaudiuntur, nil esse in auita religione mutandum ijs, qui salui esse cupiunt: magnę profecto ha bẽdæ sunt gratiæ ijs, qui euersa impietate antiquæ religionis formam retineri præcipiunt: nouarum

[444]

autem sectarum inuentores accusandi merito & iusto odio posteritatis dignissimi sunt iudicandi. monendusque Princeps atque hortandus, vt nascentis mali initijs se opponat, flammamque initio restinguat vel sui corporis obiectu, ne si latius ser pat contagio, serò remedium quæratur: nomen ipsius, socordiæ & male gestæ reipublicæ maculis dehonestetur: ipseque (quod grauissimum est) post huius vitæ decursum deserti officij, & grauissimi ex eo sceleris, magnorumque malorum reus agatur: contemptæ salutis publicæ atque priuatæ iustissimas pœnas det.

Quo loco dicendi finem facimus. A contentione disputandi atque molestia, animum ad otium reuocare æquum est. Qualem principatus formam probem maxime, qualis sit optima Principis institutio, quantis virtutibus & quam multis opus habeat, explicui. Qua imagine expressa, vereor ne studia multorum tardentur: nam experiri fortasse nolint, quod se assequi posse dissidant. Sed par est omnia tentare, ei cuius humeris tanta rerũ moles incũbit. Quod si quem aut natura sua, aut illa præstantis ingenij vis forte deficiet, quam requirimus: teneat tamen eum cursum quem licebit: prima enim sequentem, honestum est in secundis tertijsque consistere. altiusque ibunt, qui ad fastigium contendent, quam qui suscepta desperatio

[445]

ne eo perueniendi, humilia consectabuntur. Nam inter Reges non Dauidi tantum & Salomoni locus est inter Iudæos, aut inter Romanos Augusto, vespasiano, Constantino & Theodosio Magnis, sed horum secundis vel infra secundos. Neque Annibal modo Pœnus, & Scipio, tum inter nonostros Pelagius, Cidus, Ferdinandus Comes, Bernardus Carpensis, atque superiori ætate Consaluus cognomento Magnus, copiarum eximij duces laudantur: sed & multi alij magnam sunt gloriam à re militari consecuti. Quare non est cur cuiusquam spes infringatur aut languescat industria. nam neque quod est optimum desperandum est: & in præstantibus & difficillimis rebus magna sunt, quæ sunt optimis proxima. Deinde nostrum de regno & Regis institutione iudicium fortasse non omnibus placeat. qui volet sequatur, aut suo potius stet, si potioribus argumentis nitatur. De quibus rebus tantopere asseueraui in his libris, eas nunquam veriores quam alienam sententiam affirmabo. Potest enim non solum mihi aliud, aliud alijs videri, sed & mihi ipsi alio tempore. Neque in hac modo disputatione quæ ad vulgi assensum spectat, nec validis radicibus nixa est: sed ne in subtilioribus quidem argumentis magnopere velim contendere. Suam quis que sententiam per me sequatur, neque nostræ

[446]

subscribat. tantum exoratum cupimus eum qui nostra leget, vt præiudicium amoueat, quoniam mentis oculis officit. & memor conditionis humanæ, si quid erratum est, pio studio rem publicam iuuandi veniam benignus concedat & facilis.

LAVS DEO. ↩